بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

شاهنامه حكيم فردوسي، كتاب هويت فرهنگي ما ايرانيان با زبان استوار و سخن دلپذير آنچنان در ادب فارسي ريشه دوانده كه گويي ركن اساسي در تجديد حيات آثار مي باشد.
شاهنامه اگرچه داعيه عرفاني بودن ندارد اما در متون مهم عرفاني ما حضوري زنده و پويا دارد. نگاه عرفا همچون شعرا به شاهكار ادبي فردوسي به گونه اي است كه تصور يك لحظه جدايي فرهنگ و سنن ايراني را از دين و مذهب اسلامي به ذهن راه نمي دهد مولوي در بهره گيري از پهلوانان و اسامي و رسوم شاهنامه جاي ويژه اي را در ميان عارفان براي خود بدست آورده است.

اگر براي نمونه يكصد نفر از مردم جامعه را با خاستگاهها، شغلها، تحصيلات و تعلقات مختلف فرهنگي و اجتماعي انتخاب كنيم و از آنها درباره تقدير پرسش نماييم، هر كدام پاسخي متفاوت خواهد داد. اما نتيجه همه پاسخها اين است كه كارهاي خارج از اراده يا بر خلاف ميل آنها تقدير خوانده مي شود. آيا بيشتر اموري كه به تقدير نسبت مي دهيم، نوعي بهانه تراشي و مسووليت گريزي نيست؟
نويسنده مقاله، در آغاز تبركا آمار واژه هاي گوناگون ماده «قدر» را، در قرآن كريم ارايه نموده و ضمن بيان نمونه آياتي كه حاكي از سلطه تقدير بر جهان است، متقابلا به بيان آياتي كه بر تلاش و كوشش انسان ارج مي نهد، پرداخته است و پس از تعريف لغوي و اصطلاحي تقدير، به نقش اسباب در انجام امور پرداخته، و نشان داده است كه بسياري از امور منتسب به تقدير، قضا و قدر، روزگار و فلك، به خاطر نداشتن تعريف صحيح از تقدير، نشناختن روابط حاكم بر جهان و نشناختن يا استفاده ناصحيح از اسباب است. سپس دلايل تداوم تقديرگرايي و نقش ادبيات در اين زمينه مورد بحث قرار گرفته، و در پايان زيانها يا احيانا فوايد اعتقاد جزمي به تقدير را متذكر شده است.

ادب مقارن يا ادب تطبيقي در تاريخ ادب فارسي و عربي ريشه اي كهن دارد و در تاريخ معاصر نيز به خصوص در كشورهاي عربي به ويژه مصر آثار قابل اعتنايي در اين زمينه به چشم مي خورد و مقايسه دو شاعري همچون بهار و شوقي از آن جهت مورد تاكيد است كه هر دو شاعر از شرايط سياسي، فرهنگي و مذهبي نسبتا مشتركي برخوردارند و در يك عصر زندگي مي كنند. از سوي ديگر هر دو متعلق به دو تمدن كهن ايران و مصرند و شعرا درجه يك زمان خويش محسوب مي شوند. هر دو شاعر از عقب ماندگي مسلمانان انتقاد كرده و زبان اعتراض گشوده اند.
مقايسه مدائح نبوي دو شاعر با توجه به موضوعات مشترك همچون معراج، امي بودن، برتري پيامبر (ص) و ترسيم اوضاع مسلمين براي پيامبر (ص)، قابل مقايسه و سنجش است، اين مقارنه بر اساس مدائح نبوي مختلف ديوان هاي هر دو شاعر صورت گرفته است.

                    اعوذ بالله من الشيطان الرجيم
        فاذا قرات القرآن فاستعذ بالله من الشيطان الرجيم
                        اعوذ بالله السميع العليم
                            من الشيطان الرجيم
جبرئيلا با پيمبر گوزما                    چونكه خواهي خواند آيات مرا
از شـر ابليس دون بايد پناه             خود بري در سايه لطف الاه
برخدايي كه سميع است و عليم     مي پناهم من زشيطان رجيم
در عرف لغت و زبان، استعاذه را چه معناست؟ و در عرف شرع چه حكم و مجراست؟ و آيات و اخبار آن كدام است؟ و پيش از تلاوت قرآن امر بر قرائت آنست يا بعد از آن؟ آيا قرات آن مستحب است يا واجب و خواندن و نوشتن آن چه نتيجه و اثري در دل نويسنده و خواننده دارد.

صاحب نظران و منتقدان ادب عربي در بررسي زمينه هاي پيدايي جمعيت هاي ادبي در ادب معاصر عرب كمتر به نقش شاعران كلاسيك جديد در تجدد و نوآوري توجه نموده اند. اما به نظر مي رسد اختلاف نظر منتقدان در مورد سبكهاي ادبي آنها تحولات و دستاوردهاي عظيمي را به ارمغان آورده است به طوريكه شايد با جرات بتوان گفت كه اگر اين اختلاف نظرها در عرصه ادبي عصر حاضر بروز نمي كرد برخي از جمعيتهاي ادبي اثر گذار معاصر هرگز پا به عرصه وجود نمي گذاشت. در اين مقاله ما سعي نموده ايم تا ريشه ها، علايم و نشانه هاي نوآوري را در آثار و انديشه هاي سه تن از شاعران كلاسيك جديد يعني محمود سامي بارودي، حافظ ابراهيم و به ويژه احمد شوقي نقد و بررسي كنيم.

عراق سرزمين آكنده از شعر و مالامال از شاعران است و كمتر شهر و روستايي در آن يافت مي شود كه شاعري از آنجا برنخاسته باشد.
از آنجا كه در محيط هاي عربي اسلامي تحت استعمار در گذشته، هماره فضايي از بازگشت و عقب گرد، ارتجاع گرايي، تحريم نمودن نداهاي جديد و جرم شماري هر صداي تازه اي حاكم بوده است؛ نوگرايي پيوسته جرمي بزرگ و حركتي با عواقب و پيامدهاي ناشناخته، همراه با ناايمني شمرده مي شد. از اين رو با وجود آنكه اروپا در سايه آرامش خويش و در اضطراب نگهداشتن ديگر كشورهاي مستعمره، از نعمت فرهنگي وسيع و ميدان هاي نوگرايي متنوع و افكاري باز برخوردار بود و پيوسته به تلاش هاي نويي در امور تجربي و علمي و نيز در ادبيات و هنر و سنت دست مي يازيد، سرزمين هاي تحت استعمار در آتش جهل و عقب ماندگي و استبداد مي سوختند و عراق يكي از سرزمين هاي زخم ديده از ستم استعمار بود و «بياتي» يكي از طلايه داران حركت جديد و پوياي ادبيات و شعر بود كه ققنوس وار در عصر سخت شعله كشيدن حركت هاي انقلابي از خاكستر خويش دو بار سر برآورد.

قسمي از ادبيات عربي عصر نهضت كه به فكر چاره انديشي و در صدد روشنگري و تبيين چالشها و معضلات پيش روي جامعه بشري است چندان به آرايه هاي لفظي نمي انديشد بلكه زيبايي را در معنا بويژه معاني بلند انساني مي داند. سهولت، رواني، وضوح و تاثير عميق از مهمترين ويژگيهاي چنين ادبياتي است.
يكي از چهره هاي برجسته اين گرايش ادبي كه گاه زير شاخه ادبيات متعهد قرار گرفته و زمان عنوان ادبيات اجتماعي را پسنديده و وقتي به عنوان ادبيات انساني مطرح مي گردد "عبدالرحمن كواكبي" است. وي قلم و حيات خود را در خدمت به ارزشهاي انساني قرار مي دهد. مقاله و داستان دو بازوي نيرومندي است كه كواكبي به كمك آنها مي كوشد تا انسان معاصر را از غرقاب بحرانها بيرون كشيده، ساحل اطمينان را به وي بشارت دهد.
آزاديخواهي، استبداد ستيزي، تمسك به مفاهيم بلند قرآني، احياي شيوه شورامداري با تكيه بر رعايت حقوق حقه مسلمانان و سنت شكني از مهمترين مسائل مورد تاكيد كواكبي در آثارش مي باشد.