بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

ده ها هزار نسخه خطي نظم و نثر فارسي در كتابخانه هاي بزرگ دنيا نگهداري مي شود و علاوه بر آن در كتابخانه هاي شخصي نيز شمار آن كم نيست. خواندن و ارزيابي كردن اين گنج بيكران سالها وقت مي خواهد. و تنها وقت مطالعه يافتن مشكل را نمي گشايد بلكه صدها محقق و نسخه شناس و نقاد و سخن سنج هم لازم است تا در وقت بهترين استفاده را بنمايند و نسخ خطي مانند طلا هستند ومحقق مانند محك، عيار طلا را محك نشان مي دهد. در كتابخانه خديويه مصر فهرستي از نسخ خطي آن كتابخانه به چاپ رسيده است در يكي از صفحات آن از پنج نفر شاعر و ديوان آنها سخن رفته. به راهنمايي جناب آقاي افخمي رياست محترم دانشكده ادبيات زيراكسي از دواوين شعرا از طريق وزارت امور خارجه بدست رسيد كه بسيار ارزنده مي باشد. در اين مقاله شاعري با تخلص "فتح" را معرفي مي كنيم و از سبك او سخن گفته ايم. اين شاعر از ساده سرايان شعر فارس است و سبكي تازه بر سبكهاي شعر زبان فارسي افزوده است. به احتمال قريب به يقين در قرن يازدهم سروده شده است.

 نسخه قابل چاپ

موسيقي، يكي از اسباب و علل مقبوليت شعر نزد خواننده و شنونده است. اين پديده در شعر جهاني، كه در بيشتر زبانهاي دنيا شناخته شده، به چشم مي خورد. هر شعري، به عنوان يك پديده جهاني و در عين حال ملي و محلي، ميزان توفيق و ماندگاريش بستگي به ميزان بهره مندي آن از موسيقي دارد. موسيقي شعر، داراي دامنه پهناوري است. وزن و منشا آن در ميان ملل مختلف ممكن است سرچشمه هاي گوناگون داشته باشد، چنانكه در شعر عرب مي توان آنرا به آهنگ پاي شتران كه در صحرا گام مي زنند نسبت داد اگر چه شاعران عرب غالبا استفاده از شكل تفعيله را اختيار نموده و در مواردي اندك ميان شكل سنتي و نوين آن تلفيق ايجاد نموده اند ولي از توانايي هاي موسيقي سنتي نيز بهره مند بوده اند. اين پديده، در شعر فلسطين هم قابل ملاحظه بوده و شاعران به خود اجازه داده اند از آزادي ساختار موسيقي برخوردار باشند. خواننده ي قصايد سميح القاسم بعنوان يكي از شعراي فلسطيني، با اندكي ذوق و معلومات قادر به تشخيص موسيقي بيروني و دروني آنها خواهد بود.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله به بررسي نمادهاي اندامي به كار رفته از نباتات در ادبيات فارسي پرداخته ايم و ديوان شاعراني چون رودكي، فرخي، منوچهري، ناصرخسرو، سنايي، سعدي، مولوي و حافظ بر اين اساس مورد مطالعه و بررسي قرار گرفته است. مطابقت اين گونه كاربردهاي ادبي بر پايه تشبيه و در قالب يك ارتباط تثليثي آنيميسم، تناسخ گياهي و باور اساطيري تبديل انواع از گياه پيكري به انسان پيكري، سير تصويرگرايي اندامي انسان را در ادب فاسي نشان مي دهد.

 نسخه قابل چاپ

ابو الفرج ببغاء، شاعر و كاتب دربار سيف الدوله حمداني است. او در اشعار خويش ضمن وفاداري به سبك كهن عرب به نوآوري نيز گرايش داشت. با اين همه شهرت ببغاء نه به شعر، كه به نثر اوست. او كه شيوه خوي را "ترسل" مي داند، به اطناب و تكرار بيش از ايجاز عنايت دارد، پيوسته ذخاير غني زبان عربي را در پي مترادفات مي جويد و الفاظي كه برمي گزيند غالبا ساده و برازنده اند. وي در رسايل خود نثري روان، شفاف را با عباراتي كامل از براي معاني زيبا، پر تاثير و دلربا درآميخته است. چندانكه نثر وي نمونه بارزي از نثر سده چهارم هجري به شمار مي آيد. از اين رو در اين پژوهش بر آن شديم تا به معرفي زندگي و آثار ادبي وي بپردازيم.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

كتاب سفينه قهرمانيه مقتلي است به نثر مسجع آميخته به نظم، از آثار دوره قاجاريه نوشته قهرمان خان قهري ملايري (م 1372 هـ. ق) كه هم نويسنده و هم اثر او - كه به گونه مجالس به نثر و موزون است - به علل گوناگون ناشناخته مانده است. در اين كتاب شگرف و بي نظير قيام خونين امام حسين (ع) و حركت آن امام همام از مدينه به طرف كوفه و وقايع روز عاشوراي شصت و يك هجري به تفصيل و با كلامي حزين و استوار بيان شده است. نثر و شعر اين كتاب نمونه اي از آثار خوب دوره بازگشت ادبي است.

 نسخه قابل چاپ

«اگر آن ترك شيرازي به دست آرد دل ما را
                                                     به خال هندويش بخشم سمرقند و بخارا»
خال بعنوان نقطه سياه كه بر اندام پديد مي آيد، يا اصطلاح عرفاني كه عبارت است از نقطه حقيقي و نقطه وحدت، در آثار شاعران و نويسندگان پارسي گو، بسيار آمده و توجهي خاص بدان داشته اند. در اين مقاله، با عنايت به اينكه نگارنده، مدتي در شبه قاره هند حضور داشته و از نزديك، شاهد اعمال عبادي و رسيدن به مرحله «خال» در عبادتگاه هندوان بوده است، نكاتي را در خصوص خال بيان داشته كه مي تواند در فهم بيت ياد شده از حافظ كمك كند.

 نسخه قابل چاپ

حكيم ناصر خسرو قبادياني از حكما و شعراي بزرگ قرن پنجم ايران است كه تحول روحي عجيبي در سن 40 سالگي در وي ايجاد شد به گونه اي كه تمام دنيا و مظاهرش را رها كرده، به سفري طولاني پرداخت و در اين سفر پر ماجرا ضمن ملاقات با فاطميون مصر به عقايد اسماعيليان (= فاطميه) گرايش پيدا كرد و ضمن پيشرفت فراوان در اين مذهب به عنوان حجت خراسان برگزيده شد و به تبليغ عقايد خود پرداخت. اسماعيليه كه در اصل، پس از امام ششم شيعيان نشو و نما كردند داراي عقايد خاصي هستند براي دعوت خود داراي هفت مرتبه؛ مستجيب، ماذون، داعي، حجت، امام، اساس و ناطق بوده، خداي تعالي را بالاتر از حد صفات دانند و مبدا اعلي را بعد از خدا عقل كل و پس از آن در درجه ثاني نفس كل به حساب مي آورند.

 نسخه قابل چاپ

شبلي از عرفاي ايراني الاصل و مشهور قرن سوم هجري است كه حيات دو گانه اي داشته است. او نيز چون بعضي از بزرگان ايراني مانند ناصرخسرو و سنايي در آغاز كار از دولتيان عهد خود بود ولي به جهت تاثير تعليمات صوفيان از طريق پيشين خود قطع تعلق نمود. شبلي در سال 247 هجري در سامرا بدنيا آمد و در 334 در بغداد فوت نمود. او تحصيلات مدرسه اي داشت و به قولي موطاي مالك را از بر نموده بود. پس از تغيير حال در محضر خير نساج توبه كرد و شاگردي جنيد بغدادي را در پيش گرفت. شبلي با حلاج قرابت فكري داشت. از اين رو بزرگترين مبلغ انديشه هاي حلاج پس از مرگ اوست. شبلي براي دست يابي به هدف خود و نيز مصون ماندن از آسيب طرفداران خليفه و طاعنان طريق تصوّف، هراز گاهي خود را ديوانه مي ساخت. از اين عارف شوريده اقوال و اشعار پراكنده اي در كتب تذكره برجاست.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله ابتدا درباره روش تصحيح متون در دوره قاجار ذكر شده، سپس تعدادي از مهمترين متون چاپ شده در اين دوران معرفي و بررسي شده اند. هدف اين مقاله نشان دادن اولين نمونه هاي تصحيح متون در ايران است.

 نسخه قابل چاپ

تذكره نويسي در ايران از ديرباز رايج و مورد توجه بوده است. زيرا ايرانيان پيوندي ديرينه با شعر، يعني كلام زيباي ظريف همراه با وزن و آهنگ داشته اند از اين روي از سده پنجم هجري كه شعر فارسي شكوفا و بالنده گشت همواره مردم ايران سخن پخته گويندگان را براي استفاده ديگران يا براي شادي دل خويش جمع نموده و همراه با نام گوينده و سرابنده در دفتر و كتاب ثبت و ضبط نموده اند.
گويند نخستين مجموعه شعر و شرح حال شعرا كه اصطلاحا در ادب فارسي تذكره خوانده ميشود از ابوطاهر خاتوني موفق الدوله است. وي از رجال دربار سلاجقه، در نيمه دوم قرن پنجم و نيمه اول قرن ششم هجري بوده و كتاب او (مناقب الشعرا) نام داشته است. تذكره (صبح گلشن) اثر سيد محترم علي حسن خان بهوپال متخلص به (سليم) نوشته شده به سال 1294 هجري قمري است. اين تذكره شامل شعراي قديم و همچنين معاصر نويسنده است. وي سبب تاليف اين كتاب را چنين مذكور داشته است كه: پس از آنكه پدرش سيد محمد صديق حسن خان تذكره (شمع انجمن) را تاليف كرد گروهي كه نامشان در آن تذكره نيامده بود دلتگ شده بودند. از اين روي به تاليف (صبح گلشن) همت گماشت. اين كتاب در سال 1295 هجري در بهوپال هند به طبع سنگي و با قطع وزيري و كاغذ كاهي و خط نستعليق چاپ و منتشر شده است. از اين رو ما بر آن شديم تا بخشهايي از اين تذكره را كه موجود بود بازخواني و باز نويسي كنيم و در دسترس خوانندگان علاقه مند قرار دهيم.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله سعي شده است ظريف ترين مفاهيم اخلاقي در حكايات و تمثيلات عطار جستجو شود. لذا اين مفاهيم و مصاديق اخلاقي از خلال چهار مثنوي تعليمي معروف و مسلم، يعني؛ اسرارنامه، الهي نامه، منطق الطير، و مصيبت نامه استخراج و در سه حوزه، وظيفه انسان نسبت به خدا، وظيفه انسان نسبت به خود و نزديكان و وظيفه انسان نسبت به جامعه مطرح گرديد.

 نسخه قابل چاپ

تاريخچه مطالعات مربوط به خطاهاي گفتار حكايت از رويكردهاي گوناگون به اين پديده دارد. پژوهشگران با هدف آزمون نظريه هاي شناختي به بررسي جنبه هايي خاص از اين پديده از دريچه روانشناسي زبان پرداخته اند. عده اي ديگر تلاش كرده اند تا با ديد زبان شناختي به خطاي گفتار انواعي از طبقه بندي را براي آن به دست دهند. اصطلاح هاي گوناگوني در اين حوزه رواج دارد. بررسي و مقايسه تعارفي كه از اين اصطلاح به دست داده شده نشانگر ميزان زيادي از هم پوشي بين تعاريف است، به گونه اي كه به نظر مي رسد حدود هر يك به روشني تبيين نشده است. براي بررسي خطاهاي گفتار در زبان فازسي. پژوهشي با استفاده از داده هاي ميداني انجام شد. تعداد 1064 مورد خطاي گفتاري در محور زباني شامل مقوله هاي واجي، ساختواژي و نحوي، محور فرازباني شامل رابطه هاي جايگزين، جا به جايي، افزايش، حذف و تلفيق طبقه بندي شدند. همچنين براي بررسي رابطه متغيرهاي جنسيت و ميزان تحصيلات با اجزاي طبقه بندي و فراواني خطاها در هر يك از اجزا، خطاها بر اساس متغيرها تفكيك و در جداول ثبت شدند و 6 آزمون مجذور خي انجام شد. نتايج آزمونها نشان داد كه بين دو متغير پژوهش و اجزاي طبقه بندي رابطه وجود ندارد. از سوي ديگر مشخص شد كه متغير جنسيت با فراواني خطاها در اجزاي طبقه بندي زباني و فرازباني رابطه دارد. همچنين معلوم شد كه بين متغير ميزان تحصيلات و فراواني خطاها در محور فرازباني رابطه وجود دارد. اما نتايج آزمون وجود رابطه بين اين متغير و فراواني خطاها در محور زباني را رد كرد.

 نسخه قابل چاپ

ناصرخسرو شاعري بزرگ است كه اشعار و آثارش در بيان كلام و فلسفه و عقايد ديني است، اين شاعر بزرگ با عنصر خيال و وجوه بلاغت به انديشه هاي دشوار كلامي و فلسفي، لباس نرم و لطيف سخن منظوم را پوشانده است. مفاهيم عقلاني در كلام ناصرخسرو با هنرمندي او در بهره گيري از تشبيه و استعاره و صور خيال به وجوه و تصاوير زيباي حسي و ملموس مبدل گرديده اند. شور و حيات و تازگي در كلام و سخن ناصرخسرو ويژگي ديگري است كه باعث ماندگاري سخن او در ميان ديگر شاعران گرديده است. درباره اين شاعر بزرگ ميتوان گفت هنر و خيال را با عقل و فلسفه آنچنان آميخته است كه دشواري و تكلف براي رسيدن به معنا و مفهوم كلام در سخنش وجود ندارد.

 نسخه قابل چاپ

غرض از برانگيختن اين بحث بررسي مضامين شعر فرخي است در حوزه آهنگ و موسيقي و نيز بسامد بحور و اوزان عروضي در ديوان وي. اوزاني را كه شاعر بدانها دلبستگي داشته و در مطاوي ديوان براي مضامين گوناگون از آنها سود جسته است و نيز تحليل پيوند مضامين با اوزان و موسيقي كلام وي و نشان دادن اوزان به كار رفته در سخن سهل ممتنع اين شاعر توانا، سخنوري كه در سال 429 هجري قمري به روزگار كهولت نارسيده از سراي فاني به دارباقي شتافته است.

 نسخه قابل چاپ