بانک مقالات علوم اجتماعی

توانايي مغز انسان هاي اوليه چقدر بوده است؟ چه زماني زبان به وجود آمده؟ چه خصايلي انسان انديشمند را از انسان هاي ديگر متمايز مي کنند؟ با تکيه بر تعداد قابل توجه پژوهش هاي جديد، از اين پس اين امکان وجود دارد که بتوان موضوع پيدايش فرهنگ را در بين انسان ها تشريح کرد.
چرا من پدرم را خوردم نام کتابي است اثر روي لويس (Roy Lewis) که ماجرايش به صدها هزار سال پيش، يعني دوره پيش از تاريخ بر مي گردد.
در اين کتاب، ادوارد، يک انسان عصر پارينه سنگي، تمام تلاش اش اين بود که به اختراعات و کشفيات جديد دست پيدا کند و در مقابل چشمان متعجب خانواده خود از پيشرفت حمايت و دفاع نمايد. زماني که او به کنترل آتش و به کارگيري آن مشغول مي شود، برادرش وانيا يک انسان نماي صادق ولي محافظه کار به او اخطار مي کند و از اين پس يک اختلاف عميق بين اين دو برادر به وجود مي آيد ...

 نسخه قابل چاپ

مردم در فرهنگ هاي مختلف با تجربه مشترک و ناگزير مرگ چه مي کنند؟
همه ما مرگ و مناسک و معاني پيرامون و همراه با آن: سوگ، اندوه و ماتم و شرکت در مراسم سنتي و دسته جمعي را به نوعي در زندگي شخصي خود تجربه کرده ايم. گاهي نيز مرگ را در حوادثي بسيار تاثر انگيز مثل حوادث غير طبيعي نظير قتل ها و کشتارهاي دسته جمعي در جنگ ها و خشونت هاي سياسي، يا بلاياي طبيعي چون زمين لرزه، سيل و نظاير آن ديده ايم و از آن متاثر شده ايم. اين حوادث هر چند ممکن است مرگ هايي نامتعارف تلقي شوند، اما بايد اعتراف کنيم که از اولين انگيزه هاي انسان شناسان براي توجه به موضوع مرگ بوده اند (رابين: 3) ...

 نسخه قابل چاپ

در بين نام آوران مردم شناسي قرن بيستم فرانسه، نام دو تن بيشتر از سايرين بر سر زبان هاست. کلود لوي - استروس و آندره لورا - گوران. اولي در حوزه انسان شناسي اجتماعي زبانزد خاص و عام است و دومي در حوزه انسان شناسي باستان شناختي يا به قول خود او Palethnologie.
اولي را در ايران بيشتر مي شناسند و شايد هم کساني که با اين رشته علمي سروکار دارند و در اين حوزه قلم مي زنند در هر فرصتي که بشود سعي دارند به يکي از آثار او اشاره اي کنند تا شايد از اين طريق اعتبار علمي کار خود را افزايش دهند ...

 نسخه قابل چاپ

کتاب از دو مقدمه و شش فصل تشکيل شده است، فهرست مندرجات و منابع و ماخذ کتاب بدان پايان مي بخشد، شرح فصول ششگانه کتاب عبارتند از:
فصل اول - پراکندگي جغرافيايي طايفه بزرگ مير           صفحه 47
فصل دوم - ويژگي هاي سياسي اجتماعي                 صفحه 61
فصل سوم - آشنايي با تاريخ و رويدادهاي تاريخي        صفحه 67
فصل چهارم - آثار باستاني و تاريخي                         صفحه 131
فصل پنجم - شعبه هاي مختلف طايفه بزرگ مير         صفحه 145
فصل شش م- شجره و تبارنامه طايفه مير                  صفحه 181
با نگاهي به فصول مذکور مشخص مي گردد که ساختار حجمي کتاب نابرابر است. مثلا فصل دوم از پنج صفحه تشکيل مي شود، و فصل سوم از 63 صفحه و فصل ششم از 72 صفحه. مولف محترم بدون هيچ ادعايي اطلاعات محلي با ارزش فراواني را در کتاب خود به شيوه اي تدوين نموده است که تمامي داده ها درباره رويدادهاي تاريخي قلمرو طايفه مير مي باشد ...

 نسخه قابل چاپ

تاريخچه شكل گيري انسان شناسي خوراك
مطالعه خوراک در انسان شناسي تاريخچه اي طولاني دارد.
انسان شناسي از بدو تولد خود در قرن نوزدهم دامنه گسترده اي از موضوعات را شامل شده است. از اندازه گيري اسکلت و استخوان بندي انسان ها به منظور تعيين ميزان جرم زايي آنان گرفته، تا مطالعه و بررسي برده داري. به اين معنا، در واقع انسان شناسي نه يک رشته خاص بلکه مجموعه اي از رشته هاي خاص دانشگاهي است. از اين رو انسان شناسي خوراک هم مانند ساير زير شاخه هاي انسان شناسي موضوعي در خور توجه بوده است، و اين رشته نيز پا به پاي رشته انسان شناسي رشد کرده است ...

 نسخه قابل چاپ

مقاله حاضر مي کوشد بخشي از نتايج يک پيمايش انجام شده را که ناظر بر مقايسه وجهه نظرات دو گروه از مرتع داران عضو نظام هاي بهره برداري سنتي و مرتع داران عضو طرح ها و تعاوني هاي مرتع داري در استان هاي آذربايجان شرقي و کردستان است، در پرتو نظريه عناصر خرده فرهنگ دهقاني ارائه نمايد. اطلاعات مورد نياز در اين پژوهش با استفاده از روش پيمايش و با کاربرد تکنيک پرسش نامه هدايت شده از 359 نفر مرتع دار (186 نفر در استان آذربايجان شرقي و 173 نفر در استان کردستان) عضو نظام بهره برداري سنتي طرح مرتع داري و هم چنين تعاوني مرتع داري، از مجموع 4503 مرتع دار (1736 نفر در کردستان و 2767 نفر در آذربايجان شرقي) و به طريق نمونه گيري طبقه اي بر اساس امتيازبندي با دقت احتمالي مطلوب (d=%5) و ضريب اطمينان 95% (t=1.96) جمع آوري گرديده است. نتايج تحقيق حاکي از آن است که اين دو گروه از حيث وضعيت اجتماعي اقتصادي و برخي از باورها و ارزش هاي منتسب به خرده فرهنگ دهقاني نظير پايين بودن سطح توقعات، آرزوها و خواسته ها، پايين بودن احساس خود اثربخشي، پايين بودن انگيزه اقتصادي، فقدان هم دلي، پايين بودن درجه نوآوري و نوپذيري، پايين بودن ميزان نياز به موفقيت (N-Ach) و نهايتا ترجيح منافع آني به منافع آتي، تفاوت معني داري دارند. با اين وصف در باب برخي از عناصر خرده فرهنگ دهقاني نظير درجه فاتاليسم، ميزان بي اعتمادي در روابط شخصي و ميزان تصور خير محدود، دو گروه تفاوت معني داري را نشان ندادند. نتايج حاصل از پژوهش فرضيه اصلي تحقيق، مبني بر اين که نوع عضويت و گرايش به عضويت و گرايش به عضويت در نظام هاي بهره برداري مدرن، نظير عضويت در طرح ها و تعاوني هاي مرتع داري و نيز تفاوت مرتع داران در پايگاه و وضعيت اجتماعي – اقتصادي بر برخي از باورها و ارزش هاي منتسب به خرده فرهنگ دهقاني موثر است، را تاييد مي کند. با اين وصف اين نتايج تفاوت معني داري را در دو گروه مذکور از حيث ميزان فاتاليسم، بي اعتمادي در روابط شخصي وتصور خير محدود، نشان نمي دهند.

 نسخه قابل چاپ

مي دانيم که هدف مردم شناسي مطالعه ضمير ناخودآگاه جمعي، رسيدن به خصوصيات عام تماميت زندگي اجتماعي و فرهنگي و توصيف و تشريح و تحليل آن با استفاده از روش تعميم متکي به يک نظام پيوسته و فهم اين مساله که چگونه ده ها رشته متکامل بشري در وجود انسان به هم مرتبط مي شوند، از انسان سرچشمه مي گيرند، در وي متمرکز مي شود و حاصل او است. بنابراين علم مردم شناسي که موضوع آن انسان و فرهنگ اوست، شيوه زيست انسان را بر روي زمين مورد مطالعه قرار مي دهد و در اين راستا به بررسي سه نوع رابطه مي پردازد: 1. رابطه انسان ها با يکديگر (خويشاوندي و ازدواج؛ مناسبات اقتصادي، قضايي، سياسي و ...)؛ 2. رابطه انسان با ماورا الطبيعه و جهان بيني او در اين باره (باورها و اعتقادات ...)؛ 3. رابطه انسان با محيط زيست طبيعي (فن آوري، ...) که موضوع اين کتاب و جلد دوم آن تحت عنوان در محيط و فن و (Leroi-Gourhan 1973) همين رابطه است ...

 نسخه قابل چاپ

کاروان سراها بناهايي اند که جهت اسکان موقت و استراحت کاروانيان در مسير راه ها ايجاد شده و تحت تاثير تحولات اخير در عرصه حمل ونقل و ارتباطات، کارآيي خود را از دست داده و به ويرانه هايي بدل شده اند. پيشينه وجود اين بناهاي امن در ايران به زمان هاي دور برمي گردد و حتي بنا به اظهار نظرهاي مورخان مي توان ايران را خاست گاه اين گونه از بنا به حساب آورد.

طرح و نقشه کاروان سراها در طي قرون متمادي دست خوش تغييرات چنداني نشده اند و اساس آن ها شامل ايجاد باره بندها و فضاهاي اطاق مانندي است که پيرامون حياط وسط ساخته شده و تنها يک ورودي دارند. کاروان سراها را مي توان حاصل انديشه ايرانيان باستان و از اين رو، تبلوري از بخشي از فرهنگ اين مرز و بوم دانست. بدين ترتيب مطالعه هر چه بيشتر اين بناها، شناخت ما را نسبت به زيرساخت هاي فرهنگي مان غني تر مي کند. بررسي کاروان سراها در عصر صفوي از آن جهت داراي اهميت است که اين دوران حاوي ويژگي هاي منحصر به فردي است که از بارزترين آن ها فعاليت فراوان عمراني در زمينه راه ها و به ويژه ساخت اين بناهاست.

 نسخه قابل چاپ

مقاله حاضر پژوهشي انسان شناختي در حوزه شهري و اوقات فراغت است. اساس کار در اين پژوهش مبتني بر نقش و تاثير گذران اوقات فراغت بر شکل گيري شخصيت افراد و نيز ايجاد و پيدايش گونه هاي شخصيتي متاثر از چنين فرايندي است.

افراد مورد مطالعه، دو گروه از دختران دبيرستاني شهر تهران بوده اند. اعضاي گروه الف از بعد اقتصادي و فرهنگي و سلسله مراتب طبقاتي در زمره طبقه بالا و افراد گروه ب در طبقه پايين جامعه تعريف شده اند. نگرش ها و روي کردهاي خانواده هاي گروه اول بيشتر مدرن و گروه دوم سنتي است. نتايج پژوهش نشان مي دهند که اين روي کردها و نيز پايگاه اقتصادي و فرهنگي چنين خانواده هايي در نوع گذران فراغت هر دو گروه اثر گذاشته است به طوري که دختران گروه الف از تنوع فراغتي بيشتري برخوردار بوده و علاوه بر گذران فراغت در خانه، در خارج از خانه نيز فعاليت دارند و برعکس فراغت گروه ب بسيار کم تنوع و محدود بوده و تا حد زيادي در فعاليت هاي داخل خانه متمرکز است. نتايج اوقات فراغت در گروه اول، فرصت تفريح و سرگرمي بيشتري را براي آنها فراهم کرده و موجب شده است خصايص و رفتارهاي شخصيتي خاصي چون برون گرايي، اجتماعي بودن، فعال و خلاق بودن در آن ها شکل بگيرد و در مواردي به دليل عدم توجه و عدم کنترل و مديريت صحيح به وسيله خانواده برخي هنجارشکني هاي زيان بار نيز در آنها ديده شده است. عوامل ياد شده و نيز شرايط سخت زندگي، دختران گروه ب را مجبور به انجام کارهاي سنگين در خانه کرده، بنابراين فرصت تفريح و سرگرمي را از آن ها گرفته است. اين عوامل سبب بروز و پيدايي خصايص و رفتارهاي شخصيتي خاص و گاه نامطلوبي نيز شده است نظير درون گرايي، انزوا، انفعال، نداشتن خلاقيت، شرم، خجالت و کم رويي.

 نسخه قابل چاپ

باغ هاي ايراني که بر اساس برخي از اسناد موجود، پيشينه آن ها حداقل به دوران هخامنشي مي رسد، همواره و در طول تاريخ ايران ويژگي ها و اصولي عام و اساسي داشتند که آن ها را از ساير باغ ها در سرزمين هاي ديگر متمايز مي سازد. برخي از اين اصول مانند طرح چهارباغ و کاربرد شبکه هاي شطرنجي همواره در طراحي انواع باغ هاي ايراني استفاده مي شده است. از دوره قاجار به بعد به تدريج تحت تاثير فرهنگ و معماري اروپا، چگونگي طراحي باغ هاي ايراني دگرگون شد و فضاهايي پديد آمد که کاربرد خطوط و سطح هاي منحني شکل و غيرمتقارن از ويژگيهاي اساسي آن به شمار مي آيد. اين گونه فضاهاي سبز را به تقليد از اروپاييان پارک مي ناميدند. نمونه هايي از آن ها که در آغاز توسط اعيان و رجال مورد توجه قرار گرفتند و سپس در طراحي فضاهاي سبز عمومي مورد توجه قرار گرفتند، درنقشه تهران در دوره قاجار قابل مشاهده است. اين پارک هاي نخستين غالبا از لحاظ مالکيت و نحوه استفاده از آنها همانند باغ ها بودند.

از آغاز دوره پهلوي و هم زمان با دگرگوني هايي اساسي و ساختاري در بافت و کاربري هاي شهري از يک سو و تغييراتي که در ساختار واحدهاي مسکوني روي داد و منجر به کوچک شدن حياط و فضاي سبز آنها شد، موجب گرديد که نوع جديدي از فضاهاي سبز شهري که برخلاف پارکهاي نخستين که مالکيت شخصي داشتند و غالبا براي استفاده عموم نبودند؛ براي استفاده مردم شهر و به صورت عمومي طراحي و ساخته شوند که از لحاظ کالبدي نيز فاقد فضاهاي ساخته شده مانند باغ ها بودند.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله به معرفي کبوترخانه ها به عنوان سازه اي چند منظور در نظام کشاورزي سنتي ايراني مي پردازد. در اين مقاله به برخي از فنون ساخت کبوترخانه ها اشاره مي شود و کارکردهاي کبوترخانه ها – به مثابه يک فناوري برآمده از فرهنگ ايراني – در برآوردن نيازهاي انساني در محدوديت هاي محيطي و اقليمي مورد تدقيق قرار مي گيرد. هم چنين در اين مقاله تلاش مي شود با مرور ادبيات مربوط به کبوترخانه ها پاسخ هاي تقريبي براي برخي از پرسش ها ارائه گردد. يافتن پاسخي براي خاست گاه تمدني کبوترخانه ها و قدمت تاريخي آنها نتايجي را در برداشته که گمانه زني ما را قريب به يقين نموده است و توانسته ايم براي يکي از پرسش هاي اساسي پژوهش گران در اين زمينه پاسخي هر چند موقت ارائه نمائيم. در اين ارتباط پژوهش گر خود را بي نياز از پژوهش هاي انجام شده در ديگر کشورها ندانسته و در حد توان اطلاعاتي در اين زمينه گردآوري نموده است. نمونه کبوترخانه هاي مورد مطالعه نيز از شهر اصفهان و حومه آن انتخاب شده است.

 نسخه قابل چاپ

جهاني شدن به عنوان مفهومي براي توضيح وضع کنوني عالم از مفاهيمي است که به رغم مباحث گسترده بر سر معنا و تعريف آن، هم چنان در ابهام و ناروشني قرار دارد. اما با اين که جهاني شدن به خودي خود مفهومي مشکل زا و مساله دار است، از اين حيث وضعيت آن در همه زمينه ها به يک شکل يک سان نيست. بلکه برعکس معضلات اين مفهوم در بعضي قلمروها صورت کاملا حاد و برجسته اي دارد. يکي از اين زمينه ها آن جايي است که جهاني شدن با مسئله فرهنگ ارتباط مي يابد. مسئله اين نوشتار کنکاش در ابعاد معضلاتي است که جهاني شدن در حوزه فرهنگ با آن مواجه است. از اين جهت يک مساله آن ايضاح معضله فرهنگ است. سوال اولي که از اين جهت مطرح است اين که، به چه معنا از معضله فرهنگ سخن مي گوئيم. اما سوال يا مساله دوم اين است که چرا جهاني شدن با چنين مشکلي در حوزه فرهنگ رويارو شده است. با اين حال مساله اساسي اين مقاله تدقيق نظري در راه حل هايي است که نظريه پردازان جهاني شدن براي حل معضله فرهنگ چاره جويي کرده اند. نتيجه اين تدقيق اين است که معضله فرهنگ مشکلي براي نظريه جهاني شدن به وجود آورده که هم چنان حل ناشده باقي مانده است.

 نسخه قابل چاپ

ادبيات جزئي از دانش فرهنگي و داراي کارکرد ارتباطي است، پس مي تواند شامل نقد فرهنگ ارتباطي شود و شناخت ره يافت انسان شناسي ارتباطي در نقد ادبي يکي از اهداف انسان شناسي از دو دهه قبل تا کنون را تشکيل مي دهد که ره يافت هاي مطرح از دهه 1960 تا حال شامل آن مي شود. از اين جمله مي توان به تاريخ ذهنيت، تاريخ فرهنگي و شبکه مفهومي و تمدن شناسي و ... اشاره کرد. اما مهم ترين ره يافت در اين زمينه آن بوده است که انسان شناسي ادبيات، با انسان شناسي تاريخي پيوند خورده است. علت اين موضوع نيز روشن است، فرهنگ از جمله پديده هاي انساني است که ريشه در تاريخ دارد و ادبيات به عنوان يکي از دانش هاي مهم تاريخي است که بخش داراي اهميتي از هويت فرهنگي يک ملت يا قوميت را تشکيل مي دهد. به همين دليل انسان شناسي ادبيات براي شناخت فرهنگ، به شناخت فرايندهاي درون فرهنگي و بين فرهنگي و ميان فرهنگي، بر اساس ادبيات يک قوم يا ملت مي پردازد و از اين طريق به شناخت چگونگي تشکل فرهنگي و فرايند توليد و مبادله معنا در يک فرهنگ پي مي برد. لذا مي توان گفت که فرهنگ، ارتباطات و ادبيات سه ضلع مثلثي را مي سازند که عملا هويت فرهنگي يک قوم يا ملت را مي سازد. تشريح و توضيح اين ره يافت ها براي مطالعات انسان شناسي ادبيات هدف اصلي اين مقاله بوده است.

 نسخه قابل چاپ

زندگي و آثار بارت

رولان بارت بي ترديد يکي از مهم ترين منتقدان ادبي سده بيستم است که در زمينه نشانه شناسي پيش گام بود. «وي در اصل، منتقد ادبي و فيلسوف بود، اما آثار متعدد او که با نثري هوش مندانه نوعي جامع نگري را نسبت به پديده اجتماعي نشان مي دهند، چهره وي را به عنوان جامعه شناس نيز مطرح کرده اند. بارت در جواني به محافل چپ و مارکسيست نزديک بود، اما به زودي از آنها فاصله گرفت و پس از مدتي تدريس در موسسه مطالعات عالي اجتماعي فرانسه از سال 1976 کرسي معناشناسي ادبي را در کلژ دوفرانس بر عهده گرفت» (فکوهي، 312:1381).

بارت با انتشار نخستين کتاب خود به نام درجه صفر نوشتار در سال 1953 به صف مطرح ترين متفکران قرن بيستم پيوست. وي در آثاري چون درجه صفر نوشتار (1953)، ميشله (1954)، اسطوره شناسي ها (1957)، درباره راسين (1963)، مقاله هاي نقادي (1964) و کتاب امپراتوري نشانه ها (1970) ساختارگرايي است که به زبان شناسي و نشانه شناسي توجه بسيار دارد و با نقد نشانه هاي موجود در جوامع انساني از فرهنگ روزمره گرفته تا ورزش و تبليغات به تحليل انسان شناختي نزديک مي شود. وي در مراحل پاياني زندگي خود با نگاشتن کتاب هايي چون مرگ مولف (1969)، از اثر به متن (1971)، لذت متن (1973)، نقد و حقيقت (1966) و S/Z (1970) به پساساختارگرايي روي آورد که داراي زبان و بياني پرابهام، شعرگونه و در قالب قطعه نويسي است ...

 نسخه قابل چاپ

در حدود چهار سال پيش در جنوب شرق ايران، در شهرستان جيرفت، بخشي از عناصر فرهنگي گذشته هاي دور کشور، در قالب اشياي تدفيني شگفت انگيزي آشکار شد. ظروف ساخته شده از سنگ کلوريت و تزيين شده با نقوش انساني، جانوري و گياهي، مرصع با سنگ هاي نيمه بهادار و هم چنين نمونه هايي از ظروف و اشياي تزييني ديگري از جنس سنگ لاجورد، مرمر و فلز، از نوع مس و مفرغ، به وسيله دکتر يوسف مجيدزاده، براي نخستين بار در مجله باستان شناسي و تاريخ در ايران و اندک زماني پس از آن در مجله مشهور و وزين فرانسوي ارکئولوژيا در شماره ماه آوريل سال 2003، معرفي شدند. در بهار سال 1382 نيز کتاب نفيس جيرفت: کهن ترين تمدن شرق به سه زبان فارسي، فرانسه و انگليسي منتشر شد که در واقع مجموعه اي از زيباترين اشياي بازيافته و مصادره شده از غارت گران ميراث فرهنگي را در برمي گرفت ...

 نسخه قابل چاپ