بانک مقالات جغرافیا

کشور ايران به دليل قرارگرفتن در منطقه همگرايي صفحه عربستان در جنوب و صفحه اوراسيا در شمال، از نظر تکتونيکي يک منطقه بدون ثبات محسوب مي شود. وقوع زلزله هاي مکرر و مخرب در ايران اين واقعيت را تاييد کرده است. زلزله اي با بزرگي گشتاوري 6/6 در تاريخ 5 دي ماه 1382 شهر تاريخي بم را بشدت تخريب کرد. وقوع اين زلزله را در ابتدا ناشي از فعاليت گسلي مي دانستند؛ که تقريبا با امتداد شمال - جنوب از ميان شهرهاي بم و بروات عبور کرده است اما بعدا مشخص شد عامل اين زمين لرزه، فعاليت يک گسل پنهان در زير شهر بم بوده است که يکي از انشعابات گسل بم محسوب مي شود. در بررسي حاضر ضمن مروري بر کاربردهاي سنجش از دور، به ويژه سنجش از دور حرارتي در مطالعات مربوط به زلزله، چگونگي واکنش سازندهاي زمين شناسي منطقه بم در مقابل امواج زلزله، شواهد ژئومورفولوژيکي فعاليت هاي تکتونيکي منطقه در طول کواترنر، مشخصات هندسي گسل بم و آثار آن بر چشم انداز ژئومورفولوژيکي منطقه مورد مطالعه قرار گرفته است. بر اساس نتايج به دست آمده مشخص شد که سازندهاي منطقه در تشديد، تداوم امواج زلزله و رساندن دامنه امواج به مرحله تخريب کامل دخيل بوده اند. به وجود آمدن تدريجي يک پرتگاه 15 - 20 متري، انحراف جريان هاي سطحي، وجود آبکندهاي (خندقها) عميق و ناپايداريهاي دامنه اي همگي بيانگر بي ثباتي منطقه بم از نظر تکتونيکي مي باشد. با توجه به اين شواهد، امکان فعاليت مجدد گسل هاي منطقه در آينده نيز وجود دارد.

 نسخه قابل چاپ

در اين تحقيق با هدف بررسي نقش عوامل و اشکال ژئومورفولوژي در ويژگيهاي سيلاب، مدل GIUH در حوضه آبخيز کنگير (ايوان غرب) ارزيابي شده است. مدل GIUH بر اساس عوامل ژئومورفولوژي کمي حوضه ها، هيدروگراف سيل را برآورد مي کند. به منظور بررسي اين مدل، ابتدا داده هاي ژئومورفولوژي کمي حوضه مانند RB (نسبت انشعابات)، RA (نسبت مساحت)،RL  (نسبت طول)،LW  (طول آبراهه بالاترين درجه) و سپس داده هاي بارش رواناب و معادلات دبي - سرعت، به دست آمد و مقادير QP (دبي اوج) و TP (زمان تا اوج) براي پنج واقعه بارش - رواناب استخراج شد. مقايسه داده هاي مشاهده اي و محاسبه اي نشان مي دهد که مقاديرQP  محاسبه اي تقريبا به مقادير QP مشاهده اي نزديک مي باشند در حالي که مقاديرTP  محاسبه اي بيشتر از TP مشاهده اي مي باشند. بررسي ها نشان مي دهد که کارايي مدل GIUH در برآورد دبي پيک سيلاب، نسبتا مناسب است، در حالي که کارايي آن در برآورد شکل کامل هيدروگراف پايين است. تحقيق حاضر نشان مي دهد که اشکال خاص ژئومورفولوژي مانند چاله ها، درز و شکاف هاي آهکي و تکتونيکي، باعث کاهش سرعت و ضريب رواناب شده و بنابراين مقادير QP و TP سيلاب را تحت تاثير قرار مي دهند. همچنين روابط پيچيده اشکال کارستيکي با آب هاي سطحي و زيرزميني و ويژگي هاي بارش، باعث شده است که مدل مذکور فاقد روند ثابت و مشخصي در پيش بيني سيلاب باشد. نتايج اين تحقيق همچنين نشان مي دهد که پارامترهاي QP و Tp علاوه بر عوامل ژئومورفولوژي، تا حدودي از تغييرات شدت بارش در هر رگبار نيز متاثر مي شوند.

 نسخه قابل چاپ

مطالعات ژئومورفولوژيست ها در زمينه سيستمهاي محيطي به شناخت چارچوب هاي نظري در زمينه الگوهاي ساختاري و رفتاري سيستمها منتهي مي شود و البته تدوين و تبيين آن براي محققان همواره شوق انگيز بوده است. تشريح چنين الگوهاي رفتاري و ساختاري (مدل ها) كه گاهي اوقات ما را قادر به پيش بيني هاي مشروط مي كند، مستلزم نوعي بي پيرايگي و ساده انگاري است تا بتوان چنين مفاهيمي را به ديگران نيز انتقال داد. نكته قابل تامل در طراحي يك مدل، چارچوب هاي نظري فهم و ادراك ما است كه در قلمرو آن پديده مورد نظر ارزيابي مي شود. اگرچه همواره سعي شده است صحت و كارايي يك مدل به هم پوشاني آن با واقعيات تجربه پذير تطبيق داده شود ولي نبايد از نظر دورداشت كه بسياري از مدل ها تنها جنبه مفهومي داشته و هرگز در عالم واقع تجلي پيدا کردني نيستند. بسياري از محققان مدل هاي پيشنهادي خود را به صورت آنالوگ از واقعيات ديگري وام مي گيرند؛ براي مثال وقتي آب شناسان سعي بر آن دارند كه جريان آب رود خانه اي را با جريان الكتريسيته همسان و مشابه تلقي كنند در واقع از يك واقعيت تعريف شده بهره برده و رفتار آب كه پديده مورد نظر آن هاست، به مدل جريان الكتريسيته خورانيده اند. اين روش يك شيوه معمول و رايج است و خرده اي نيز بر آن نمي توان گرفت. آن چه در اين مقاله به آن پرداخته شده است بيشتر معطوف به چارچوب هاي معرفت شناسي است و جوابي به اين پرسش است كه اگر چارچوب هاي شناخت شناسي تغيير پيدا کنند چه تاثيراتي بر طراحي مدل هاي ما خواهد گذاشت و يا چه رابطه اي بين مدل ها و چارچوب هاي ديدگاهي در ژئومورفولوژي مي توان استنتاج كرد.

 نسخه قابل چاپ

اصطلاح برفساب براي توصيف آن دسته از فرآيندهاي ژئومورفولوژي به كار مي رود كه در اثر حضور دايمي يا طولاني مدت برف در مكاني بوجود مي آيند و براي توجيه منشا و نحوه تشكيل بعضي از لندفرم ها به اين فرآيند توسل مي جويند. دامنه شرقي سبلان با توجه به جهت گيري جغرافيايي آن، ارتفاع زياد، جهت باد غالب، نوسان درجه حرارت روزانه و سالانه؛ برف به عنوان يك عامل ژئومورفيك عمل نموده و در ايجاد و توسعه بسياري از اشكال و پديده هاي ژئومورفولوژي نقش اوليه و اساسي ايفا مي كند. با توجه به اهميت چنين تغييراتي در منطقه ياد شده و همچنين براي پاسخ گويي به سوالات بي شماري در زمينه علل و نحوه تشكيل بعضي از اشكال و وقوع برخي از پديده ها در سطوح دامنه ها، در مقاله حاضر سعي شده است كه، فرآيندهاي نيواسيون، اشكال مرتبط با نيواسيون و به طور كلي نقش فرآيندهاي نيوال در تغيير چهره دامنه شرقي سبلان مورد بررسي قرار گيرد.

 نسخه قابل چاپ

مورفولوژي شهر چه به مفهوم فرم و شكل و چه كاركرد شهري عاملي موثر در كيفيت هواي يك شهر مي باشد. سلسله مراتب، همجواري و سازگاري كاربري ها، شبكه حمل و نقل، بافت شبكه، كاربري اراضي، پوشش زمين و از عوامل مورفولوژيكي شهر هستند كه بر كيفيت هواي شهر تاثير مي گذارند. در اين مطالعه بعد از بررسي شرايط مورفولوژيكي موثر در كيفيت هواي شهر سعي شده است با استفاده از داده هاي آماري و داده هاي سنجش از دور نحوه پراكندگي بعضي از پارامترهاي كيفيت هواي شهر تهران مورد بررسي قرار گرفته و با استفاده از داده هاي سازمان محيط زيست براي يك دوره يك ساله متوسط غلظت آلاينده ها در ساعات مختلف شبانه روز استخراج و به صورت نمودار و جداول نمايش داده شود. با توجه به تاثير ساختار شهر و مورفولوژي شهر كه شرايط محيطي متفاوت از يك خيابان تا خيابان ديگر به وجود مي آورد و كمبود ايستگاه هاي اندازه گيري در تهران جهت تهيه نقشه دقيق پراكندگي آلاينده ها از روشي جديد در تهيه نقشه كيفيت هواي شهر تهران استفاده گرديد. اين روش كه مبتني بر داده هاي اپتيكي و حرارتي سنجش از دور مي باشد امكان تهيه نقشه درجه حرارت سطح شهر تهران و توزيع آلاينده CO را بر روي اين شهر داده است.

 نسخه قابل چاپ

وجود مشکلات ناشي از رشد شهرهاي بزرگ، تراکم جمعيت و همچنين مهاجرت روستاييان به اين شهرها موجب توجه و تاکيد برنامه ريزان به تقويت و رشد شهرهاي کوچک گرديد. اين اعتقاد وجود دارد که با تقويت شهرهاي کوچک مي توان مسير مهاجرت هاي روستاييان به شهرهاي بزرگ تر را تغيير داده و بسياري از مشکلات موجود در نواحي روستايي را که ناشي از عدم دسترسي مناسب روستاييان به مراکز خدماتي است برطرف نمود. در ايران با اجراي سياست تبديل روستاها به شهر، بسياري از نقاط روستايي به ويژه در دو دهه اخير به شهر تبديل شده اند. شهر کنوني رونيز در شهرستان استهبان (استان فارس) يکي از اين شهرهاست که در سال 1369 به شهر تبديل شده است. هدف اين مقاله بررسي نقش و عملکرد شهر رونيز به عنوان يک کانون شهري کوچک در توسعه نواحي روستايي پيرامون آن است. در اين راستا با انتخاب 5 عملکرد در قالب 20 متغير و با بهره گيري از روش تحليل شبکه به بررسي و مقايسه جريانات و روابط موجود در سطح دهستان مورد مطالعه در دو مقطع قبل و بعد از شهر شدن رونيز پرداخته شده است. نتايج بررسي ها نشان مي دهد که شهر رونيز توانسته است به عنوان مكان مركزي نقش کليدي در خدمات رساني به نواحي پيرامون خود ايفا نمايد که به تبع آن موجب کاهش وابستگي نواحي روستايي به مرکز شهرستان گرديده است.

 نسخه قابل چاپ

شهرسازي جديد زيربنا نيست. فلسفه و تئوري اقتصاد سرمايه داري است كه فضا را شكل مي دهد و آن را بازسازي مي نمايد. ظهور انقلاب صنعتي موجب تغييرات فضايي شد به طوري كه در نتيجه آن مردم به تدريج از روستاها به شهرها مهاجرت كرده و شهرنشيني شتاب گسترده اي به خود گرفت. از آن زمان شهرگرايي و صنعتي شدن لازم و ملزوم هم شده و دست در دست هم به پيش رفته اند. تغييرات سيستم جهان و به وجود آمدن سيستمي از توليد به نام «فورديزم» تاثير عميقي بر شهرنشيني چه در دنياي پيشرفته و چه در كشورهاي رو به توسعه گذاشته است. اين مقاله در جستجوي چنان تاثيرات مشابه بر روي تبريز مي باشد. روش تحقيق در اين مقاله به صورت ساختارگرايي و بازتوليدي مي باشد كه بنا به نظر پروفسور رونالد جانستون (Johnstone,1983:10) يكي از سه روش اصلي تحقيق در جغرافياست. نتايج پژوهش نشان مي دهد كه تا قبل از انقلاب اسلامي فورديزم نقش خود را در ميان ساير عوامل در شكل دهي شهر تبريز ايفا نموده است، ولي بعد از آن صنعت و به تبع آن شهرك هاي صنعتي نقش خود را از دست داده و در زمين هاي «پس مانده» ساير كاربري ها مكان گرفته اند.

 نسخه قابل چاپ

موضوع مهاجرت هاي روستايي - شهري همواره مورد توجه انديشمندان علوم اجتماعي، جغرافي دانان و اقتصاددانان بوده است. مقاله حاضر نيز در پي يك مطالعه موردي از وضعيت مهاجرت روستايي در شهرستان زنجان تدوين شده است. نگرش ساختاري و توجه به توان ها و محدوديت هاي جغرافيايي ناحيه مورد مطالعه، ديدگاه غالب در اين مقاله است. محدوده مطالعه نيز شامل شهرستان زنجان (بر اساس تقسيمات اداري تا سال 1375) بوده كه اطلاعات مورد نياز آن با استفاده از روش كتابخانه اي و اسنادي، تهيه پرسشنامه و مطالعه ميداني حوزه هاي روستايي و محله هاي مهاجر نشين شهر زنجان جمع آوري شده و از طريق پردازش پرسشنامه ها و همچنين تحليل مولفه هاي اصلي به نتيجه رسيده است. نتايج اين تحقيق نشان مي دهد كه شهرستان زنجان طي دهه هاي 65-1355 و 75-1365 با مهاجرت شديد روستايي- شهري روبرو بوده كه پي آمدهاي منفي را در محيط هاي روستايي و شهرها سبب شده است. همچنين، مهمترين علت هاي مهاجرت روستايي در اين شهرستان عبارت بودند از: كمبود آب و زمين، محروميت و ضعف خدماتي، بيكاري و درآمد اندك.

 نسخه قابل چاپ

افزايش يا كاهش بارندگي نسبت به شرايط نرمال كه اولي موجب افزايش خطر بروز سيل و دومي باعث خشكسالي مي شود، پيامدهاي اقتصادي - اجتماعي متفاوتي را به دنبال دارد. آگاهي از توزيع احتمال بارندگي ها زمينه مناسبي براي برنامه ريزي منابع آب فراهم مي آورد. اين آگاهي از جمله به كمك روش هاي ديناميكي و آماري ميسر خواهد شد در اين مقاله به كمك زنجيره ماركف و توزيع نرمال، احتمال حالت هاي "خيلي خشك، خشك، نيمه خشك، متوسط، نيمه مرطوب، مرطوب، خيلي مرطوب" بر اساس بارش هاي سالانه و فصول مختلف ايستگاه قزوين محاسبه و نتايج كاربست اين دو روش آماري با هم مقايسه شده است. نتايج برازش داده هاي بارش بر زنجيره ماركف حاكي از آن است كه احتمالات حاصله براي مجموع حالت هاي خشكسالي و مجموع حالت هاي ترسالي بر مبناي بارش سالانه و فصلي با هم قابل مقايسه اند. آزمون حكم بر برتري زنجيره ماركف نسبت به توزيع نرمال دارد.

 نسخه قابل چاپ

شهر تبريز در جلگه وسيع و نسبتا همواري در كناره شرقي درياچه اروميه واقع شده است و به وسيله واحدهاي توپوگرافي، ليتولوژي و ژئومورفولوژيك مختلفي محدود شده است. در دهه هاي اخير، توسعه فيزيكي و كالبدي شهر، تعريض و ترميم شبكه هاي حمل و نقل قديمي و ساخت شبكه هاي ارتباطي جديد (بزرگراه ها) را ضروري ساخته است. متاسفانه، اجراي شتاب زده برنامه هاي توسعه افزون بر تخريب قابل توجه محيط طبيعي، سبب تشديد سيستم هاي مورفوژنز و وقوع پديده هاي ژئومورفيك مانند حركات توده اي شده است. اين مقاله با استفاده از تصاوير ماهواره اي (لندست ETM) و سيستم اطلاعات جغرافيايي، بر نقش فعاليت هاي انساني در افزايش فراواني وقوع انواع حركات مواد دامنه اي (از طريق اجراي برنامه هاي عمراني و توسعه) تاكيد مي كند. نتيجه مطالعه نشان مي دهد كه عامل تحريك كننده اغلب زمين لغزش هاي شهر تبريز عوامل انساني (تغيير كاربري زمين، تغيير هندسه شيب، حفر پايه شيب براي احداث جاده ها و غيره) مي باشد.

 نسخه قابل چاپ

امروزه فعاليت هاي اقتصادي - فارغ از مكان جغرافيايي- در قالب گذشته خويش قادر به ادامه حيات نبوده و در عصري كه همه چيز در حال تغيير و تحول است، اقتصاد روستايي نيز، متفاوت از گذشته، و به اقتضاي زمان و مكان نيازمند تحول و دگرگوني است. مقاله حاضر كه روند تحولات نظام زراعي دهستان رحمت آباد در دهه 70 را مورد بررسي قرار داده، تلاش دارد تا ضمن شناخت از ابعاد دگرگوني هاي رخ داده در الگوهاي زراعي ناحيه، عوامل موثر بر اين تغييرات مورد تجزيه و تحليل قرار دهد. از مهمترين نتايج تحقيق اين است كه نظام زراعي ناحيه در فرآيند تحول بيشترين تاثير را از عوامل جغرافيايي (به عنوان عوامل دروني ) و شبكه‏هاي ارتباطي، بازار، ترويج و دولت (بعنوان عوامل بيروني ) پذيرفته است.

 نسخه قابل چاپ

شهرستان فلاورجان داراي اراضي مستعد، آب کشاورزي مناسب و سالانه حدود چهار صد هزار تن محصول کشاورزي است. وجود مازاد توليد در بعضي از محصولات کشاورزي مانند پياز، سيب زميني، سبزيجات برگي و غده اي و نيز برنج و ميوه، اين شهرستان را مکان مناسبي جهت استقرار واحدهاي صنايع تبديلي و تکميلي کرده است. اين پژوهش بر آن است که صنايع تبديلي و تکميلي متناسب با شرايط شهرستان را بررسي و تعيين نمايد. به اين منظور مدل نظرخواهي تخصصي دلفي مورد استفاده قرار گرفته است. مقاله پس از مروري بر منطقه و توليدات کشاورزي آن با گذري فشرده بر روش دلفي، به تشريح شيوه جمع آوري داده ها و تجزيه و تحليل آن ها پرداخته است. در پايان، نتيجه مطالعه در قالب طبقه بندي صنايع تبديلي و تکميلي مناسب براي شهرستان به ترتيب اولويت آمده است.

 نسخه قابل چاپ

شهر مشهد به عنوان دومين كلان شهر مذهبي جهان و معرف يكي از كلان شهرهاي اقاليم خشك با محدوديت هاي محيطي فراواني روبروست. علي رغم محدوديت محيط طبيعي، گسترش ناگهاني شهر طي دهه هاي اخير منجر به بروز بحران هاي محيطي در اين كلان شهر شده كه از جمله بحران هاي نوظهور مي توان به كم آبي، آلودگي هوا، آسيب پذيري در برابر زمين لرزه و مشكل سيل و دفع آب هاي سطحي اشاره نمود. تشديد خطر سيل و آب گرفتگي معابر كه منجر به افزايش هزينه هاي نگهداري شهر و خسارات احتمالي جاني و مالي بيشتر خواهد شد، تا حد زيادي ناشي از اثرات توسعه شهري و تغييرات شديد ببار آمده در الگوي زهكشي طبيعي است. در اين مقاله كه از ديدگاه ژئومورفولوژي تاريخي و تلفيق آن با روش هاي تجربي، موضوع سيلاب و آب گرفتگي شهر مشهد مورد بررسي و تجزيه و تحليل قرار گرفته مشخص مي نمايد كه اثرات غير مستقيم گسترش شهر در داخل حوضه هاي آبريز منتهي به شهر و اثرات مستقيم آن بر الگوي زهكشي طبيعي در محدوده گسترش بافت فيزيكي باعث تشديد شرايط سيل خيزي در اين شهر و آسيب پذيري بخش هاي وسيعي از بافت آن شده است.

 نسخه قابل چاپ

امكان سنجي استقرار صنايع تبديلي و تكميلي توليدات دامي در استان ايلام مي تواند ظرفيت ها و پتانسـيل هاي بخش دامداري و دامپروري هر يك از شهرستان ها را در يك ارزيابي نسبي تعـيين نمايد. در اين پژوهش روش تحـقيق تركيبي از روش هاي توصيفي، تحليلي و اسنادي است. جامعه آماري كل استان و در بر گيرنده كليه شهرستان ها مـي باشد. از روش تاكسونومي عددي براي رتبه بندي شهرستان ها استفاده شده، ابـزار گردآوري اطلاعات به صورت اسنادي، پرسشنامه اي و مصاحبه بوده است. نهايتا اولويت هر كدام از شهرستان ها به تفكيك در زمينه ايجاد صنايع تبديلي، تكميلي و بسته بندي توليدات دامي در زمينه فرآورده هاي گوشت قرمز، آورده هاي پشم و مو، چرم و سالامبور، گوشت سفيد و توليدات عسل و موم تعيين گرديده است.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله، توده هاي تبخيري دياپيري شده واقع در گستره گرمسار - لاسجرد بررسي شده. درباره آغاز دياپيريسم، ناپايداري ثقلي نمك به هالوكينز نسبت داده شده اما رخداد فاز كوهزايي پليوسن آغازي، به عنوان عامل مكمل و محرك خارجي عامل به وجود آورنده توسعه دياپيريسم تشخيص داده شده است. از سوي ديگر، ساختارهاي نمكي اين گستره - كه معمولا از طريق گسل ها به سطح رسيده است، به چهار نوع استوك ها، طاقديس ها، ديوارها و زبانه هاي نمكي تقسيم بندي شده اند.

 نسخه قابل چاپ