بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

                                تا نگردي آشنا زين پرده رازي نشنوي
                              گوش نامحرم نباشد جاي آواي سروش
سخن سنجان را در شناخت واژگان زبان، چهارگونه آشنايي با لغات و واژه هاست که به چهار عرف لغوي و شرعي و خاص و عام در علم بيان نامبردارند و هر يک را در وضع، حقيقتي و مجازي است. و هر که خواهد تا به حقايق آثار و دقايق افکار و و رقايق اسرار گويندگان و نويسندگان، در بلنداي تاريخ ادب و فرهنگ و حکمت و عرفان، در يک قوم و ملت، يا نحله و طبقه از اديبان و متشرعان و حکيمان و عارفان پي برد، او را گزير و گريزي از شناخت اين عرفها و آشناييها نيست چه درک و فهم اين اشارات است که سرانجام به بشارات انجامد.  
                                آنکس است اهل بشارت که اشارت داند
                             نکته ها هست بسي، محرم اسرار کجاست
هر گلي را رنگ و بويي داده اند                           هر نگاري را به شکلي زاده اند
چشم نرگس را خمارين لاله را                            داغ عشقي بر جبين بنهاده اند

ظرفيتهاي ويژه اي در ادبيات عرفاني فارسي مي توان يافت که پاسخگوي دلمشغوليهاي انسان سرگشته در دنياي پرشتاب امروز و دوران غلبه فناوريها باشد.
از مهمترين جنبه هاي ادبيات عرفاني فارسي «فراآگاهي» و اگر به ذهن و زبان مولوي نزديک تر شويم «خدا آگاهي» است و آن آگاهي ويژه اي است که فقط سالکان حقيقي پس از طي مراحل سلوک در طريق عرفاني و نايل شدن به مقامات رباني به آن دست مي يابند.
رسيدن به اين خدا آگاهي که در حقيقت نوعي «شهود عرفاني» است. قسمي «درون آگاهي» است که حاصل پشت سر گذاشتن مراتب سلوک و نيل به «حيرت عرفاني» و تبديل شدن «من» سالک به «فرامن» يا «من» جديد گسترده و متصل به ملکوت، به شمار مي آيد.
در اين مقاله نخست به مدعاي فوق پرداخته سپس جلوه هاي اين آگاهي در مثنوي معنوي و غزليات شمس کاويده شده است.

اصل آن است که سخن مطابق مقتضاي ظاهر آورده شود يعني، مثلا در مقام خبر، جمله خبري و در مقام طلب، جمله انشايي بکار رود، ولي گاهي اسبابي بلاغي، گوينده بليغ را وادار مي کند که از اين قاعده خارج شده و بر خلاف مقتضاي ظاهر سخن بگويد، اين را اصطلاحا خروج کلام از مقتضاي ظاهر مي نامند نگارنده در اين مقاله به سبب اهميت موضوع، کوشيده است موارد خروج کلام از مقتضاي ظاهر را به طور مفصل مورد بحث و بررسي قرار داده و فايده هر يک را ذکر کند. اهم مسايل اين پژوهش عبارتند از:
1) نهادن خبر در جاي انشاء 2) نهادن انشا در جاي خبر 3) نهادن ضمير به جاي اسم ظاهر 4) نهادن اسم ظاهر به جاي ضمير 5) نهادن مفرد به جاي مثني 6) نهادن مفرد به جاي جمع 7) نهادن مثني به جاي مفرد 8) نهادن مثني به جاي جمع 9) نهادن جمع به جاي مفرد 10) نهادن جمع به جاي مثني 11) نهادن ماضي به جاي مستقبل 12) نهادن مستقبل به جاي ماضي 13) نهادن اسم فاعل يا اسم مفعول به جاي مستقبل 14) التفات 15) تغليب 16) قلب.

در اين مقاله حکايتي از کليله و دمنه با نام «ملک پيلان و خرگوش» از لحاظ اسطوره شناسي مورد بررسي و تحليل قرار گرفته است، و اين همان حکايتي است که مولانا نيز در دفتر سوم مثنوي آن را ذکر کرده و با نگاه خاص خويش، تاويلي معنوي از آن به دست داده است.
کليله و دمنه مجموعه اي از حکايات کهن هندي است که مي گويند برزويه طبيب آن را پس از سفري طولاني به ديار هند به ارمغان آورده است.حکايتهاي اين کتاب همواره مورد توجه مولفان متون فارسي بوده و پلي در ميان فرهنگ هند و ايران ايجاد کرده است.
در اين مقاله، ريشه هاي حکايت «ملک پيلان و خرگوش» در اساطير اقوام مختلف - چيني، هندي، ايراني، بابلي و ... - جستجو و مورد تحليل و رمزگشايي قرار گرفته است. تحليل رابطه مثلث اسطوره اي ماه و خرگوش و آب، و رابطه ماه و مرگ از مباحث اين مقاله است.