انواع جهان بینی

هدف این کتاب تبیین عقاید اسلامی است که اصطلاحاً "اصول دین" نامیده می شود. از اینروی، لازم است قبل از هر چیز توضیح مختصری پیرامون واژه ی "دین" و واژه های مناسب با آن بدهیم زیرا چنانکه در علم منطق بیان شده، جایگاه "مبادی تصوّری" (=تعریفات) قبل از سایر مطالب است.

دین واژه ای است عربی که در لغت به معنای اطاعت و جزا و ... آمده ، و اصطلاحاً به معنای اعتقاد به آفریننده ای برای جهان و انسان، و دستورات عملی متناسب با این عقاید می باشد. از اینروی، کسانی که مطلقاً معتقد به آفریننده ای نیستند و پیدایش پدیده های جهان را تصادفی، و یا صرفاً معلول فعل و انفعالات مادی و طبیعی می دانند "بی دین" نامیده می شوند. اما کسانی که معتقد به آفریننده ای برای جهان هستند هر چند عقاید و مراسم دینی ایشان، توأم با انحرافات و خرافات باشد "با دین" شمرده می شوند. و براین اساس، ادیان موجود در میان انسانها به حق و باطل، تقسیم می شوند، و دین حق عبارتست از: آیینی که دارای عقاید درست و مطابق با واقع بوده، رفتارهایی را مورد توصیه و تأکید قرار دهد که از ضمانت کافی برای صحت و اعتبار برخوردار باشند.

اصول و فروع دین

با توجه به توضیحی که درباره ی مفهوم اصطلاحی دین، داده شد روشن گردید که هر دینی دست کم از دو بخش تشکیل می گردد: 1- عقیده یا عقایدی که حکم پایه و اساس و ریشه ی آن را دارد . 2- دستورات عملی که متناسب با آن پایه یا پایه های عقیدتی و برخاسته از آنها باشد. بنابر این، کاملاً بجاست که بخش عقاید در هر دینی "اصول" و بخش احکام عملی "فروع" آن دین نامیده شود چنانکه دانشمندان اسلامی، این دو اصطلاح را در مورد عقاید و احکام اسلامی بکار برده اند.

 

جهان بینی و ایدئولوژی

واژه های جهان بینی و ایدئولوژی به معنای کمابیش مشابهی بکار می رود. از جمله معانی جهان بینی این است: "یک سلسله اعتقادات و بینشهای کلی هماهنگ درباره ی جهان و انسان و بطورکلی درباره هستی" و از جمله معانی ایدئولوژی اینست: "یک سلسله آراء کلی هماهنگ درباره رفتارهای انسان".

طبق این دو معنی می توان سیستم عقیدتی و اصول هر دین را جهان بینی آن دین، و سیستم کلی احکام عملی آن را ایدئولوژی آن به حساب آورد و آنها را براصول و فروع دین تطبیق کرد. ولی باید توجه داشت که اصطلاح ایدئولوژی شامل احکام جزئی نمی شود چنانکه جهان بینی نیز شامل اعتقادات جزیی نمی گردد.

نکته دیگر آنکه: گاهی کلمه ایدئولوژی به معنای عامی بکار می رود که شامل جهان بینی هم می شود.(1)

جهان بینی الهی و مادی

در میان انسانها انواعی از جهان بینی وجود داشته و دارد ولی همگی آنها را می توان براساس پذیرفتن ماوراء طبیعت و انکار آن، به دو بخش کلی تقسیم کرد: جهان بینی الهی ، و جهان بینی مادی.

پیرو جهان بینی مادی در زمان سابق بنام "طبیعی" و "دهری" و احیاناً "زندیق" و "ملحد" نامیده می شد و در زمان ما "مادی" و "ماتریالیست" نامیده می شود.

مادی گری نحله های مختلفی دارد و مشهورترین آنها در عصر ما "ماتریالیسم دیالکتیک" است که بخش فلسفی مارکسیسم را تشکیل می دهد.

ضمناً روشن شد که دایره ی کاربرد "جهان بینی" وسیعتر از عقاید دینی است زیرا شامل عقاید الحادی و ماده گرایانه نیز می شود. چنانکه واژه ایدئولوژی نیز اختصاص به مجموعه احکامی دینی ندارد.

 

ادیان آسمانی و اصول آنها

درباره ی کیفیت پیدایش ادیان مختلف، در میان دانشمندان تاریخ ادیان و جامعه شناسی و مردم شناسی، اختلافاتی وجود دارد. ولی براساس آنچه از مدارک اسلامی بدست می آید باید گفت: تاریخ پیدایش دین، همزمان با پیدایش انسان است و اولین فرد انسان (حضرت آدم ,ع,) پیامبر خدا و منادی توحید و یگانه پرستی بوده، و ادیان شرک آمیز همگی در اثر تحریفات و اعمال سلیقه ها و اغراض فردی و گروهی پدیده آمده است. (2)

ادیان توحیدی که همان ادیان آسمانی و حقیقی هستند دارای سه اصل کلی مشترک می باشند: اعتقاد به خدای یگانه، اعتقاد به زندگی ابدی برای هر فردی از انسان در عالم آخرت و دریافت پاداش و کیفر اعمالی که در این جهان انجام داده است. و اعتقاد به بعثت پیامبران از طرف خدای متعال برای هدایت بشر بسوی کمال نهایی و سعادت دنیا و آخرت.

این اصول سه گانه، در واقع پاسخهایی است به اساسی ترین سؤالاتی که برای هر انسان آگاهی مطرح می شود: مبدء هستی کیست؟پایان زندگی چیست؟ از چه راهی می توان بهترین برنامه ی زیستن را شناخت؟ و اما متن برنامه ای که از راه تضمین شده وحی، شناخته می شود همان ایدئولوژی دینی است که برخاسته از جهان بینی الهی می باشد.

عقاید اصلی، لوازم و ملزومات و توابع و تفاصیلی دارد که مجموعاً سیستم عقیدتی دین را تشکیل می دهد و اختلاف در اینگونه اعتقادات، موجب پیدایش ادیان و فرقه ها و نحله های مذهبی مختلف شده است. چنانکه اختلاف در نبوت بعضی از انبیاء الهی و تعیین کتاب آسمانی معتبر، عامل اصلی اختلاف بین ادیان یهودی ومسیحی و اسلام شده و اختلافات دیگری را در عقاید  و اعمال، بدنبال آورده است که بعضاً با اعتقادات اصلی، سازگار نیست. مانند اعتقاد به تثلیث مسیحی که با توحید، وفق نمی دهد هر چند مسیحیان در صدد توجیه آن برآمده اند همچنین اختلاف در کیفیت تعیین جانشین پیامبر که باید از طرف مردم تعیین شود عامل اصلی اختلاف بین شیعه و سنی در اسلام شده است.

حاصل آنکه: توحید و نبوت و معاد، اساسی ترین عقاید در همه ادیان آسمانی است ولی می توان عقاید دیگری را که یا از تحلیل آنها بدست می آید، یا از توابع آنها می باشد طبق اصطلاح خاصی جزء عقاید اصلی بحساب آورد، مثلا می توان اعتقاد به وجود خدا را یک اصل، و اعتقاد به وحدت او را اصل دوم شمرد، یا اعتقاد به نبوت پیغمبر خاتم (ص) را اصل دیگری از اصول دین اسلام شمرد. چنانکه بعضی از دانشمندان شیعه "عدل" را که یکی از عقاید فرعی توحید است اصل مستقلی شمرده اند و  "امامت" را که از توابع نبوت است اصل دیگری محسوب داشته اند. در حقیقت، استعمال واژه "اصل" در مورد اینگونه اعتقادات، تابع اصطلاح و قرار داد است و جای بحث و مناقشه ندارد.

بنابراین، واژه "اصول دین" را می توان به دو معنای عام و خاص بکار برد: اصطلاح عام آن در برابر "فروع دین" و بخش احکام بکار می رود وشامل همه عقاید معتبر می شود. و اصطلاح خاص آن، به اساسی ترین عقاید، اختصاص می یابد. نیز می توان تعدادی از عقایدمشترک بین همه ادیان آسمانی مانند اصول سه گانه (توحید، نبوت، معاد) را "اصول دین" – بطور مطلق – و آنها را با اضافه یک یا چند اصل دیگر "اصول دین و مذهب" یا "اصول عقاید یک مذهب" بحساب آورد.

ازجمله تحریفهای که در بعضی از ادیان آسمانی برای جلب رضایت جباران و ستمگران انجام گرفته اینست که دایره ی دین را محدود به رابطه انسان با خدا و احکام دین را منحصر به مراسم مذهبی خاصی کرده اند و مخصوصاً سیاست و تدبیرامورجامعه را خارج از قلمرو دین معرفی نموده اند در صورتی که هر دین آسمانی عهده دار بیان همه مطالبی است که مورد نیاز افراد جامعه  برای رسیدن به سعادت دنیوی و اخرویشان می باشد و عقل انسانهای عادی برای شناختن آنها کافی نیست،  چنانکه توضیح این مطلب در جای خودش خواهد آمد. و آخرین پیامبری که از طرف خدای متعال مبعوث می شود می بایست معارف و دستوراتی را که تا پایان جهان مورد نیاز انسانهاست در اختیار ایشان قرار دهد و از اینروی بخش مهمی از تعالیم اسلام مربوط به مسائل اجتماعی و اقتصادی و سیاسی است.

بخش اعتقادات شیعه تبیان

 

---

منبع :

آموزش عقائد ، آیت الله مصباح یزدی ، ص11-14

حلّ چند شبهه در باب نبوت

 

پیرامون برهانی که برای ضرورت بعثت انبیاء علیهم السلام بیان شده، سوالات و شبهاتی مطرح می شود که اینک به ذکر و پاسخ آنها می پردازیم:

1-اگر حکمت الهی، اقتضای بعثت انبیاء برای هدایت همه ی انسانها را دارد پس چرا همگی ایشان در یک منطقه ی خاصّ جغرافیایی (خاورمیانه) مبعوث شده اند. و سایر بخشهای روی زمین از این نعمت، محروم مانده اند؟ مخصوصاً با توجه به اینکه در روزگاری های پیشین، وسایل ارتباط و تبادل اطلاعات، خیلی محدود بوده و انتقال اخبار از نقطه ای به نقطه ی دیگر به کندی، انجام می گرفته است و شاید اقوام و مللی بوده اند که اصلاً اطلاعی از دعوت انبیاء پیدا نکرده اند.

پاسخ این است که اولاً ظهور انبیاء علیهم السلام اختصاص به منطقه ی خاصّی نداشته و آیات کریمه ی قرآن، دلالت دارد بر اینکه هر قوم و امتی پیامبری داشته اند، چنانکه در آیه (24) از سوره ی فاطر می فرماید:

«و ان مِن اُمَّه إلا خَلافیه نَذیرٌ» و در آیه (36) از سوره نحل می فرماید: «وَ لَقَد بَعثنا فی کلّ اُمَّه رَسُولاً اَن اعبُدوالله وَاجتَنبواالطّاغُوتَ». و اگر در قرآن مجید تنها نام عده ی معدودی از انبیاء عظام علیهم السلام برده شده، بدین معنی نیست که تعداد ایشان منحصر به همین افراد بوده است، بلکه در خود قرآن، تصریح شده به اینکه بسیاری از پیامبران بوده اند که نامی از ایشان در این کتاب شریف به میان نیامده است. چنانکه در آیه ی (164) از سوره نساء می فرماید: «وَ رُسُلاً لَم نَقُصُصهُم عَلَیک».

ثانیاً مقتضای برهان مزبور این است که باید راهی و رای حسّ و عقل باشد که بتوان از آن برای هدایت مردم، استفاده کرد. اما فعلیّت یافتن هدایت افراد، مشروط به دو شرط است: یکی آنکه خودشان بخواهند از این نعمت الهی، بهره مند شوند؛ دوم آنکه دیگران موانعی برای هدایت آنان فراهم نکنند. و محروم ماندن بسیاری از مردم از هدایت انبیاء در اثر سوء اختیار خودشان بوده است، چنانکه محرومیّت بسیاری دیگر، در اثر موانعی بوده که دیگران در راه گسترش دعوت انبیاء بوجود آورده بودند. و می دانیم که پیامبران الهی همواره برای برداشتن این موانع می کوشیده اند و با دشمنان خدا و به ویژه زورمندان و مستکبران به ستیز برمی خاسته اند و بسیاری از ایشان در راه ابلاغ رسالت الهی و هدایت مردم، جان خود را فدا کرده اند و در مواردی که پیروان و یارانی یافته اند به جنگ و نبرد نظامی با جبّاران و ستمگران که مهمترین عامل ایجاد موانع برای گسترش دین خدا بوده اند پرداخته اند.

نکته ی قابل توجه این است که ویژگی اختیاری بودن حرکت تکاملی انسان، ایجاب می کند که همه ی این جریانات بصورتی انجام یابد که زمینه ی حسن یا سوء انتخاب برای طرفین حق و باطل، فراهم باشد مگر اینکه تسلط زورمندان و اهل باطل بجایی برسد که راه هدایت دیگران را بکلی مسدود کنند و نور حق و هدایت را در جامعه، خاموش سازند که در این صورت، خدای متعال از راههای غیبی و غیرعادی، طرفداران حق را یاری خواهد فرمود.

 

حاصل آنکه: اگر چنین موانعی بر سر راه انبیاء نمی بود دعوت ایشان بگوش همه ی جهانیان می رسید و همگی از نعمت هدایت الهی بوسیله ی وحی و نبوت، بهره مند می شدند. پس گناه محرومیت بسیاری از مردم از هدایت انبیاء، بگردن کسانی است که جلو گسترش دعوت ایشان را گرفته اند.

2- اگر انبیاء برای تتمیم شرایط تکامل انسانها مبعوث شده اند چرا با وجود ایشان این همه فساد و انحطاط، پدید آمده و اکثریت مردم در اکثر زمانها مبتلی به کفر و عصیان شده اند و حتی پیروان ادیان آسمانی نیز به دشمنی و ستیز با یکدیگر برخاسته اند و جنگهای خونین و خانمان براندازی برپا ساخته اند؟ آیا حکمت الهی، اقتضاء نداشت که خدای متعال اسباب دیگری نیز فراهم کند که جلو این فسادها گرفته شود و دست کم، پیروان انبیاء به نبرد با یکدیگر برنخیزند؟

پاسخ این سوال از تأمل در ویژگی اختیاری بودن تکامل انسان، روشن می شود زیرا چنانکه گفته شد حکمت الهی، اقتضاء دارد که اسباب و شرایط تکامل اختیاری (و نه جبری) برای انسانها فراهم شود تا کسانی که بخواهند، بتوانند راه حق را بشناسند و با پیمودن آن به کمال و سعادت خودشان برسند، ولی فراهم شدن اسباب و شرایط برای چنین تکاملی بدین معنی نیست که همه انسانها از آنها حسن استفاده کرده لزوماً راه صحیح را برگزینند. و به تعبیر قرآن کریم، خدای متعال انسانها را در شرایط این جهانی بدین منظور، آفریده است که ایشان را بیازماید که کدامیک نیکوکارترند.(1) و همچنانکه مکرراً در قرآن کریم، تأکید شده است اگر خدای متعال می خواست می توانست همه را به راه راست بدارد و جلو انحراف و کجروی را بطور کلی بگیرد (2)، ولی در این صورت، زمینه ای برای انتخاب و گزینش، باقی نمی ماند و رفتار انسانها فاقد ارزش انسانی می شد و غرض الهی از آفرینش انسان مختار و انتخابگر، نقض می گشت.

حاصل آنکه: گرایش انسانها به فساد و تبهکاری و کفر و عصیان، مستند به سوء اختیار خودشان است و داشتن قدرت بر چنین رفتارهایی در متن آفرینش ایشان ملحوظ است و رسیدن به لوازم و تبعات آنها مقصود بالتبع می باشد. و هر چند اراده ی الهی اصاله به تکامل انسانها تعلق گرفته است ولی چون متعلق این اراده مشروط به اختیاریت می باشد سقوط و انحطاط ناشی از سوء اختیار را نفی نمی کند و مقتضای حکمت الهی، این نیست که همه ی انسانها خواه ناخواه در مسیر صحیح به حرکت درآیند هرچند برخلاف میل و اراده ی ایشان باشد.

3- با توجه به اینکه حکمت الهی اقتضاء دارد که انسانها هر چه بیشتر و هر چه بهتر، به کمال و سعادت برسند آیا بهتر این نبود که خدای متعال، اسرار طبیعت را بوسیله ی وحی، بر مردم مکشوف سازد تا با بهره گیری از انواع نعمتها بتوانند به سیر تکاملی خودشان شتاب ببخشند؟ چنانکه کشف بسیاری از نیروهای طبیعی در چند قرن اخیر و اختراع اسباب و وسایل زندگی، تأثیر شگرفی در پیشرفت تمدن داشته و آثار مطلوبی را در حفظ سلامتی و مبارزه با امراض و نیز تبادل اطلاعات و توسعه ی ارتباطات و مانند آنها به ارمغان آورده است. بدیهی است اگر انبیاء با ارائه علوم و صنایع شگفت انگیز و فراهم کردن وسایل آسایش، به مردم کمک می کردند می توانستند بر نفوذ اجتماعی و قدرت سیاسی خودشان بیفزایند و بهتر به اهدافشان برسند.

پاسخ این است که نیاز اصلی به وجود وحی و نبوت، در اموری است که بشر با ابزار شناختهای عادی نتواند به آنها پی ببرد و در صورت جهل به آنها، نتواند جهت حرکت خود را به سوی کمال حقیقی، تعیین کند و در مسیر آن، گام بردارد. به دیگر سخن: وظیفه ی اصلی انبیاء علیهم السلام این است که انسانها را در جهت دادن به زندگی و حرکت تکاملی، یاری دهند تا بتوانند در هر شرایطی وظیفه خود را بشناسند و نیروهایشان را در راه رسیدن به هدف مطلوب بکار گیرند، خواه مردمی بیابانگرد و چادرنشین باشند و خواه مردمی اقیانوس پیما و فضانورد، ارزشهای اصیل انسانی را بشناسند و بدانند چه وظایفی در مورد پرستش خدای متعال و درباره ی فرد فرد خودشان و نیز نسبت به همنوعان و سایر آفریدگان دارند تا با انجام دادن آنها به کمال و سعادت حقیقی و ابدی، نائل گردند، اما اختلاف استعدادها و امکانات طبیعی و صنعتی، چه در زمان واحد و چه در زمانهای مختلف، امری است که بر طبق اسباب و علل خاصی پدید می آید و نقش تعیین کننده ای در تکامل حقیقی و سرنوشت ابدی ندارد چنانکه پیشرفتهای علمی و صنعتی امروز که موجب گسترش و افزایش بهره های مادی و دنیوی شده، تأثیری در تکامل معنوی و روحی مردم نداشته بلکه می توان گفت که با آن، تناسب معکوس داشته است.

حاصل آنکه: مقتضای حکمت الهی این است که انسانها بتوانند با بهره گیری از نعمتهای مادی، به زندگی دنیوی خودشان ادامه دهند و با بهره گیری از عقل و وحی، جهت حرکت خود را به سوی کمال حقیقی و سعادت ابدی، تعیین کنند، اما اختلاف در توانشهای بدنی و روحی و نیز اختلاف در شرایط طبیعی و اجتماعی و همچنین اختلاف در بهره مندی از علوم و صنایع، تابع اسباب و شرایط تکوینی خاصی است که بر طبق نظام علّی و معلولی، پدید می آید و این اختلافات، نقش تعیین کننده ای در سرنوشت ابدی انسانها ندارد و چه بسا فردی یا گروهی که به ساده ترین وجهی زندگی کرده و از حداقل نعمتهای مادی و دنیوی، بهره مند شده و در عین حال، به درجات والایی از کمال و سعادت، نائل گشته است و چه بسا فرد یا گروهی که از پیشرفته ترین صنایع و علوم و بهترین وسایل زندگی، برخوردار بوده و در اثر ناسپاسی و غرور و استکبار و ستم به دیگران در پست ترین درکات شقاوت، سقوط کرده است.

 

البته انبیاء الهی غیر از انجام وظیفه اصلی- یعنی هدایت بشر بسوی کمال و سعادت حقیقی و ابدی- کمکهای فراوانی به بهتر زیستن مردم در همین زندگی دنیا کرده اند و هر جا حکمت الهی، اقتضا داشته تا حدودی پرده از حقایق ناشناخته و اسرار  طبیعت برداشته اند و به پیشرفت تمدن بشر کمک کرده اند چنانکه نمونه های این گونه کمکها را در زندگی حضرات داود و سلیمان و ذوالقرنین علیهم السلام می توان یافت (3) و یا در اداره ی جامعه و حسن تدبیر امور، تلاشهایی انجام داده اند چنانکه حضرت یوسف علیه السلام در سرزمین مصر، انجام داد(4) ولی همه ی اینها خدماتی زائد بر وظیفه ی اصلی ایشان بوده است.

و اما درباره ی اینکه چرا انبیاء الهی برای پیشبرد مقاصدشان از قدرت صنعتی و اقتصادی و نظامی، استفاده نکردند باید گفت: هدف انبیاء علیهم السلام- همانگونه که بارها گفته شد- فراهم کردن زمینه برای انتخاب آگاهانه و آزادانه بوده است و اگر می خواستند با توسّل به قدرت های غیرعادی، قیام کنند رشد معنوی و تکامل آزادانه برای انسانها حاصل نمی شد بلکه مردم تحت فشار قدرت ایشان تن به پیروی درمی دادند نه با انگیزه ی الهی و بر اساس انتخاب آزاد.

امیر مومنان علیه السلام در این باره می فرماید:

«اگر خدای متعال می خواست هنگامی که پیامبران را برمی انگیخت گنجینه های زر و سیم و معادن گوهرهای ناب و باغ و بستانهای پر میوه را در اختیار ایشان قرار می داد و پرندگان هوا و چرندگان زمین را به خدمت ایشان می گماشت و اگر چنین می کرد زمینه ی آزمایش و پاداش از بین می رفت.

 

... و اگر می خواست به پیامبران، قدرتی دست نیافتنی و عزتی شکست ناپذیر و ملک و سلطنتی عطا می کرد که دیگران از روی ترس یا طمع، تسلیم ایشان شوند و دست از گردنکشی و بزرگی فروشی بردارند و در آن صورت، انگیزه ها و ارزشها همسان می شد ولی خدای متعال چنین خواسته است که پیروی از پیامبران و تصدیق کتابهای او و کرنش و فروتنی و تسلیم مردم، تنها با انگیزه ی الهی و بدون شائبه باشد. هر قدر بلاء و آزمایش، بزرگتر باشد پاداش و ثواب الهی، فراوانتر و افزونتر خواهد بود».(5)

البته هنگامی که مردمی با میل و رغبت و با گزینش آزاد، به دین حق گرویدند و جامعه ای الهی و خداپسند تشکیل دادند استفاده از انواع قدرتها در راه پیشبرد اهداف الهی بویژه برای سرکوبی تجاوزگران و دفاع از حقوق مۆمنان، مطلوب خواهد بود چنانکه نمونه ی آن در حکومت حضرت سلیمان علیه السلام ملاحظه می شود. (6)

 

پی نوشت:

1)ر.ک: آیات (7) از سوره ی هود و (7) از سوره ی کهف و (2) از سوره ی مُلک و (48) از سوره ی مائده و (165) از سوره ی انعام.

2) (1) ر.ک: آیات (35، 107، 112، 137، 128) از سوره ی انعام (99) از سوره ی یونس (118) از سوره ی هود (9، 93) از سوره ی نحل (8) از سوره ی شوری (4) از سوره ی شعراء و (253) از سوره ی بقره.  

3) (1) ر.ک: سوره ی انبیاء: آیه 78- 82، سوره ی کهف: آیه 83- 97، سوره ی سبأ: آیه 10- 13، لازم به تذکر است که برحسب چند روایت، ذوالقرنین پیامبر نبوده بلکه از اولیاء خدا بوده است.

4) (2) ر.ک: سور ه ی یوسف، آیه 55.

5) (1) ر.ک: نهج البلاغه: خطبه ی قاصعه، سوره ی فرقان: آیه ی 7- 10، سوره ی زخرف: آیه 31- 35.

6) (1) ر.ک: سوره ی انبیاء: آیه 81- 82، سوره ی نمل: آیه 15- 44.

 

کمال انسان در گرو پیروی عقل

 

 

---

در مقاله پیشین، ضرورت پی جویی دین و تلاش برای شناختن دین حق را، با بیان ساده ای اثبات کردیم که مبتنی بر انگیزه ی فطری منفعت جویی و زیان گریزی انسان بود(1)، انگیزه ای که هر کسی می تواند در درون خود بیابد و باصطلاح، علم حضوری خطاناپذیر به آن دارد.

 

---

در این فرصت می خواهیم همان مطلب را با بیان دیگری اثبات کنیم که مبتنی بر مقدمات دقیق تری است. و نتیجه آن اینست که اگر کسی درباره ی دین نیندیشد و به جهان بینی و ایدئولوژی صحیحی معتقد نشود به کمال انسانی نخواهد رسید، بلکه اساساً نمی توان او را انسان حقیقی دانست. و به دیگر سخن: شرط انسان زیستن، داشتن جهان بینی و ایئولوژی صحیح است.

 

این دلیل، مبتنی بر سه مقدمه است::

1-انسان، موجودی کمال جو است.

2- کمال انسانی در سایه ی رفتارهای اختیاری برخاسته از حکم عقل، حاصل می شود.

3- احکام عملی عقل در پرتو شناختهای نظری خاصی شکل می گیرد که مهمترین آنها اصول سه گانه جهان بینی است، یعنی شناخت مبدء وجود (توحید)، سرانجام زندگی (معاد) راه تضمین شده برای یافتن برنامه ی سعادت بخش(نبوّت)، یا: هستی شناسی، انسان شناسی، و راه شناسی.

اینک به توضیحی پیرامون هر یک از مقدمات سه گانه می پردازیم:

انسان، کمال جو است

هر کس در انگیزه های درونی و تمایلات روانی خودش دقت کند خواهد دید که ریشه ی بسیاری از آنها رسیدن به کمال است. اساساً هیچ فردی دوست ندارد که نقصی در وجودش باشد و سعی می کند که هرگونه کمبود و نارسایی و عیب و نقصی را تا سر حدّ امکان از خودش برطرف سازد تا به کمال مطلوبش برسد، و پیش از برطرف شدن نقصها، آنها را از دیگران پنهان می دارد.

این میل در صورتی که در مسیر فطری خودش جریان یابد عامل هرگونه ترقی و تکامل مادّی و معنوی می شود، ولی اگر در اثر اسباب و شرایطی در مسیر انحرافی بیفتد موجب بروز صفاتی مانند بزرگی فروشی، ریاکاری، ستایش طلبی و ... می گردد.

به هرحال، گرایش به کمال، یک عامل فطری نیرومند در ژرفای روح انسان است که غالباً نمودها و شاخه های آن، مورد توجه آگاهانه قرار می گیرد ولی با اندکی دقت، روشن می شود که ریشه ی همه آنها کمال جویی است.

 

کمال انسان در گرو پیروی عقل است

تکامل یافتن پدیده های نباتی، مرهون فراهم شدن اسباب و شرایط بیرونی و بصورت جبری است. هیچ درختی به اختیار خودش رشد نمی کند و با گزینش خودش میوه نمی دهد زیرا شعور و اراده ای ندارد.

در تکامل جانوران کمابیش جایی برای اراده و انتخاب می توان یافت، اما اراده ای برخاسته از غرایز کور حیوانی با بُردی محدود به نیازهای طبیعی، و در پرتو شعوری محدود به توان اندامهای حسّی هر حیوان.

اما انسان، علاوه بر خواصّ نباتی و حیوانی، دارای دو امتیاز روحی است: از یک سوی، خواسته های فطریش در دایره ی نیازهای طبیعی، محدود نمی شود، و از سوی دیگر از نیروهای عقل، برخوردار است که بوسیله آن می تواند دایره ی معلوماتش را بسوی بی نهایت، توسعه دهد. و بر اساس این ویژگیها بُرد اراده اش از مرزهای محدود طبیعت فراتر می رود و بسوی بی نهایت، میل می کند.

همانگونه که کمالات ویژه نبات بوسیله ی قوای نباتی خاصّ حاصل می شود و کمالات حیوانی در سایه ی اراده ی برخاسته از غرایز و ادراکات حسی، پدید می آید کمالات ویژه انسان هم که در واقع همان کمالات روحی اوست در سایه اراده ی آگاهانه و در پرتو رهنمودهای عقل بدست می آید، عقلی که مراتب مختلف مطلوبیت را بشناسد و در موارد تزاحم، بهترها را ترجیح دهد.

بنابراین، انسانی بودن رفتار به این است که با اراده ای برخاسته از تمایلات ویژه ی انسان و در پرتو هدایت عقل، انجام گیرد. و رفتاری که تنها با انگیزه های حیوانی انجام می گیرد رفتاری حیوانی خواهد بود ،چنانکه حرکتی که تنها در اثر نیروی مکانیکی در بدن انسان پدید آید حرکتی فیزیکی خواهد بود.

احکام عملی عقل، نیاز به مبانی نظری دارد

رفتار اختیاری، وسیله ای است برای رسیدن به نتیجه ی مطلوب، و ارزش آن، تابع مرتبه مطلوبیت هدفی است که از آن در نظر گرفته شده و تأثیری است که در تکامل روح دارد، چنانکه اگر رفتاری موجب از دست دادن یک کمال روحی شود دارای ارزش منفی خواهد بود. پس هنگامی عقل می تواند درباره ی رفتارهای اختیاری، قضاوت و ارزش گزاری کند که از کمالات انسان و مراتب آنها آگاه باشد و بداند که انسان چگونه موجودی است و شعاع دایره ی زندگی او تا کجا امتداد می یابد و به چه درجه ای از کمال می تواند برسد، و به دیگر سخن: بداند که ابعاد وجود او کدام است و هدف آفرینش او چیست.

بنابراین، یافتن ایدئولوژی صحیح- یعنی همان نظام ارزشی حاکم بر رفتارهای اختیاری- در گروه داشتن جهان بینی صحیح و حل مسائل آن است و تا این مسائل را حل نکند نمی تواند قضاوتی قطعی درباره ی ارزش رفتارها داشته باشد، چنانکه تا هدف، معلوم نباشد تعیین مسیری که منتهی به آن می شود امکان نخواهد داشت. پس این شناختهای نظری که مسائل اساسی جهان بینی را تشکیل می دهد، در واقع مبنای نظام ارزشی و احکام عملی عقل بشمار می رود.

 

نتیجه گیری

اکنون با توجه به این مقدمات می توانیم ضرورت پی جویی دین و تلاش برای بدست آوردن ایدئولوژی و جهان بینی صحیح را بدین گونه اثبات کنیم:

انسان فطرتاً طالب کمال انسانی خویش است و می خواهد بوسیله ی انجام دادن کارهایی به کمال حقیقی خودش برسد. اما برای اینکه بداند چه کارهایی او را به هدف مطلوبش نزدیک می کند باید نخست کمال نهایی خودش را بشناسد، و شناخت آن در گرو آگاهی از حقیقت وجود خودش و آغاز و انجام آن است، سپس باید رابطه مثبت یا منفی میان اعمال مختلف و مراتب گوناگون کمالش را تشخیص دهد تا بتواند راه صحیحی را برای تکامل انسانی خودش بیابد و تا این شناختهای نظری (اصول جهان بینی) را بدست نیاورد ،نمی تواد نظام رفتاری (ایدئولوژی) صحیحی را بپذیرد.

پس تلاش برای شناختن دین حقّ که شامل جهان بینی و ایدئولوژی صحیح می باشد ضرورت دارد، و بدون آن، رسیدن به کمال انسانی، میسر نخواهد بود چنانکه رفتاری که برخاسته از چنین ارزشها و بینشهایی نباشد رفتاری انسانی نخواهد بود و کسانی که در صدد شناختن دین حق برنمی آیند یا پس از شناختن آن، از روی لجاج و عناد، کفر می ورزند و تنها به خواسته های حیوانی و لذتهای زودگذر مادی، بسنده می کنند در واقع حیوانی بیش نیستند. چنانکه قرآن کریم می فرماید: «یَتَمتّعونَ و یأکُلونَ کما تَأکُلُ الانعام»(2) و چون استعدادهای انسانی خود را تباه می کنند به کیفری دردناک خواهند رسید «ذَرهُم یَکُلوا و یَتَمَتَّعوا و یُلهِهِمُ الأمَلُ فَسَوفَ یَعلَمون»(3)

 

پی نوشت ها :

1. شکل فنی دلیل مزبور اینست: اگر رسیدن به منفعت و گریز از زیان، مطلوب فطری انسان است پژوهش درباره ی دینی که مدعی ارائه راه صحیح بسوی منفعت بی نهایت و ایمنی از ضرر بی نهایت است ضرورت دارد (ضرورت بالقیاس علت ناقصه برای تحقق معلول) اما رسیدن به منفعت و ایمنی از ضرر، مطلوب فطری انسان است، پس پژوهش درباره ی چنین دینی ضرورت دارد.

این استدلال که در شکل «قیاس استثنایی» بیان شده مبتنی بر تحلیل منطقی خاصی درباره احکام عملی عقل و بازگشت آنها به ضرورت بالقیاس علت (فعل اختیاری) برای رسیدن به معلول (نتیجه مطلوب) است چنانکه در جای خودش بیان شده است.

دلیل مورد بحث در این زمینه را نیز می توان به این شکل بیان کرد: اگر رسیدن به کمال انسانی مطلوب فطری باشد شناختن اصول جهان بینی که شرط لازم برای تکامل روح می باشد ضرورت خواهد داشت. اما رسیدن به کمال، مطلوب فطری است، پس شناختن اصول مزبور، ضرورت دارد.

2. سوره محمد (ص) آیه 12. همانند چهارپایان بهره می گیرند و می خورند.

3. سوره حجر، آیه 3. بگذار بخورند و بهره گیرند و آرزوی دنیوی، ایشان را سرگرم کند که بزودی (نتیجه آن را) خواهند دانست.

بخش اعتقادات شیعه تبیان

 

---

منبع :

آموزش عقائد ، آیت الله مصباح یزدی ، ص 31- 27

 

قانون عتق چیست؟

در قانون اسلام كیفر تجاوز مقابله به مثل است. پیامبر اسلام مى فرماید: هر كس بنده خود را بكشد او را مى كشیم.این فرمان حكیمانه یك اصل متین و دلیل روشن است كه مالك و مملوك در اصول انسانیت از همه جهات كاملا مساویند و همچنین دلیل محكم است در بیان تضمینهایى كه براى تاءمین زندگى این گروه بشر لازم است، همان زندگى بیمه شده اى كه دیگر هیچ گونه عوارض خارجى نتواند آنها را از صفات اصل بشریت بیرون كند.

روشن است كه این تضمینها یك رشته بیمه هاى محكمى است كه بردگان را به حد عجیبى مى رساند كه تاكنون در هیچ قانون و نظامى نه پیش از اسلام و نه بعد از آن نظیر نداشته و نخواهد داشت؛ زیرا در این قانون آسمانى همه حقوق انسانیت درباره آنان مراعات شده ، حتى به محض زدن یك سیلى بدون قصد تأدیب و آن هم از حدود تأدیب خانوادگى و تربیت پدر و فرزندى بیرون نباشد، باعث آزادى بنده مى گردد.

پس از بیان این حقایق درخشان به مباحث بعدی عطف سخن مى كنم .به عبارت دیگر، به مرحله آزادى واقعى قدم مى گذاریم . تاكنون آنچه بیان شد در واقع راجع به آزادى روحى بردگان بود كه با بیدار نمودن حس رشادت ، آنها را به سوى انسانیت كامل رهبرى كرده و با این گروه محكوم مانند یك بشر سعادتمند رفتارمى كرد، به طورى كه در میان مالك و مملوك و بنده و آزاد از نظر اصول كلى انسانیت فرقى نمى ماند، بلكه مى گوید بردگى در جهان از یك رشته عوارض خارجى دوام ناپذیرى به وجود آمده و در ظاهر در اجتماع آن روز بر آزادى یك طایفه از بشر تحمیل شده و در غیر این نقطه بردگان باید از كلیه حقوق انسانى استفاده نمایند ولیكن اسلام هرگز به این اندازه آزادى اكتفا نكرد؛ زیرا قانون كلى اسلام در همه جا و درهمه وقت براى برقرارى مساوات كامل در میان همه افراد بشر است ، جاى شبهه نیست كه این مساوات بجز با اعطاى آزادى واقعى به همه افراد عملى نیست .اسلام براى اجراى این قانون حكیمانه عملا با دو وسیله بزرگ كه عبارت از قانون عتق و قانون مكاتبه  است به آزادى بردگان قیام كرد.

قانون عتق این است كه :

شخص مالك ، برده خود را بدون قید و شرط آزاد نماید، اسلام در این باره مردم را تحریك نمود، اول پیامبر اسلام ، براى آزادى انسانها، پیشرو و رهبر این كاروان شد، به یكباره بندگان خود را دسته جمعى آزاد ساخت و به عبارت دیگر، براى اولین بار در اسلام عفو عمومى را در محیط خوداجرا كرد و یارانش قدم به قدم از جنابش پیروى كرده ، بندگان خود را آزاد نمودند.یحیى بن سعید مى گوید: من از طرف عمربن عبدالعزیز مامور جمع آورى زكات آفریقا شدم ، رفتم صدقات آن ناحیه را جمع كردم و بعد به سراغ فقرا رفتم ، فقیرى نیافتم كه زكاتى از من بگیرد، به ناچار همه را دادم بندگان زیادى خریدم و آزاد كردم.

پیامبر اسلام اعلام نمود كه هر یك از بردگان اگر ده نفر مسلمان را با خواندن و نوشتن آشنا سازد یا اینكه یك خدمت بزرگى به نفع مسلمانها انجام بدهد، خود به خود آزاد است .قرآن كریم به صراحت كفاره بعضى از گناهان را آزاد كردن بنده اعلام نمود؛ چنانكه خود پیامبر، مردم را تحریص مى كرد كه در مقابل گناهى كه از انسان سر مى زند، بنده اى را آزاد كنند.

بدیهى است كه این قسمت آزادشدگان خود به خود عدد بزرگى را تشكیل داد، به طورى كه خود پیامبر اسلام مى فرماید خطا و گناه همیشه با بشر همراه است و همه اولاد آدم خطاكارند، لازم است اینجا به یكى از كفارات اشاره كنیم؛ زیرا دلالت ویژه ای به نظر اسلام دارد و آن این است كه اسلام كفاره قتل خطایى (غیرعمدى) را به دو قسمت كرده، یكى پرداخت خونبها به وارث مقتول و دیگرى آزاد نمودن یك نفر برده(1) قرآن كریم به صراحت مى گوید هر كس مسلمانى را از روى اشتباه بكشد، باید بنده مۆ منى را از قید بردگى آزاد نماید. و نیز خونبهاى مسلمى به وارث مقتول بپردازد.

پس انسانى كه به اشتباه كشته شده در حقیقت یك روح انسانیت را خانواده او از دست داده است؛ چنانكه با كشته شدن آن، یك آدمى از اجتماع بشر پیش ‍ از بهره بردارى مفقود گردیده است و چون در اینجا حق دو طایفه ضایع شده، اسلام نیز براى قاتل دو نوع وظیفه در پرداخت غرامت مقرر مى كند، پرداخت غرامت به وارث و پرداخت غرامت به اجتماع .

بنابراین، آزاد ساختن یك برده اسیر در مقابل فقدان فردى كه در اثر اشتباه فرد دیگرى انجام شده، خود زنده كردن یك نفس انسانیت است؛ زیرا در نظر اسلام، برخلاف تمام قوانین بردگى، بردگى مرگ و یا مانند مرگ است و به همین جهت، اسلام همه جا فرصت را براى زنده كردن بردگان مغتنم شمرده و با توجه فوق العاده به آزادى آنان همت مى گمارد.

تاریخ مى گوید با این اقدام خردمندانه اسلام عدد بزرگى از بردگان طبق قانون عتق آزاد شدند، كه تا كنون نظیرش در تاریخ سایر ملتها نه قبل از اسلام و نه بعد از آن دیده نشده و چنانكه این تاریخ نشان مى دهد كه عامل آزادى این گروه اسیر، فقط مراعات عاطفه انسانیت بود كه از ضمیر پاك مسلمانان سرچشمه مى گرفت ، هدف ، رضاى خدا بود و بس و بجز خشنودى او عامل دیگرى دركار نبود. (ادامه بحث را با ما باشید )

بخش اعتقادات شیعه تبیان

 

---

منبع :  82 پرسش ، شهید آیه الله دستغیب

آزادی واقعی بردگان

در قانون اسلام كیفر تجاوز مقابله به مثل است.

پیامبر اسلام مى فرماید: هر كس بنده خود را بكشد او را مى كشیم. این فرمان حكیمانه یك اصل متین و دلیل روشن است كه مالك و مملوك در اصول انسانیت از همه جهات كاملا مساویند و همچنین دلیل محكم است در بیان تضمینهایى كه براى تامین زندگى این گروه بشر لازم است، همان زندگى بیمه شده اى كه دیگر هیچ گونه عوارض خارجى نتواند آنها را از صفات اصل بشریت بیرون كند.

روشن است كه این تضمینها یك رشته بیمه هاى محكمى است كه بردگان را به حد عجیبى مى رساند كه تاكنون در هیچ قانون و نظامى نه پیش از اسلام و نه بعد از آن نظیر نداشته و نخواهد داشت؛ زیرا در این قانون آسمانى همه حقوق انسانیت درباره آنان مراعات شده ، حتى به محض زدن یك سیلى بدون قصد تادیب و آن هم از حدود تاءدیب خانوادگى و تربیت پدر و فرزندى بیرون نباشد، باعث آزادى بنده مى گردد.

پس از بیان این حقایق درخشان به مباحث بعدی عطف سخن مى كنم. به عبارت دیگر، به مرحله آزادى واقعى قدم مى گذاریم . تاكنون آنچه بیان شد در واقع راجع به آزادى روحى بردگان بود كه با بیدار نمودن حس رشادت، آنها را به سوى انسانیت كامل رهبرى كرده و با این گروه محكوم مانند یك بشر سعادتمند رفتارمى كرد، به طورى كه در میان مالك و مملوك و بنده و آزاد از نظر اصول كلى انسانیت فرقى نمى ماند، بلكه مى گوید بردگى در جهان از یك رشته عوارض خارجى دوام ناپذیرى به وجود آمده و در ظاهر در اجتماع آن روز بر آزادى یك طایفه از بشر تحمیل شده و در غیر این نقطه بردگان باید از كلیه حقوق انسانى استفاده نمایند ولیكن اسلام هرگز به این اندازه آزادى اكتفا نكرد؛ زیرا قانون كلى اسلام در همه جا و در همه وقت براى برقرارى مساوات كامل در میان همه افراد بشر است ، جاى شبهه نیست كه این مساوات بجز با اعطاى آزادى واقعى به همه افراد عملى نیست. اسلام براى اجراى این قانون حكیمانه عملا با دو وسیله بزرگ كه عبارت از قانون عتق و قانون مكاتبه است به آزادى بردگان قیام كرد.

قانون عتق این است كه:

شخص مالك، برده خود را بدون قید و شرط آزاد نماید، اسلام در این باره مردم را تحریك نمود، اول پیامبر اسلام ، براى آزادى انسانها، پیشرو و رهبر این كاروان شد، به یكباره بندگان خود را دسته جمعى آزاد ساخت و به عبارت دیگر، براى اولین بار در اسلام عفو عمومى را در محیط خود اجرا كرد و یارانش قدم به قدم از جنابش پیروى كرده ، بندگان خود را آزاد نمودند. یحیى بن سعید مى گوید: من از طرف عمربن عبدالعزیز مامور جمع آورى زكات آفریقا شدم ، رفتم صدقات آن ناحیه را جمع كردم و بعد به سراغ فقرا رفتم ، فقیرى نیافتم كه زكاتى از من بگیرد، به ناچار همه را دادم بندگان زیادى خریدم و آزاد كردم.

پیامبر اسلام اعلام نمود كه هر یك از بردگان اگر ده نفر مسلمان را با خواندن و نوشتن آشنا سازد یا اینكه یك خدمت بزرگى به نفع مسلمانها انجام بدهد، خود به خود آزاد است. قرآن كریم به صراحت كفاره بعضى از گناهان را آزاد كردن بنده اعلام نمود؛ چنانكه خود پیامبر، مردم را تحریص مى كرد كه در مقابل گناهى كه از انسان سر مى زند، بنده اى را آزاد كنند.

بدیهى است كه این قسمت آزادشدگان خود به خود عدد بزرگى را تشكیل داد، به طورى كه خود پیامبر اسلام مى فرماید خطا و گناه همیشه با بشر همراه است و همه اولاد آدم خطاكارند، لازم است اینجا به یكى از كفارات اشاره كنیم؛ زیرا دلالت ویژه ای به نظر اسلام دارد و آن این است كه اسلام كفاره قتل خطایى (غیرعمدى) را به دو قسمت كرده، یكى پرداخت خونبها به وارث مقتول و دیگرى آزاد نمودن یك نفر برده(1) قرآن كریم به صراحت مى گوید هر كس مسلمانى را از روى اشتباه بكشد، باید بنده مۆمنى را از قید بردگى آزاد نماید. و نیز خونبهاى مسلمى به وارث مقتول بپردازد.

پس انسانى كه به اشتباه كشته شده در حقیقت یك روح انسانیت را خانواده او از دست داده است؛ چنانكه با كشته شدن آن، یك آدمى از اجتماع بشر پیش‍ از بهره بردارى مفقود گردیده است و چون در اینجا حق دو طایفه ضایع شده، اسلام نیز براى قاتل دو نوع وظیفه در پرداخت غرامت مقرر مى كند، پرداخت غرامت به وارث و پرداخت غرامت به اجتماع .

بنابراین، آزاد ساختن یك برده اسیر در مقابل فقدان فردى كه در اثر اشتباه فرد دیگرى انجام شده، خود زنده كردن یك نفس انسانیت است؛ زیرا در نظر اسلام، برخلاف تمام قوانین بردگى، بردگى مرگ و یا مانند مرگ است و به همین جهت، اسلام همه جا فرصت را براى زنده كردن بردگان مغتنم شمرده و با توجه فوق العاده به آزادى آنان همت مى گمارد.

تاریخ مى گوید با این اقدام خردمندانه اسلام عدد بزرگى از بردگان طبق قانون عتق آزاد شدند، كه تا كنون نظیرش در تاریخ سایر ملتها نه قبل از اسلام و نه بعد از آن دیده نشده و چنانكه این تاریخ نشان مى دهد كه عامل آزادى این گروه اسیر، فقط مراعات عاطفه انسانیت بود كه از ضمیر پاك مسلمانان سرچشمه مى گرفت ، هدف ، رضاى خدا بود و بس و بجز خشنودى او عامل دیگرى دركار نبود. (ادامه بحث را با ما باشید )

بخش اعتقادات شیعه تبیان

 

---

منبع : 82 پرسش ، شهید آیه الله دستغیب

به ما لطف فرمودند!

 

---

از جمله ادله ی مشهور برای اثبات لزوم و وجوب بعثت انبیاء قاعده ی لطف است. براساس این قاعده ی عقلی ، پیامبران بایستی از جانب خداوند متعال فرستاده می شدند چون لطف الهی واجب است. ما در این نوشتار می کوشیم این استدلال را تبیین نماییم و توضیح دهیم چگونه چنین موضوعی درست است و آیا مخالفی برای این نظریه وجود ندارد؟!

---

 

باید می آمدند!

براساس نظر اندیشمندان شیعی و متفکران عقلی بعثت و نبوت  پیامبران واجب است! یعنی بر خداوند متعال لازم بود که انبیاء را برای هدایت بشر بفرستد. استدلال این مطلب آن است که تکالیفی که از طریق گفته ی انبیاء و اوامر و نواهی آن ها برای ما ثابت می شوند، الطافی هستند در تکالیف عقلی. یعنی هر گاه انسان برانجام واجباتی که شرع معین کرده است کوشا باشد و از نواهی که شرع معین نموده است برحذر باشد به انجام واجبات عقلی و خودداری از نواهی عقلی نزدیکتر می گردد. زیرا شرع و احکام شرع را به بشر ارزانی دارند. بنابراین بعثت انبیاء امری واجب و لازم بوده است!

لطف شما زیاد!

ممکن است گفته شود چرا لطف برخداوند واجب است؟! یعنی براساس این ادعا برخدا ضروری و واجب است که به بندگان خود لطف نماید؟! برای توضیح و تبیین این مساله نخست باید دانست لطف دقیقاً به چه معناست؟! لطف چیزی است که مکلّف با بودن آن به انجام طاعت نزدیکتر می شود و از انجام معصیت دورتر می گردد به شرط آن که تأثیری در متمکن ساختن مکلف برانجام تکلیف نداشته باشد و به حد اجبارمکلف برانجام فعل هم نرسد.

 

لطف با قید و شرط!

براساس تعریف دقیقی که از لطف ارائه شده است. هر آنچه از جانب خداوند متعال برای هدایت و نزدیکتر ساختن بندگان به اطاعت از اوامر الهی فرستاده شود، لطف است و نیز هر آنچه از جانب پروردگار برای دور ساختن بندگان از ارتکاب معاصی و محرمات ارائه شود لطف است. البته در صورتی که مکلف مجبور به انجام تکلیف و خودداری از معاصی نشود چون در این صورت دیگرلطف نیست بلکه اجبار خواهد بود و لطف الهی منافاتی با آزادی و اختیار بنده ندارد و بنده خود باید انتخاب کند و راه صحیح را بپیماید. بنابراین لطف پروردگار اختیار انسان را محدود و یا خدشه دار نمی کند!

 

لطف واجب!

حال که تعریف دقیق لطف معلوم شد باید گفت لطف و لطف کردن برخداوند متعال واجب است زیرا در غیر این صورت نقض غرض شارع مقدس می شود. به بیان واضح تر لطف خداوند موجب تحقق غرض شارع می شود. زیرا شرع نیز نزدیکی به واجبات و ترک از معاصی را می خواهد و لطف ، مسیر بنده را در این راه هموار می نماید، بنابراین لطف برخداوند واجب است!

 

گروههای مخالف لطف!

البته باید تصریح نمود که وجوب لطف برخداوند از نظر همه ی اندیشمندان اسلامی مورد قبول نیست! گروهی از متکلمان اسلامی به نام اشاعره هستند که معتقدند لطف برخداوند واجب نمی تواند باشد زیرا در این صورت خداوند را مجبور ساخته اند که لطف نماید!

و این با اراده ی ازلی الهی در تنافی است. در توضیح باید گفت با توجه به تعریف دقیق لطف، لطف کردن خود از صفات الهی است و اگر آن را برخداوند لازم ندانیم در واقع خداوند متعال را از صفتی که دارد بری و تهی فرض نموده ایم!

با توجه به این توضیحات معلوم میشود  که نمی توان لطف را برخداوند واجب ندانست!

 

پایان بحث!

براساس مباحثی که مطرح شد معلوم می شود که براساس قاعده ی عقلانی لطف ، بعثت انبیاء لازم و واجب است و اگر خداوند متعال انبیاء را نمی فرستاد در غرض خود نقض نموده بود و این در مورد خداوند متعال محال است. در کلامی از امیر المۆمنین (علیه السلام) نیز به این مطلب اشاره شده است که حضرت فرمودند: ایها الناس، ان الله تبارک و تعالی لما خلق خلقه اراد أن یکونوا علی آداب رفیعة و اخلاق شریفة فعلم انهم لم یکونوا ذلک الا بان یعرفهم ما لهم وما علیهم و التعریف ما یکون الا بالامر و النهی و الامر و النهی لا یجمعان الا بالوعدو الوعید، ای مردم همانا وقتی خداوند متعال خلقش را آفرید اراده نمود که آن ها براساس آداب رفیع و اخلاق شریف باشند ، پس می دانست که این امر تحقق نمی شود مگر به آن که  ،آنها بدانند چه چیزی به نفعشان و چه چیزی بر علیه شان است و شناخت (آنچه به نفع و ضرر آدمی است) نیز جز با امر و نهی محقق نمی گردد و امرو نهی تنها با وعده و وعید حاصل می شود. (بحار الانوار، ج5، ص316) و می دانیم که وعده و وعید ازطریق انبیاء به بشر می رسد، بنابراین خداوند از هنگامی که بشر را خلق نمود برای تحقق غرض خویش لازم بوده است که انبیاء را برای هدایت بشر بفرستد! این استدلال دقیق و محکم در نهایت سادگی در تعبیر شریف حضرت مطرح شده است که به قول معروف "مو لای درزش نمی رود"!

بخش اعتقادات شیعه تبیان

 

---

منابع و مآخذ:

1-    محاضرات فی الالهیات – سبحانی – فی النبوة العامة

2-    کشف المراد – علامه ی حلی – فی وجوب البعثة

3-    تجرید الاعتقاد – خواجه نصیر الدین طوسی – فی وجوب البعثة

4-    بحار الانوار – علامه ی مجلسی – ج5، ص316

5-    شرح کشف المراد – دکتر علی شیروانی – ج1، ماهیت لطف و احکام آن

انسان های اولیه که بودند؟!

 

---

پس از آنکه خداوند متعال حضرت آدم و حّوا را آفرید و آن دو به سبب نافرمانی و غفلت از بهشت رانده شدند، نسل بشریت در روی زمین تداوم یافت. گاهی برخی از افراد چنین می پندارند که آدم و حوا نخستین انسانها نبودند بلکه پیش از آنها هم انسانهایی برروی زمین می کرده اند- این مقاله می کوشد با توجه به شواهد قرآنی و روایی حقیقت امر را روشن گرداند.

---

 

آدم و حوا انسانهای نخستین!

بهترین دلیل برای آنکه آدم و حوا اولین انسانهای روی زمین بوده اند اشارات ظریف قرآنی در مورد این موضوع است. شاهد نخست آن است که قابیل پس از قتل برادرش نسبت به جسد وی متحیر مانده و نمی دانست که با آن چه معامله ای باید کرد. سرانجام در اثر تعلیم کلاغی که خدا برای تفهیم وی به سوی او فرستاد (و با چنگال خود چیزی را در زمین دفن کرد) مشکل قابیل حل شد: "فبعث الله غُراباً یبحَثُ فی الارض لیُریه کیفَ یُواری سۆأةَ أخیه ، پس خداوند کلاغی را برانگیخت که در زمین جستجو می کرد برای آنکه به او نشان دهد چگونه جسد برادرش را پنهان سازد." (مائده /31)

اگر قابیل فرزندان نسل های پیشین بود و قبل از آدم و حوا انسان های دیگری هم بودند یقیناً دفن مرده را از اجداد خویش آموخته بودند و هرگز قابیل در این امر بدیهی متحیر نمی ماند.

 

تحیر قابیل!

بنابراین تحیّر قابیل برای آنکه نمی دانست با جسد مرده ی برادرش چه کند نشان از آن دارد که این واقعه نخستین بار بوده است که مورد مواجهه ی او قرار گرفته است. بنابراین قبل از قابیل و پدر و مادرش انسانهایی نبوده اند.

خطاب الهی!

دومین دلیل روشن براین مطلب که آدم و حوا نخستین انسانها بوده اند آن است که خداوند متعال در ابتدای سوره ی مبارکه ی نساء همه ی انسانها را مخاطب ساخته و می فرماید: بپرهیزد از خدایی که شما را از حقیقت و نفس واحدی آفرید و از همان نفس واحد همسرش را خلق کرد و از این دو مردان و زنان فراوانی را در عالم پراکند: "یا أیها الناس اتقّوا ربّکم الذی خلقکم من نفسٍ واحدةٍ و خلق منها زوجها و بَثَّ منهما رجالاً کثیراً ونساءً ...." (نسا/1) براساس این آیه ی شریفه آدم و حوا نمی توانند فرزندان انسانهای دیگر باشند زیرا در قرآن از این دو به عنوان سرسلسله انسانهای موجود یاد شده است.

 

جدال احسن قرآنی!

روشن ترین دلیل قرآنی براین مطلب که آدم (ع) خود فرزند کسی نبوده و خود سرآغاز نسل بشر است جدال احسنی است که قرآن کریم با مسیحیان درباره ی خلقت عیسی (ع) دارد که می فرماید: "إن مَثلَ عیسی عندالله کمثل ادَم َ خلقه من تُرابٍ تُمَّ قالَ له کن فیکون،همانا مثل عیسی نزد خداوند همانند مثل آدم است که او را از خاک آفرید هم به او گفت باش پس می باشد." (آل عمران/59) یعنی شما ای مسیحیان پذیرفته اید که خدا، آدم (ع) را بدون پدر و مادر از خاک آفرید. پس درباره ی مسیح (ع) چه مشکلی دارید که تولد را بدون پدر تحقق پذیر نمی دانید و مسیح (ع) را فرزند خداوند می پندارید؟!

 

 

اقوال مختلف درباره ی آدم و حّوا!

برخی معتقدند که آدم و حوا (ع) فرزند انسان های دیگری بودند! اما دیگران به دلیل نداشتن رشد فکری بشر غیر مسئول بوده و تنها آدم و حوا از میان آنها انتخاب شدند و مسئولیت یافتند. صاحبان این تفکر حتی به برخی از آیات قرآنی برای مدعای خویش تمسّک جسته اند:

یک پدر و مادر دیگه!

دلیل اول براین نظر آن است که خدا انسان ها را به صورت جمع خطاب کرده و می فرماید: "ما شما را آفریدیم و صورت گری کردیم و سپس به فرشته ها فرمان سجده برای آدم دادیم،"لقد خلقناکم ثُمّ صورنا کم ثم قلنا للملئکة اسجدوا لِادم ..." (اعراف /11) با توجه به معنای کلمه ی "ثُم" (سپس) معلوم می شود که خداوند متعال نخست جمع انسانها را آفریده و سپس آدم (ع) را از میان آنها برگزیده و سجده براو را برفرشتگان فرمان داده است.

پاسخ این استدلال آن است که کلمه ی "ثمّ" همه جا به ترتیب وقوعی دلالت ندارد و گاهی ترتیب در گزارش را می رساند. برای مثال خداوند در جایی نخست از فرستادن قرآن سخن می گوید و با اشاره به برکت های حاصل از انزال قرآن می فرماید: "و هذا کتاب أنزلناه مبارک مصدق الّذی بین یدیه و لتنذر اُمّ القری و من حولها ...." (انعام /92) سپس با کلمه ی "ثم" از انزال تورات که دیر زمانی پیش از قرآن فرو فرستاده شده است خبر می دهد: "ثمّ ایننا موسی الکتاب ..." (انعام /154)

 

"سپس" دلالت وقوعی ندارد!

روشن است که این "ثم" برتربیت وقوعی دلالت ندارد زیرا نزول تورات از حیث وقوع برنزول قرآن مقدم است اما براساس نکته ای، از فرستادن قرآن پیش از فرستادن تورات یاد شده است. پس این تقدیم تنها از حیث گزارش است و این گونه ترتیب را "ترتیب ذکری" می گویند. درباره ی خلقت انسان ها نیز وقتی قرآن کریم سجده برآدم را با "ثم" در مرحله ی دوم بیان می کند ترتیب در ذکر را اراده کرده است نه ترتیب در وقوع را!

 

یک دلیل دیگر!

از دیگر دلایلی که برای گزینش آدم و حوا و از میان انسانهای دیگر ارائه شده است که دلالت برآن دارد آنکه غیر از آدم و حوا انسان های دیگری هم آفریده شده بودند آیه ای در قرآن است که می فرماید: ".... و بداً خلق الانسان من طینٍ ثمّ جعل نسله من سلالهٍ من مّاءٍ مهین ثمّ سوَّئه و نفخ فیه من رّوحه" (سجده /آیات 9-7)

در این آیه ی شریفه نخست دو نحوه ی خلقت انسان (از گل و آب) را یاد آور شده و سپس با کلمه "ثم" از تسویه و دمیده شدن روح الهی در موردی ویژه خبر می دهد. براین اساس نخستین مرحله آفرینش انسان از گل بود و بعد نسل انسانی را از آب (نطفه) استمرار بخشیده آن گاه از میان انسانها آدم ابوالبشر را برای دمیدن روح الهی برگزیده است. و بنابراین انسانهای دیگری هم بوده اند که البته شایستگی دمیده شدن روح الهی را نداشتند.

 

آدم و بنی آدم!

پاسخ این استدلال روشن است زیرا این آیه ی شریفه آدم (ع) را آفریده شده از گل می داند و نسل او را از نطفه ی او می شمارد و بعد از این از دمیدن روح الهی در او سخن می گوید که نفخ روح آدم (ع) بعد از پدید آمدن او از گل و نفخ روح در نسل او هنگام پدید آمدن آنان از آب (نطفه) بوده است و تفاوت آفرینش آدم با بنی آدم نیز درست در همین جا نمایان می شود که آفرینش آدم تراب و طین و حماء مسنون و صلصال را پیموده است امّا بنی آدم سلسله نطفه، علقه، مضغه و عظام و ... را پشت سرگذاشته است که در سایر آیات قرآنی به هردوی این موارد اشاره شده است.

 

پایان سخن ...

با توجه به برخی از دلایل قرآنی که ذکر شد معلوم می شود که آدم و حوا نخستین انسانها بوده اند و پیش از آنها انسان هایی نبوده اند حتی انسانهایی که مسئولیت و عهدی بر عهده ی آنها نبوده است!

                                                                                                                        ن . رادفر

                                                                                                                                   بخش اعتقادات شیعه تبیان

 

---

منابع و مآخذ:

1-    انسان از آغاز تا انجام – سیری در آثار آیت الله جوادی آملی

2-    انسان از آغاز تا انجام – علامه طباطبایی (ره)

3-    شرح نهج البلاغه – علامه ی جعفری

4-    تفسیر انسان به انسان – آیت الله جوادی آملی

چرا انبیاء گناه نمی کنند؟

 

---

اعتقاد به عصمت انبیاء (علیهم السلام) از گناهان عمدى و سهوى، یكى از عقاید قطعى و معروف شیعه است كه ائمه اطهار (علیهم السلام) آنرا به پیروانشان تعلیم داده‌اند و با بیانات گوناگونى به احتجاج با مخالفان پرداخته اند. و یكى از معروفترین احتجاجات ایشان در این زمینه احتجاج حضرت رضا (صلوات الله و سلامه علیه) است كه در كتب حدیث و تاریخ، مضبوط مى‌باشد.

و اما نفى سهو و نسیان از ایشان در امور مباح و عادى كمابیش مورد اختلاف، واقع شده و ظاهر روایات منقول از اهل بیت (علیهم السلام) هم خالى از اختلاف نیست و تحقیق درباره آنها نیاز به مجالى گسترده‌تر دارد و به هرحال، نمى‌توان آنرا یكى از اعتقادات ضرورى قلمداد كرد .

---

دلایلى كه براى عصمت انبیاء (علیهم السلام) آورده شده به دو دسته، تقسیم مى‌شود: دلایل عقلى، و دیگرى دلایل نقلى.هر چند بیشترین اعتماد، بر دلایل نقلى است. ما در اینجا به ذكر دو دلیل عقلى، مبادرت مىورزیم و سپس به ذكر بعضى از دلایل قرآنى مى‌پردازیم.

 

دلایل عقلى بر عصمت انبیاء

نخستین دلیل عقلى بر لزوم عصمت انبیاء (علیهم السلام) از ارتكاب گناهان این است كه هدف اصلى از بعثت ایشان راهنمایى بشر بسوى حقایق و وظایفى است كه خداى متعال براى انسانها تعیین فرموده است و ایشان در حقیقت، نمایندگان الهى در میان بشر هستند كه باید دیگران را به راه راست، هدایت كنند. حال اگر چنین نمایندگانى و سفیرانى پاى بند به دستورات الهى نباشند و خودشان بر خلاف محتواى رسالتشان عمل كنند،  مردم رفتار ایشان را بیانى متناقض با گفتارشان تلقى مى‌كنند و دیگر به گفتارشان هم اعتماد لازم را پیدا نمى‌كنند، و در نتیجه، هدف از بعثت ایشان بطور كامل، تحقق نخواهد یافت. پس حكمت و لطف الهى اقتضاء دارد كه پیامبران، افرادى پاك و معصوم از گناه باشند و حتى كار ناشایسته‌اى از روى سهو و نسیان هم از ایشان سر نزند تا مردم، گمان نكنند كه ادعاى سهو و نسیان را بهانه‌اى براى ارتكاب گناه، قرار داده اند.

دومین دلیل عقلى بر عصمت انبیاء (علیهم السلام) این است كه ایشان علاوه بر اینكه موظفند محتواى وحى و رسالت خود را به مردم، ابلاغ كنند و راه راست را به ایشان نشان دهند ، همچنین وظیفه دارند كه به تزكیه و تربیت مردم بپردازند و افراد مستعد را تا آخرین مرحله كمال انسانى برسانند. به دیگر سخن: ایشان علاوه بر وظیفه تعلیم و راهنمایى، وظیفه تربیت و راهبرى را نیز به عهده دارند آن هم تربیتى همگانى كه شامل مستعدترین و برجسته ترین افراد جامعه نیز مى‌شود و چنین مقامى در خور كسانى است كه خودشان به عالیترین مدارج كمال انسانى رسیده باشند و داراى كاملترین ملكات نفسانى (ملكه عصمت) باشند.

افزون بر این، اساساً نقش رفتار مربى در تربیت دیگران بسى مهمتر از نقش گفتار اوست و كسى كه از نظر رفتار، نقصها و كمبودهایى داشته باشد گفتارش هم تأثیر مطلوب را نمى‌بخشد. پس هنگامى هدف الهى از بعثت پیامبران بعنوان مربیان جامعه، بطور كامل تحقق مى‌یابد كه ایشان از هرگونه لغزشى در گفتار و كردارشان مصون باشند.

 

دلایل نقلى(قرآنی ) بر عصمت انبیاء

على رغم ادعاى عدم وجود آیاتى که دلالت بر عصمت می کنند، آیات فراوانى وجود دارد که بیانگر لزوم عصمت در انبیاى الهى مى‏باشد. در ذیل به برخى از آن‏ها اشاره مى‏گردد.

1, «واذا ابتلى ابراهیم ربُّه بکلمات فاتمهن. قال انى جاعلک للناس اماماً. قال: و من ذریتى. قال: لاینال عهدى الظالمین» و چون ابراهیم را پروردگارش با کلماتى بیازمود، و وى آن همه را به انجام رسانید (خدا به او) فرمود: من تو را پیشواى مردم قرار دادم. )ابراهیم( پرسید: از دودمانم )چطور(؟ فرمود: پیمان من به بیدادگران نمى‏رسد».[ بقره، 124, ر.ک: تفسیر پیام قرآن، ج 7، ص 83 – 82,]

با چشم پوشى از نکات و درس‏هایى که در آیه وجود دارد، به این مطلب باید اشاره نمود که در برابر آزمایش‏هاى مهمى که حضرت ابراهیم (علیه السلام) با آن روبرو شد و از عهده‏ى همه‏ى آنان به خوبى برآمد، خداوند مقام «امامت» را که پاداش مهمى بود، به ایشان عطا فرمود. و در مقابل درخواست آن حضرت در خصوص بخشش این مقام به گروهى از دودمانش، فرمود: ظالمان به این مقام دست نخواهند یافت. و کاملاً روشن است، کسى که در حال ظلم باشد و یا دوره‏اى از عمر خویش را – هرچند در گذشته – در مسیر اشتباه و انحراف و… سپرى کرده باشد، از مصادیق ظالم خواهد بود. از این روى است که فخر رازى در تفسیر آیه‏ى فوق با بیان این که هر پیامبرى نیز امام است و اگر امام نمى‏تواند فاسق و گنهکار باشد، پیامبر به طریق اولى نمى‏تواند گنهکار باشد، مى‏گوید: خواه مراد از تعبیر «عهدى» که در آیه آمده، نبوت باشد و خواه امامت، در هر دو صورت، احدى از ظالمان به مقام نبوت و امامت نمى‏تواند برسد و پیامبر باید معصوم باشد.[ ر.ک: فخر رازى، تفسیر کبیر، ج 10، ص 193,]

البته در گفتار ایشان کمبودى احساس مى‏شود و هر پیامبرى را امام دانسته و حال آن که امامت مرتبه‏اى فراتر از پیامبرى است و… که پرداختن به آن مجال دیگرى را طلب مى‏نماید، ولى اعتراف صریح او در زمینه‏ى دلالت آیه بر لزوم عصمت انبیاء و امام قابل توجه است، خواه عصمت بعد از بعثت، یا قبل از آن.[ تفسیر روح البیان، ج 1، ص 338,]

2, «و ما آتاکم الرسول فخذوه و ما نهاکم عند فانتهوا و اتقوا اللَّه ان اللَّه شدید العقاب». آنچه را رسول خدا براى شما آورده بگیرید (و اجرا کنید) و آنچه را از آن نهى کرده، خوددارى نمایید و از (مخالفت) خدا بپرهیزید که خداوند شدید العقاب است.[ حشر، 7,]

دقت در این آیه نشان مى‏دهد منظور از «ماآتاکم الرسول» تمام اوامر پیامبر اکرم (ص) است زیرا نقطه‏ى مقابل آن، نواهى اوست (ومانهاکم عنه فانتهوا). به همین دلیل بسیارى از مفسران تصریح کرده‏اند که مفاد آیه «عام» است.[ مانند: مرحوم طبرسى در مجمع البیان ؛ ابوالفتوح رازى در روح الجنان؛ قرطبى در تفسیر خود ؛ فخر رازى در تفسیر کبیر و… .]

طبق این آیه باید در برابر اوامر و نواهى پیامبر (صلی الله علیه وآله) تسلیم مطلق بود و تسلیم و اطاعت بى قید و شرط، جز در برابر معصوم ممکن نیست، زیرا در صورت خطا یا ارتکاب گناه یا معصیت، نه تنها باید تسلیم نبود، بلکه باید تذکر داد و نهى کرد.

3, «من یطع الرسول فقد اطاع اللَّه و من تولى فما ارسلناک علیهم حفیظاً». کسى که از پیامبر اطاعت کند، اطاعت خدا کرده و کسى که سرباز زند، تو در برابر او مسئول نیستى.[ نساء، 80,]

 این آیه، مفهومى شبیه مفهوم آیه‏ى پیشین دارد و شایان ذکر است که فخر رازى در تفسیر خود این آیه را از قوى‏ترین دلیل‏هاى عصمت پیامبر اسلام (ص) در تمامى اوامر و نواهى و ابلاغ‏هاى او از سوى خداوند و افعال آن حضرت مى‏داند.[ فخر رازى، تفسیر کبیر، ج 10]

آیات دیگرى نیز در موضوع عصمت انبیا که به بیان دیگر ابعاد و کیفیت عصمت انبیا و امامان معصوم ‏(علیه السلام) مى‏پردازند وجود دارد که از ذکر و بررسى جداگانه‏ى آنها خود دارى مى‏شود و تنها به نام سوره‏ها و شماره‏ى آیه‏هاى آنان اشاره مى‏گردد.

4, سوره‏ى نساء، آیه ی شصت و پنج؛ 5, سوره‏ى احزاب، آیه‏هاى بیست و یک، سى و دو؛ 6, سوره‏ى انعام، آیه‏ى نود؛ 7, سوره‏ى نجم، آیه‏هاى سه و چهار؛ 8, سوره‏ى زمر، آیه‏ى سى و هفت؛ 9, سوره‏ى یس، آیه‏ى شصت و دو؛ 10, سوره‏ى ص، آیه‏هاى چهل و پنج تا چهل و هفت – هشتاد و دو – هشتاد و سه؛ 11, سوره‏ى جن، آیه‏هاى بیست و شش تا بیست و هشت.

 

نتیجه

 بنابر ادله‏ى عقلى عصمت انبیا و آیات قرآن کریم و روایات امامان معصوم‏(علیه السلام) انبیاى الهى از مقام والاى عصمت برخوردارند.

                                                                                                                                                فرآوری: زهرا اجلال

بخش اعتقادات شیعه تبیان

 

 

---

منابع :

آموزش عقاید ؛ نوشته  آیت الله مصباح

سایت  اسلام پدیا