بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

مقاله حاضر، با تکيه بر مفهوم دستوري شدن، به چگوني پيدايش حروف اضافه از نام اندام هاي بدن مي پردازد. ساده ترين تعريف دستوري شدن عبارت است از تبديل عناصر واژگاني به عناصر دستوري يا تبديل عناصر دستوري به عناصر دستوري به عناصر دستوري تر. بر اين اساس، اين بررسي نشان مي دهد چگونه در گذر زمان نام اندام هاي بدن (عناصر واژگاني) به حروف اضافه (عناصر دستوري) تبديل شده اند و در طي اين تغيير از چه مراحلي گذشته اند.

 نسخه قابل چاپ

تصريف يکي از پديده هاي مهم زباني به شمار مي رود که به رغم اهميت آن در نزد پژوهشگران غربي، در زبان فارسي چندان مورد توجه محققان قرار نگرفته است. شايد علت اين امر را بتوان در اين واقعيت جست و جو نمود که زبان فارسي امروز از لحاظ رده شناختي، تصريفي محسوب نمي شود. اما نگارنده بر اين باور است که بررسي فرايندها و نشانه هاي تصريفي به جا مانده در فارسي امروز، مي تواند در روشن کردن بخش هايي از نقاط تيره صرف اين زبان موثر باشد. بر اين اساس، مقاله حاضر به معرفي تصريف و مشخصه هاي تصريفي در زبان فارسي امروز اختصاص يافته است. در اين راستا، پس از مقدمه و معرفي موضوع، ديدگاه هاي برخي از مهم ترين پژوهشگران غربي، و نيز برخي از پژوهش هاي پيشين در زمينه تصريف فارسي ذکر مي شود و در ادامه نيز مشخصه هاي تصريفي مربوط به اسم، فعل، صفت و قيد در زبان فارسي مورد بررسي قرار مي گيرد و طبقه بندي نويني از اين مشخصه ها به دست داده مي شود که مبتني بر رويکردي پيوستاري به عناصر زباني است. يکي از هدف هاي اين مقاله،تاکيد بر اين نکته است که براي تحليل داده هاي تصريفي فارسي بايد به ويژگي هاي زباني آنها توجه کرد و نمي توان کاملا به انگاره هاي طرح شده از سوي زبان شناسان غربي استفاده نمود.

 نسخه قابل چاپ

وجه، مقوله اي است نحوي - معنايي که نظر و ديدگاه گوينده را نسبت به محتواي آنچه مي گويد نشان مي دهد. زبان به طرق مختلف مي تواند محتواي يک جمله را بر حسب ميزان تعهد گوينده به صحت آن، و يا نوع در خواست او براي وقوع کنش مطرح در آن، نشان دار کند.
فعل هاي وجهي يکي از ابزارهاي بيان وجه هستند که در بعضي زبان ها، از جمله زبان فارسي، از آنها استفاده مي شود. سه فعل بايستن، شدن و توانستن فعل هاي وجهي زبان فارسي هستند که براي بيان سه وجه برداشتي، درخواستي و توانمندي، که سه نوع وجه اصلي هستند، و دو درجه امکان و الزام، که به عنوان درجات وجه مطرح مي باشند، به کار مي روند. بررسي ها نشان مي دهد که در زبان فارسي تنها فعلي که براي درجه الزام در هر سه وجه برداشتي، در خواستي و توانمندي به کار مي رود فعل بايستن است و درجه امکان توسط دو فعل توانستن و شدن بيان مي شود.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله، رفتار واژه بست هاي ضميري در زبان فارسي ميانه و نو و همچنين تحول جايگاه ظهور اين عناصر، در جمله مورد بررسي قرار مي گيرد. اين عناصر، در فارسي ميانه، از نظام واژه بستي جايگاه دوم تبعيت مي کنند و همواره در جايگاه شماره دو در جمله / بند ظاهر مي شوند. در فارسي نو قديم، ضمن حفظ نظام واژه بستي مذکور (همراه با تغييراتي از جمله حذف نا پيوستگي سازه اي و همچنين ناديده گرفتن بعضي سازه ها در تعيين جايگاه شماره دو)، شکل گيري يک نظام واژه بستي فعلي مشاهده مي شود. در واقع، واژه بست ها ازجايگاه شماره دو به سمت فعل حرکت مي کنند و جذب آن مي شوند، يا به سازه اي در مجاورت آن متصل مي شوند. در فارسي نو معاصر، هيچ نشانه اي از نظام واژه بستي جايگاه دوم مشاهده نمي شود و همه واژه بست ها از نظام فعلي تبعيت مي کنند.

 نسخه قابل چاپ

جايگاه هسته در کلمات مرکب غير فعلي مورد توجه اکثر زبان شناساني واقع شده است که کلمات مرکب را مورد مطالعه قرار داده اند. مثلا ويليامز (WilliAMS 1981) جايگاه هسته را اصل قلمداد مي کند و معتقد است که هسته کلمه مرکب هميشه عنصر سمت راست آن است. مطالعات ديگر زبان شناسان (مثلا سلکرک (SElkiRK 1982) ليبر (LiEbER 1983) فاب (FAAb 1988) و تن هکن (TENHACKEN 1999) نشان داد که زبان هايي هم وجود دارد که هسته کلمه مرکب آنها در سمت چپ واقع شده است (مثل ويتنامي و فرانسوي). از اين رو، آنها جهت هسته را پارامتر در نظر گرفته اند که بايد براي هر زباني تثبيت شود. اما ليبر (LiEbER 1992) بر اين باور است که جهت هسته نمي تواند اصل يا پارامتر قلمداد شود؛ زيرا زبان هايي هم يافت مي شوند که هم کلمات مرکب راست هسته دارند و هم کلمات مرکب چپ هسته. وي معتقد است که جهت هسته در صرف (يعني هسته کلمات مرکب) تابع جهت هسته در نحو (يعني هسته گروه هاي نحوي) است. مقاله حاضر بر آن است که نشان دهد حوزه صرف از حوزه نحو متاثر است و مدعي است که عدم يک دستي در کلمات مرکب غير فعلي داراي هسته (يعني وجود کلمات مرکب غير فعلي درون مرکز هسته آغازين و هسته پاياني در کنار هم در زبان فارسي) به علت عدم يک دستي در حوزه نحو، در ارتباط با گروه هاي نحوي است؛ به اين معني که برخي از گروه هاي نحوي در زبان فارسي، هسته آغازين، و بعضي هسته پاياني هستند. به عبارت ديگر، يافته هاي اين مقاله تاييدي است بر نظريه تعامل حوزه هاي زباني، به ويژه تعامل بين صرف و نحو.

 نسخه قابل چاپ

مساله اصلاح و حتي تغيير خطر مساله است که از سال ها پيش مطرح بوده و پيشنهادهايي در مورد آن ارايه شده است. امروزه با پيشرفت هايي که در عرصه هاي مختلف علمي، به ويژه عرصه نويسندگي و نوشتار صورت گرفته است، ضرورت تدوين قواعدي دقيق براي خط فارسي بيش از پيش احساس مي شود.
از اين رو، به منظور به دست دادن تصويري از کم و کيف فعاليت هاي انجام شده در زمينه اصلاح شيوه خط فارسي، به ويژه اقداماتي که فرهنگستان ها به عنوان يگانه مراجع رسمي و قانوي در اين خصوص انجام داده اند، ابتدا تاريخچه مطالعات مربوط به اصلاح يا تغيير خط ارايه مي شود، سپس عملکرد فرهنگستان ها در اين خصوص از نظر خواهد گذشت، و سرانجام آرا صاحب نظران در خصوص چند تکواژ دستوري، به همراه پيشنهادهاي نگارنده عرضه مي گردد.

 نسخه قابل چاپ

اصول دستور زبان نام کتابي است از دکتر ارسلان گلفام، که در سال 1385 توسط انتشارات سمت، منتشر گرديد. همان طور که ناشر در بخش آغازين کتاب تصريح کرده، اين اثر به عنوان منبع اصلي درس پيش نياز (کمبود) اصول دستور زبان در 164 صفحه تدوين شده است. کتاب مشتمل بر هفت فصل، همراه با فهرست منابع و مآخذ و واژه نامه توصيفي فارسي – انگليسي است.

 نسخه قابل چاپ

بررسي و توصيف ويژگي هاي دستوري و صرفي، پيوندهاي ساختي دسته واژه ها و روابط ساختي جمله در زبان فارسي بر پايه نظريه «اصل ها و عامل هاي ساختي و کمينه گيري» موضوع مطالعه اين کتاب است.

 نسخه قابل چاپ

از آنجا که کتاب هاي درسي مخاطبان فراواني دارد و مي تواند نقش بسيار مهمي در امر آموزش دانش آموزان ايفا نمايد. اولين مساله اي که به ذهن خطور مي کند عاري از اشکال بودن اين کتاب هاست. به نظر مي رسد انجام گرفتن پژوهش هايي در اين زمينه، در حل مشکلات موجود موثر باشد. يکي از مهم ترين اين مجموعه کتاب ها، کتاب هاي زبان فارسي دوره متوسطه است. اين کتاب ها، حاوي مباحث زبان شناختي، دستوري و نگارشي مرتبط با زبان فارسي است. اين مقاله قصد دارد به بررسي کتاب هاي ياد شده بپردازد و اشکالات و نارسايي هاي آنها را - به ويژه مشکلات زبان شناختي و دستوري را - گوشزد نمايد. برخي از نکات اين مقاله بدين شرح است:
الف) مسايل موجود در مقدمه کتاب هاي مزبور در زمينه زبان شناختي و دستور زبان و ناهماهنگي مطالب آن با مباحث درسي؛
ب) مسايل و مشکلات موجودر در توضيحات و مثال ها در طرح و تدريس مباحث دستوري و زباني؛
ج) نبود هماهنگي و يک دستي در کتاب هاي زبان فارسي مقطع دبيرستان؛
د) مشکلات مبنايي و توصيفي؛
ه) اشکالات موجود در بخش خودآزمايي و تمرين.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله نشان داده مي شود که کتاب هاي دستور زبان فارسي و فرهنگ هاي اين زبان، در مورد تعيين مقوله نحوي يا واژگاني تعداد قابل توجهي از کلمات قاموسي زبان فارسي، مانند «انجام»، «حفظ»، «فراموش»، و «وادار»، اتفاق نظر ندارند و در اين زمينه، در آنها تناقضات و ناهماهنگي هاي قابل توجه و مشکل آفريني وجود دارد. اين ناهماهنگي ها - که هم از لحاظ نظري و هم از لحاظ عملي تبعات منفي به دنبال دارند - ناشي از عدم شناخت ماهيت و نقش اصلي اين واژه ها در زبان فارسي امروز است. از آنجا که اين واژه ها داراي ساخت موضوعي و گزاره اي هستند، پيشنهاد مي شود که بر اساس کاربرد واقعي و با توجه به نقش گزاره اي آنها در ترکيبات و جملات دستوري، اين کلمات در دو دسته، تحت عناوين «اسامي گزاره اي» و «صفات گزاره اي»، طبق بندي شوند.

فعل از عناصر اساسي ساخت جمله است و به همين دليل از دوران باستان تا کنون مورد توجه محققان بوده است. اين جزء در چارچوب نظريه هاي زبان شناسي جديد نيز از جنبه هاي مختلفي چون معنا، نقش، و ساخت صرفي و نحوي مورد مطالعه و بررسي قرار گرفته است.

 نسخه قابل چاپ

لرزه خيزي فلات ايران در تاريخ و فرهنگ آن تاثير نمايان داشته است. زلزله را عاملي مهم در زوال شهرهايي چون زرنگ سيستان در قرن دوم و قومس در قرن سوم و سيراف در قرن پنجم و نيشابور در قرن هاي ششم تا هشتم به شمار آورده اند ;AMbRASEYS & MELVILLE 1982, p. 109) نيز  ¬ملويل(. اينكه غزنه و بلخ و ري و تبريز، با آن همه فراز و فرودي كه از سرگذرانده اند، فاقد آثار تاريخي عمده اند با لرزه خيزي آنها بي ارتباط نيست. در عوض، اصفهان، كه دست كم هزار سال است از گزند زمين لرزه هاي بزرگ ايمن مانده، جامع بناهاي تاريخي است. زلزله مهر و نشان خود را برجاي نام هاي ايران هم نهاده است. از همه گوياتر بومهن، در نزديكي پايتخت، به معناي «زمين لرزه» است. جاي پاي زلزله را در آيين ها نيز مي توان يافت: در قديم، در سفره نوروزي، آينه اي مي خواباندند و بر روي آن تخم مرغ مي گذاشتند و مي گفتند جنبيدن تخم مرغ مژده حلول سال نو است. اين جنبش ناممكن نيست؛ زيرا در بسياري نقاط فلات ايران روزانه چندين زلزله خفيف رخ مي دهد كه، هر چند شدت عموم آنها كمتر از آن است كه به حواس درك شود، آن قدر هست كه گوي را به جنبش درآورد يا سگان را به پارس كردن برانگيزد و در هر حال بر روي لرزه نگارها ثبت مي شود.

 نسخه قابل چاپ

يكي از معضلات نقد ادبي در كشور ما جايگاه تعيين كننده اي است كه در بررسي متن براي مولف قايليم. اكثر مقالات نقد، خواه نقد آثار ادبي معاصر و خواه به ويژه نقد آثار كلاسيك، با اين پيش فرض نوشته مي شوند كه براي فهم معناي اين متون ناگزير بايد با شرح حال مولف آشنا بود، زيرا متن از ذهن نويسنده تراوش كرده است و بدون داشتن اطلاعاتي از قبيل اينكه سابقه خانوادگي مولف چه بوده، در كجا دوره كودكي و نوجواني را سپري كرده، چه مرامي داشته نمي توان معناي آثار او را دريافت. به سخن ديگر، در روش شناسي رايج در مطالعات ادبي در كشور ما، متن هنوز حاشيه اي بر شخصيت نويسنده محسوب مي گردد. به عبارتي، سرچشمه يا خاستگاه معنا شخصيت مولف است نه خود متن. به تبع اين ديدگاه، نقد ادبي هم غالبا تحويل مي شود به بازگويي واقعياتي ظاهرا قطعي و مناقشه ناپذير درباره احوال نويسنده و تلاش براي اثبات اينكه دانستن اين واقعيات چقدر خواندن و فهم متون نوشته شده به قلم آن نويسنده را بر خواننده تسهيل مي كند.
توجه به جايگاه مولف در نظريه و نقد ادبي مسبوق به سابقه اي بسيار طولاني است و قدمت آن به بيش از سه قرن پيش از ميلاد مسيح مي رسد. افلاطون نخستين فيلسوفي بود كه اين توجه را در قالب نظري اي (محاكات) تدوين كرد و در رساله جمهوري به بحث درباره آن پرداخت كه شاعر كيست و شعر گفتنش در حكم انجام دادن چه كاري است. از اين رو، مي توان گفت بيش از دو هزار سال پيش نظريه ادبي با عطف توجه به مولف آغاز شد و، از آن زمان تا به امروز، نظريه پردازان گوناگون در هر نظريه جديدي كه درباره ماهيت و كاركرد ادبيات يا نحوه بررسي متون ادبي مطرح كردند، به نحوي ازانحا، به همين مساله بنيادين پرداختند و ديدگاهي راجع به آن نشان دادند.

 نسخه قابل چاپ

نگرش ناصر خسرو به زبان و رابطه آن با هستي و انسان يكي از مهم ترين و گسترده ترين زمينه ها در كليت دستگاه ادراكي و ادبي اوست. در همين زمينه است كه ناصرخسرو بينش خود را درباره جهان و انسان و رابطه اين دو با هنر كلامي نشان مي دهد و نقش زبان در جايگاه وجودي انسان را در جهان و در پيشگاه باري تعالي بيان مي كند و پندارهايي را كه با گسستگي اين سه در اذهان شكل گرفته است مي زدايد و، با تكيه بر سنت متفكران پيشين اسماعيلي، طرحي نو در مي اندازد.
تامل در آثار ناصرخسرو به روشني نشان مي دهد كه وي با افكار ديني و بعضا فلسفي پيش از خود، به ويژه از طريق آثار داعيان بزرگي چون ابوحاتم رازي، ابويعقوب سجستاني، حميدالدين كرماني و المويد في الدين شيرازي، آشنا بوده است. وي حاصل اين مطالعات را با يافته ها و در يافته هاي خود در مي آميخته سپس همه را درنظامي نو، به نظم يا نثر، بيان مي كرده است. در واقع، موضع گيري خاص او در رويكرد به زبان بود كه رهيافت هاي نوي را در فرهنگ و زبان فارسي پي ريخت و به دنبال خود موج هايي بلند و فراگير در تحليل سخن پديد آورد و بر بيشتر متفكران مسلمان به ويژه فارسي زبان اثر عميقي برجاي نهاد.

 نسخه قابل چاپ

ساخت جملات اسنادي در زبان فارسي به صورت «مسنداليه + مسند + فعل اسنادي» است. زنجيره «مسند (اسم يا صفت) + فعل اسنادي» چنان زاياست كه هيچ كاه اقلامي چون خنك شدن، زيبا بودن، چاق شدن، خوشحال بودن، معلم بودن، مهندس شدن را در واژگان يا فرهنگ هاي فارسي به صورت مدخل ضبط نمي كنند. در اين مقاله، به دنبال آرا طباطبايي (1384) نشان داده ايم كه در زنجيره «صفت + كردن»، «كردن» غالبا نه همكرد بلكه فعل اسنادي سببي است كه با فرايندي سببي ساز از روي زنجيره «صفت + فعل اسنادي» توليد مي شود. در اين معنا زنجيره «صفت + فعل اسنادي سببي ’كردن‘» را نيز به دليل زايايي اين الگوي ساختاري نبايد در واژگان ثبت كرد. در پايان، درباره دسته اي از تركيب ها كه با فعل اسنادي ساخته مي شوند ولي بايد آنها را در واژگان ثبت كرد بحث كرده ايم.

 نسخه قابل چاپ