اعمال حجّ تمتّع

3 ـ وقوف در مشعر الحرام

مسأله: سوّم از واجبات حجّ تمتّع: وقوف (یعنى بودن) در مزدلفه (مشعرالحرام) است قربة الى الله تعالى.

مسأله: واجب است بعد از آن كه محرم شب عید از عرفات خارج مى شود به مشعرالحرام برود، و احوط این است كه شب را در مشعر باشد، و هنگامى كه فجر طلوع كرد چنین نیّت مى كند: در سرزمین مشعرالحرام وقوف مى كنم از اذان صبح تا طلوع آفتاب براى حجّ تمتّع قربةً الى الله تعالى.

مسأله: حدود مشعر (مزدلفة) كه به وسیله علامتهاى موجود تعیین شده است معتبر و وقوف خارج از مشعر مجزى نیست، و وقوف در مشعر از واجبات اساسى حج است اگر كسى عمداً آن را ترك نماید حجّش باطل است.

مسأله: وقوف در مشعر دو قسم است:

1 ـ وقوف اختیارى كه از اوّل اذان صبح روز عید قربان است تا اوّل طلوع آفتاب، و مقدار ركن، وقوف در این فاصله است هرچند كم باشد و اگر كسى پس از گذشتن چند دقیقه از اذان صبح عمداً از مشعر خارج شد و تا طلوع آفتاب نماند معصیت كرده امّا حجش صحیح است.

2 ـ وقوف اضطرارى مشعر دو وقت است: یكى از اوّل اذان مغرب شب عید تا اذان صبح، و دیگرى از اوّل طلوع آفتاب روز عید قربان تا ظهر همان روز.

مسأله: براى مردان در صورت اختیار وقوف اختیارى واجب است، امّا زنان و كودكان و بیماران و كسانى كه از دشمن ترس دارند و اشخاص ضعیف كه در شلوغى اذیت مى شوند، مانند پیرمردان جایز است به همان وقوف اضطرارى اول (مقدارى از شب عید، از اذان مغرب به بعد) اكتفا نمایند و حج آنها صحیح است و كفّاره نیز ندارد، و افرادى كه لازم است همراه این جمع باشند حكم همین جمع را دارند، یعنى به همان وقوف اضطرارى اكتفا مى كنند و كفّاره ندارند.

مسأله: كسانى كه جاهل به حكم یا موضوع بوده و یا ناسى و مضطرّ باشند به همان وقوف اضطرارى اكتفا نموده و كفّاره نیز ندارند.

مسأله: اگر وقوف اختیارى (مابین اذان صبح روز عید تا طلوع آفتاب) و اضطرارى اوّل (از اذان مغرب تا اذان صبح شب عید) را درك نكرد لازم است وقوف اضطرارى دوّم را (كه مقدارى از اوّل آفتاب صبح عید است تا ظهر) انجام دهد.

مسأله: درك وقوفین چند قسم است:

1 ـ تنها وقوف اختیارى عرفه را درك كند و از وقوف به مشعر معذور باشد (به جهت اضطرار یا سایر عذرها) در این صورت حج صحیح است.

2 ـ تنها وقوف اضطرارى عرفات را درك كرده باشد (مقدارى از شب عید) حج او صحیح نیست.

3 ـ تنها وقوف اختیارى مشعر را درك كرده باشد و عمداً وقوف عرفات را ترك نكرده باشد بلكه به جهت عذرى ترك شده، حج صحیح است اما اگر عمداً وقوف به عرفات را ترك كرده باشد حج صحیح نیست.

4 ـ تنها وقوف اضطرارى مشعر را درك نماید، اگر وقوف عرفات را عمداً ترك نكرده باشد حج صحیح است و اگر عمداً وقوف عرفات را ترك كرده باشد حج صحیح نیست.

5 ـ هر دو وقوف اختیارى عرفات و مشعر را درك كند، حج صحیح است.

6 ـ اختیارى عرفه و اضطرارى مشعر را درك نماید، حج صحیح است.

7 ـ اضطرارى عرفه و اضطرارى مشعر را درك نماید، حج صحیح است.

8 ـ اضطرارى عرفه و اختیارى مشعر را درك نماید، حج صحیح است.

9 ـ هیچ یك از دو وقوف را درك نكند نه اختیارى و نه اضطرارى آن را، حج باطل است، از روى علم باشد یا جهل، معذور باشد یا نباشد.

مسأله: چنانچه محرم به احرام حج شد ولى حج از او فوت شد مانند اینكه هیچیك از وقوفین اختیارى و اضطرارى را درك نكرد، باید اعمال عمره مفرد را انجام دهد یعنى از نیّت احرام حج به احرام عمره مفرده عدول نماید و اعمال آن را انجام دهد و محلّ شود و بقیّه مناسك مثل اعمال منى و مكّه از او ساقط است.

مسأله: یكى از مستحبّات وقوف در مشعر، جمع آورى مقدارى سنگ ریزه است براى رمى جمرات در منى و جایز است بیشتر از آنچه رمى مى نماید بردارد كه اگر تعدادى خطا كرد از زیادى استفاده نماید گرچه اگر كم برداشت یا كم آورد مى تواند از ریگهاى منى یا وادى محسّر استفاده كند.

5 ـ قربانى

مسأله: پنجم از واجبات حج تمتّع: قربانى در منى است در روز عید قربان.

مسأله: واجبات قربانى عبارتند از:

1 ـ نیّت كند.

2 ـ از انعام ثلاثه باشد (شتر یا گاو یا گوسفند).

3 ـ داراى سنّ خاصّى باشد.

4 ـ تامّ الخلقه باشد.

5 ـ در روز عید یا ایّام تشریق باشد.

6 ـ در منى باشد.

7 ـ ترتیب را رعایت كند.

8 ـ قربانى را از محدوده حرم خارج نكند.

مسأله: باید خود حاجى با قصد قربت نیّت كند، مثلاً بگوید: قربانى مى كنم از براى حج تمتع قربة الى الله تعالى، و اگر قصّاب قربانى را مى كشد، هر دو نیّت كنند، و چنانچه فقط حاجى نیّت كرد كافى است.

مسأله: یك قربانى تنها براى یك نفر كافى مى باشد و براى دو نفر یا بیشتر كافى نیست مگر در حج مستحبى.

مسأله: قربانى باید از جنس شتر یا گاو و یا گوسفند باشد.

مسأله: شتر قربانى باید على الأحوط الأولى پنج سالش تمام شده و داخل سال ششم شده باشد، و گاو و بز دو سالش تمام شده و داخل سال سوم شده باشد، و گوسفند یك سالش تمام شده باشد، گرچه در گوسفند هفت ماهه كفایت مى كند.

مسأله: قربانى بایستى از جمیع اعضاء سالم باشد، بنا بر این قربانى كور و شل بیّن و گوش بریده و شاخ داخلى شكسته و اخته كرده و دندان شكسته و امثالش و همچنین حیوان بسیار لاغر كفایت نمى كند.

مسأله: بعضى از گوسفندها كه خلقةً دنبه ندارند اشكالى ندارد و اگر به حسب خلقت باید دنبه داشته باشد امّا به جهتى از جهات ندارد كافى نیست. و اگر تخم حیوان را كوبیده باشند یا رگ او مالیده شده باشد اشكالى ندارد، و همچنین اگر شاخ خارجى او شكسته باشد كافى است، و اگر خود دندان افتاده باشد اشكالى ندارد، و مكروه است كه گوشش سوراخ یا شكافته و یا پیچیده شده باشد.

مسأله: شرایطى كه براى قربانى ذكر شد در صورتى است كه مقدور باشد امّا اگر قربانى كامل پیدا نشود و به قربانى ناقص دسترسى دارد باید همان ناقص را قربانى كند.

مسأله: اگر قربانى ناقص نیز مقدور نبود چنانچه خود حاجى تا آخر ذى الحجّه در مكه مكرّمه مى ماند و مى تواند قربانى تهیّه كند باید آن را تهیّه نموده و قربانى كند، و اگر نمى ماند و مى تواند به شخص امینى پول بدهد تا برایش قربانى كند این كار را انجام دهد، و اگر این نیز ممكن نشد عوض قربانى باید ده روز روزه بگیرد.

 مسأله: ده روز روزه عوض قربانى باید سه روزش در حج و هفت روزش در وطن باشد، و سه روز در حج باید در ماه ذى الحجّه باشد همراه با شرایط زیر:

1 ـ سه روز متّصل یا در حكم اتّصال باشد.

2 ـ در ایّام تشریق (دهم و یازدهم و دوازدهم) نباشد مگر اینكه روز دوازدهم و سیزدهم در منى نباشد كه در این صورت جایز است و مى تواند روزه بگیرد.

مسأله: مى تواند روزه را تا آخر ذى الحجّه تأخیر بیندازد مگر اینكه دو روز عرفه و ترویه را روزه گرفته باشد كه باید بلافاصله پس از بازگشت از منى روز سوّم را روزه بگیرد و تأخیر نیندازد، و واجب است این سه روز را در منى یا مكّه روزه شود، و چنانچه عذرى داشت در بین راه و اگر از آن نیز معذور بود در وطن انجام دهد، و چنانچه بدون عذر در منى و مكّه و سفر روزه نگرفت معصیت كرده ولى روزه اش در وطن صحیح خواهد بود.

مسأله: اگر از قربانى و بدلش (روزه) معذور بود چیزى بر او نخواهد بود.

مسأله: اگر سه روز روزه گرفت سپس قربانى پیدا شد كشتن آن بر او واجب نیست، گرچه بهتر است.

مسأله: هرگاه قربانى را به خیال اینكه لاغر نیست خرید و بعد از ذبح معلوم شد لاغر بوده، یا به اعتقاد اینكه لاغر است خرید بعد از ذبح معلوم شد لاغر نبوده، یا موقع خرید لاغر نبود ولى موقع ذبح لاغر شد در هر سه صورت كافى است، امّا اگر پیش از ذبح معلوم شود لاغر بوده كافى نیست على الأحوط.

مسأله: چنانچه به اعتقاد كامل بودن خرید و معلوم شد ناقص است اگر پولش را پرداخته كافى است و اگر پولش را نپرداخته لازم است ـ على الاحوط ـ تبدیل نماید و اگر با اعتقاد به ناقص بودن خرید و بعد معلوم شد كامل است كافى است حتى اگر بعد از ذبح معلوم شود در صورتى كه قصد قربت شده باشد.

مسأله: احتیاط مستحب آن است كه گوشت قربانى را به سه قسمت تقسیم كند: از یك سوّم آن خود و عیالش بخورند و یك ثلث به فقیر بدهد و یك سوّم آن را به دیگران هدیه بدهد، بلى جایز نیست همه آن را خود و عائله اش بخورند اگر آنها فقیر نباشند یا واجب النفقه وى باشند، و جایز نیست همه قربانى را به غیر فقیر بدهد اگر فقیرى باشد و بتواند به او برساند.

مسأله: لازم نیست خود انسان شخصاً كشتن قربانى را انجام دهد، بلكه مى تواند نایب بگیرد در این صورت باید صاحب قربانى نیّت نماید و نایب لازم نیست نیّت كند گرچه احوط است.

مسأله: واجب است قربانى را در روز عید یا در طول ایّام تشریق (دهم، یازدهم و دوازدهم ذى الحجّه) بكشد و تأخیر آن جایز نیست، امّا اگر با عذر یا بدون عذر تأخیر انداخت تا آخر ذى الحجّه مى تواند قربانى كند و او را كفایت مى نماید.

مسأله: واجب است قربانى را در منى بكشد و در غیر منى كافى نیست، امّا كشتارگاههایى كه جدیداً احداث شده و گفته مى شود بیرون از حدود منى است، به جهت اضطرار و عسر و حرج و مانند آن، قربانى در آنها كفایت مى كند.

مسأله: واجب نیست قربانى بعد از رمى و قبل از حلق یا تقصیر باشد، و اگر از روى عمد یا فراموشى یا نادانى بر خلاف ترتیب یاد شده عمل كند اشكالى ندارد.

مسأله: نباید چیزى از قربانى را از محدوده حرم خارج كند مگر اینكه در منى و محدوده حرم مورد مصرف نباشد.

7 ـ طواف زیارت

مسأله: هفتم از واجبات حج تمتّع: طواف حج تمتّع است كه طواف زیارت نام دارد، و این طواف مانند طواف عمره تمتّع است در كلیه واجبات و شرایط آن، مگر در نیّت، كه چنین قصد مى كند: طواف زیارت بجا مى آورم براى حجّ تمتّع قربةً الى الله تعالى.

8 ـ دو ركعت نماز طواف

مسأله: هشتم از واجبات حج تمتّع: دو ركعت نماز طواف حج تمتّع است نزد مقام ابراهیم (ع) یا پشت آن، و این نماز با نماز طواف عمره تمتّع فرقى ندارد مگر در نیّت، كه چنین نیّت مى كند: دو ركعت نماز طواف حج تمتّع بجا مى آورم قربة الى الله تعالى.

9 ـ سعى بین صفا و مروه

مسأله: نهم از واجبات حج تمتّع: سعى بین صفا و مروه است. و كیفیّت و شرایط آن مانند كیفیّت سعى در عمره تمتع است، و تنها در نیت تفاوت دارد، و چنین قصد مى كند: سعى بین صفا و مروه انجام مى دهم براى حج تمتّع قربةً الى الله تعالى.

مسأله: بعد از این سعى تقصیر نیست، بر خلاف سعى در عمره.

مسأله: بهتر این است كه همان روز عید پس از انجام رمى جمره عقبه و قربانى و حلق یا تقصیر حاجى به مكّه معظّمه برود و اعمال مكه (طواف، نماز طواف و سعى) را انجام دهد گرچه تا روز سوّم تأخیرش جایز است بدون كراهت، و تأخیرش تا آخر ذى الحجّه جایز است با كراهت.

مسأله: تقدیم طواف حج و نماز طواف و سعى و همچنین طواف نساء و نمازش بر وقوفین در حال اختیار جایز نیست ولى براى افراد معذور اشكالى ندارد، مانند زنى كه از حیض و نفاس ترس داشته باشد، و همچنین بیمار و پیر مرد و پیر زنى كه براثر ازدحام انجام این اعمال بعد از منى بر آنها مشقت داشته باشد، و همینطور شخص مضطر مى تواند آنها را تقدیم كند و پس از انجام اعمال منى و بیتوته آن مناسكش تمام و حجّش صحیح است انشاء الله.

مسأله: با انجام طواف حج و نماز طواف و سعى، استعمال بوى خوش نیز حلال مى شود.

13 ـ رمى جمرات

مسأله: سیزدهم از واجبات حج تمتّع: رمى (زدن سنگ ریزه) به جمرات سه گانه است (صغرى و وسطى و عقبه) در روز یازدهم و دوازدهم (و چنانچه ماندن شب سیزدهم در منى واجب بود روز سیزدهم نیز باید جمرات سه گانه را رمى نماید) به قصد قربة الى الله تعالى، و چنین نیّت مى كند: رمى مى كنم این جمره را با هفت سنگ ریزه براى حج تمتع قربة الى الله تعالى.

مسأله: وقت رمى جمرات از اوّل طلوع آفتاب است تا غروب آفتاب و رعایت ترتیب لازم است، یعنى: اوّل هفت سنگ ریزه به جمره صغرى. سپس هفت سنگ ریزه به جمره وسطى. سپس هفت سنگ ریزه به جمره عقبه مى زند. كه مجموعاً بیست و یك سنگ ریزه در هر روز مى شود.

مسأله: افرادى كه از رمى در روز معذورند مانند زنان و كودكان و بیماران و كسانى كه از شلوغى یا از دشمن ترس دارند مى توانند شب رمى نمایند.

مسأله: شخص مختار واجب است شخصاً رمى را انجام دهد و تا زمانى كه مضطّر نباشد نمى تواند نایب بگیرد و واجباتى را كه در رمى جمره عقبه در روز عید ذكر شد اینجا نیز باید رعایت كند.

مسأله: موالات و پى در پى بودن در رمى هفت سنگریزه شرط نیست، بلى در فاصله زیاد باید اعاده كند، اما استراحت مختصر در بین آنها مانعى ندارد، و بین جمره صغرى و وسطى و عقبه فاصله زیاد اشكال ندارد و مى تواند اوّلى را اوّل صبح و دوّمى را ظهر و سوّمى را نزدیك غروب انجام دهد.

مسأله: اگر رمى سه جمره را عمداً ترك نمود معصیت كرده ولى حج او باطل نیست و كفّاره ندارد و موجب باقى ماندن هیچ یك از محرّمات احرام نمى شود، و اگر جهلاً یا از روى فراموشى و اضطرار یا عذر دیگرى بود معصیت نكرده وكفّاره ندارد ولى در تمام اقسام باید آن را قضا كند.

مسأله: اگر رمى جمرات را فراموش كند و به مكه مكرّمه برود باید به منى برگردد و آن را قضا نماید، و چنانچه به یاد نیاورد تا اینكه به شهر خود بازگشت باید سال بعد خودش یا نایبش آن را قضا كند.