انشالله در باره حج مطالب جالبی با هم مرور میکنیم!

به امید همراهی

حج نبوی و حج علوی

پرسش‌هاى مرد انصارى از پیامبر صلى الله علیه و آله در مورد حج 

روزى مردى از انصار خدمت رسول خدا (صلى الله علیه و آله) رسیده و عرض كرد كه پرسش‌هایى از حضور مباركتان دارم. رسول الله صلى الله علیه و آله فرمود: اگر مى خواهى خودت بپرس وگرنه خودم بگویم كه چه پرسش‌هایى مورد نظر توست . مرد انصارى به وجد آمده و از این كرامت حضرت مسرور شد. به همین سبب عرض كرد: یا رسول الله ، خودتان فرموده و پاسخ نیز بدهید. پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله فرمود: آمدى تا از ثواب حج ، طواف ، سعى بین صفا و مروه ، رمى جمره و تراشیدن سر و روز عرفه بپرسى ؟ مرد انصارى كه از شدت ذوق در پوست خود نمى گنجید عرض كرد: آرى ، به خدا قسم همین پرسش ها را داشتم .رسول الله صلى الله علیه و آله پاسخ فرمود: وقتى آماده سفر حج مى شوى تا مركبت از جا حركت نكرده ، خداوند بر تو ثواب منظور مى كند و تا رسیدن به اطراف مكه و قبل از پیاده شدن از مركب ، خداوند گناهانت را مى آمرزد. و پس از طواف بیت الله الحرام و همچنین سعى بین صفا و مروه چنان است كه تازه از مادر متولد شده باشى . اما در مورد ثواب رمى جمره بدان كه ذخیره قیامت بوده و به هر مو كه بتراشى نورى در جهان آخرت نصیبت خواهد شد و اما در مورد فضیلت روز عرفه ، آگاه باش ، عرفه روزى است كه خداوند به سبب آن به ملائكه مباهات مى كند و اگر عرفه را درك كنى و گناهانت به اندازه ریگ هاى بیابان و روزهاى عالم باشد خداوند از آن خواهد گذشت.(1)

از جمله دعاهاى آن حضرت در كنار بیت الله  

نقل شده كه آن حضرت ، پس از طواف بیت الله ، نزد ركن یمانى ایستاده و سر خود را به سمت كعبه گرفته و عرضه داشت سپاس خدای را كه به تو شرافت و بزرگى عنایت فرمود و خداوند را حمد مى كنم كه مرا به رسالت برانگیخته و على بن ابى طالب را پیشوا (و جانشین من در بین )مردم قرار داد.خدایا بهترین بندگانت را به سوى او هدایت كرده و بندگان بد خویش را از وى دور گردان .(2)

همچنین نقل شده كه روزى پس از طواف دست به آسمان برداشته و عرضه داشت : خداوند این مكان شریف ، محل زیارت و ورود انبیاء قبل از من بوده و آنها از تو خواسته هایى داشتند و من در این مكان براى خود و اهل بیت و پیروانمان دعا مى‌كنم .(3)

امام على علیه السلام و حج بیت الله 

شركت آن حضرت در حج و نحوه دعا نمودن او در صفا  

در سال اتفاق مى افتد كه آن حضرت به همراه جمعى از نزدیكان خویش در موسم حج شركت مى كرد.از جمله سالى كه عده زیادى از مهاجر و انصار در مراسم حج بودند، وى نیز به همراه دو فرزندش امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام و برادرزاده و دامادش عبدالله بن جعفر بن ابى طالب علیه السلام ، آمده و احرام بست .

منقول است كه هنگام صعود به صفا رو به قبله نموده و دستها را به سمت آسمان گرفته و عرضه داشت : خدایا، بر من ببخش آنچه گناه انجام داده ام ، پس اگر بدى و عداوت كردم ، بر من ببخشاى كه بسیار آمرزنده و مهربان هستى .خدایا با من آن گونه رفتار كن كه خود در خور آنى ، نه آن طورى كه من شایسته آن هستم .خدایا اگر عذابم كنى ، همانا تو بى نیاز از این عذابى و من به رحمت تو محتاجم .اى خدایى كه به جهت عدالتت پرهیزكار بوده و از ستمت در امان هستم ، به من رحم كن .(4)

كدام عمل بالاتر است ؟  

رسیدگى به امور مسجدالحرام از سالیان دور و بین تیره هاى مختلف قبیله قریش مرسوم بود.هر كسى به فراخور حال خود قسمتى از كارهاى موسم حج را به عهده داشت .از زمان حضرت عبدالمطلب ، تقریبا اكثر كارهاى مربوط به حاجیان بر عهده فرزندان وى بود.یكى از این امور، سیراب كردن و رساندن آب به حاجیان بود كه به عهده عباس بن عبدالمطلب عموى پیامبر صلى الله علیه و آله و دیگرى تعمیر و مرمت خانه كعبه بود كه مربوط به طلحه بن شیبه مى شد.افرادى كه مسئولیت این كارها را داشتند بعضى از اوقات بیش از حد به كار خود مغرور شده و فوق عمل خویش ، فضیلتى را قبول نداشتند.

حق تعالى كه با مصلحت والاى خویش ، نیكی ها را درجه بندى نموده و بالاترین منزلت را به ایمان ، عمل صالح و جهاد فى سبیل الله داده است ، براى ستون بزرگ مؤمن به اسلام، فرزند كعبه، صالح و مجاهد حقیقى، عابد دلسوخته شبها و شیر بیشه شجاعت در ایام كار زار یعنى مولى الموحدین على بن ابى طالب علیه السلام ضمن نزول آیه اى ، فضیلت و برترى اعمال آن حضرت بر آب رساندن به حجاج و تعمیر بیت الله را بیان داشته و فرمود: آیا رتبه سقایت و آب دادن به حاجیان (یعنى مقام عباس )و تعمیر كردن مسجدالحرام (یعنى مقام شیبه )را با مقام آن كس كه به خدا و به روز قیامت ایمان آورده و در راه خداوند جهاد كرده (یعنى على علیه السلام )را یكسان مى شمرید؟ بدانید كه هرگز نزد خداوند یكسان نیست(5).

فلسفه حج از دیدگاه على علیه السلام  

امیر بیان، مولى الموحدین علیه السلام در ضمن خطبه مفصلى مى فرماید: خداوند متعال حج بیت الله الحرام را بر شما واجب گردانید و آن را قبله مردم قرار داد. حج گزاران در آنجا مانند موجوداتى كه براى رفع عطش بر سر چاهى ازدحام مى كنند، در آنجا جمع مى شوند.اشتیاق ایشان به آن مكان مانند، شوق كبوتر به آشیانه خود است .خداوند این خانه را براى فروتنى مردم در مقابل عظمت و بزرگیش و براى تصدیق آنان به عزت و سلطنت خویش نشانه قرار داده و بندگانى را كه دعوت او را جهت حج شنیدند را برگزید.این بندگان فرمان حقتعالى را تصدیق كرده و در مكان هایى كه پیامبران پیشین وقوف كردند،توقف اختیار نمودند(یعنى به مناسكى مبادرات كردند كه انبیاء گذشته چنین مى نمودند) و به همین سبب خود را به ملائكه اعلى كه در ملكوت ، خدایتعالى را طواف مى كنند، شبیه كردند. ایشان سود بسیارى در بازرگانى بندگى و پرستش حقتعالى به وسیله سرمایه ایمانى به دست مى آورند و در این معنا از هم پیشى مى گیرند (تا زودتر)به محل آمرزش الهى نائل شوند.همانا خداوند بیت الله را علامت و نشانه اسلام و پناه پناهندگان قرار داد و حج آن جا را واجب و احترامش را لازم دانست.(6)

پی نوشت ها:

1.احتجاج طبرسى ج 1/106.

2-  الحمدالله الذى شرفك و عظمك و الحمدالله الذى بعثنى و جعل علیا اماما اللهم اهد له خیار خلقك و جنبه شرار خلقك كافى 4/410/ ح 19 نقل از حج الانبیاء والائمه ص 111.

3-  اللهم هذا مدخل قد دخله من كان قبلى من الانبیاء فسالوك و انا اسالك لى و لاهل بیتى و شیعتنا مناقب امیرالمؤمنین علیه السلام نقل از همان مدرك .

4-  اللهم اغفرلى كل ذنب اذنبته قط، فان عدت على بالمغفره فانك ان تفعل بى ما انت اهله ترحمنى و ان تعذبنى فانت غنى عن عذابى و انا محتاج الى رحمتك فیا من انا محتاج الى رحمته ارحمنى ، اللهم لاتفعل بى ما انا اهله فانك ان تفعل بى ما انا اهله تعذبنى و لم تظلمنى ، اصبحت اتقى عدلك و لااخاف جورك فیا من هو عدل لا یجور ارحمنى ، كافى 4؛ 432/، نقل از حج الانبیاء و الائمه ص 238. روشن است كه طلب بخشش معصومین به معناى رایج نسبت به سایر بندگان نیست و این مقوله بحث جداگانه اى مى طلبد.

5-  اجعلتم سقایه الحاج و عماره المسجد الحرام كمن آمن بالله و الیوم الاخر و جاهد فى سبیل الله لا یستوون عندالله . توبه / 19.نقل از المیزان /10 - ص 205، تفسیر كاشف 4/20، تفسیر المنار 10/216، كنزالدقائق 4/149 تفسیر قرطبى 4/91.

6- نهج البلاغه ، فیض الاسلام خطبه اول / 40.

امام موسى بن جعفر و  امام رضا علیهما السلام و حج 

فضیلت حج  

شخصى از یاران امام كاظم علیه السلام نقل مى كند: بر آن حضرت وارد شده و هیبت و عظمت او مرا به خود مشغول داشت . از او خواهش كردم تا اجازه دهد دست یا پاى مباركش را ببوسم . وى دست مباركش را پیش ‍ آورده و پس از دستبوسى منتظر كلامى از آن حضرت شدم . او فرمود: جدم رسول الله صلى الله علیه و آله فرموده است : هر كه در هنگام زوال خورشید بیت الله را طواف كند در حالى كه چشم از حرام بسته و استلام حجر كند و احدى را نیازرده و زبان از یاد و ذكر خداوند باز ندارد: خداوند هفتاد هزار حسنه برایش نوشته و همین تعداد بدى را از وى محو و زائل كند و به همین عدد درجات به او عنایت كند(1)

دعا پشت سر مؤمن  

شخصى مى گوید: عبدالله بن جندب كه از مؤمنین خالص بود را در عرفه ملاقات كردم . مشاهده كردم كه ساعتها ایستاده و اشك مى ریخت و پس از پراكنده شدن مردم نیز همچنان مشغول گریه و مناجات عاشقانه بود. به سوى او رفته و به او كه جزء پیروان معصومین علیهم السلام بود گفتم : چه نیكو برنامه اى داشتى و چه زیبا مناجات كردى !

وى گفت : به خدا قسم در این همه مناجات ابدا براى خودم دعا نكرده و فقط در حق مؤمنین دیگر دعا نمودم و این به سبب سخنى بود كه از مولایم موسى بن جعفر علیه السلام شنیدم كه مى فرمود: هر كه پشت سر برادر مؤمن خویش دعا كند از عرش الهى ، به او خطاب مى شود: همانا صد هزار برابر آنچه براى دیگران خواستى به تو خواهیم داد. بنابراین نپسندیدم كه صد هزار برابر را رها كرده و براى خودم دعا كنم . دعایى كه معلوم نیست قبول یا رد شود.(2)

حساب خلائق با ماست  

یكى از یاران امام كاظم علیه السلام به نام سماعه نقل مى كند: همراه آن حضرت در كنار بیت الله الحرام بودم . مردم را مى دیدم كه مشغول طواف حرم امن الهى هستند. امام وقتى این حالت را در من دید كه به سوى مردم طواف كننده مى نگریستم ، فرمود: اى سماعه ، آگاه باش كه محل بازگشت این مردم و حساب و میزان اعمالشان ما هستیم (3) بنابراین هر كه را ما ضمانت و شفاعت كنیم حقتعالى رهایش خواهد ساخت و هر عملى را كه ما ببخشیم ، خداوند از لطف و عنایت خویش اجابت كرده و مورد لطف و بخشش خویش قرار خواهد داد و اگر گناه از حقوق الناس باشد ما در مقابل شخص ذینفع طلب حلالیت نموده و به سبب اجابت آنها، خداوند به ایشان پاداش خواهد داد(4)

امام جواد علیه السلام  و حج

نقلى جالب از حج امام جواد علیه السلام  

آن حضرت ، در اوائل خلافت معتصم ، على رغم كنترل شدیدى كه بر ایشان اعمال مى شد، موفق گردید كه در مراسم حج شركت كند.(1) در همان سال و در ضمن مراسم حج ، شخصى از اهالى سجستان حضور آن امام رسیده و عرضه داشت : اى پسر رسول خدا صلى الله علیه و آله ، من در شهرى زندگى مى كنم كه حاكم آن نسبت به شما ارادت دارد. مالیاتى بر من وضع كرده كه از توانم خارج است . اگر ممكن است ، نامه اى به او نوشته و در این باب مرا مساعدت فرمایید. حضرت فرمود: اما من او را نمى شناسم . آن شخص مى گوید:(2) عرض كردم : فدایت شوم ، او خود را از دوستداران شما معرفى مى كند. چند كلمه از طرف شما كافى است تا این مالیات سنگین از من برداشته شود. حضرت با بزرگوارى تمام ، كاغذ و قلم خواسته و اینگونه نوشت : به نام خداوند بخشنده مهربان . اما بعد، همانا حامل این نامه ، از تو به نیكویى در مذهب و مرام خویش یاد كرده و آگاه باش آنچه از عمل خیر به تو سود رساند، همان است كه به نیكى رفتار كنى ، بنابراین با برادران دینى خویش نیك رفتار بوده و متوجه باش كه حقتعالى روزى از تو، پیرامون سبك و سنگین عملت پرسش خواهد نمود(3).او مى گوید نامه را برداشته و به سرعت به سوى شهر خویش روانه شدم حسین بن عبدالله نیشابورى كه والى شهرمان بود وقتى نامه را دید، اشك ریزان آن را بر چشم و صورت خویش مالیده و بوسید و آنگاه از نیاز من پرسید. وقتى حاجتم را گفتم ، دستور داد كه مالیات از من برداشته شده و حقوقى نیز براى من و خانواده مقرر ساخت و تا زنده بود، همین وضعیت ادامه داشت (4).

روایتى دیگر از حج آن حضرت  

شخصى به نام موسى بن قاسم از اصحاب آن حضرت مى گوید: در مراسم حجى شركت داشتم كه افتخار همراهى با حضرت جواد علیه السلام نیز براى میسور شد. در حین مناسك حج ، حضور امام رسیده و عرض كردم : اى فرزند رسول الله صلى الله علیه و آله ، من مى خواستم از جانب شما و پدرتان (حضرت رضا علیه السلام ) طواف انجام دهم ، شنیدم كه شخصى مى گفت : طواف به جاى اوصیاء الهى صحیح نیست . (حال ، تكلیف چیست ؟)

حضرت فرمود: بلكه جائز است و مى توانى چنین كنى .

من نیز با فراغ و آسودگى قلبى به نیابت از آن حضرت و پدرش ، با اجازه خود او، طواف به جاى آوردم (5). سپس خدمت آن حضرت عرض كردم : من روزى از جانب رسول الله صلى الله علیه و آله طواف به جاى آوردم . حضرت با شنیدن نام جد خویش ، سه مرتبه به وى درود فرستاد.

سپس ادامه دادم : در روز دوم از جانب امیرالمؤ منین طواف كرده و همینطور در روزهاى دیگر به نیت پدران معصومتان طواف نمودم و در روز دهم نیز از جانب شما طواف كردم و بر این نعمت ولایت شما خاندان كه حقتعالى به من ارزانى داشته ، شكر گزارم .

حضرت فرمود: به خدا قسم ، این حالت (توجه به ولایت ما) همان دینى است كه حقتعالى از بندگان خواسته است .

عرض كردم : گاهى نیز از جانب مادرتان فاطمه علیهاالسلام ، طواف مى كنم .

فرمود: به همین عمل كن كه فضیلت و برترى فراوانى نزد ذات كبریایى دارد(6).

روایت على بن مهزیار از حج آن حضرت

على بن مهزیار از جمله راویان مخصوص و اصحاب ویژه امام جواد علیه السلام و امامان بعد از اوست (7). وى در سالى كه مشرف به حج شده بود افتخار شرفیابى به حضور امام جواد علیه السلام را پیدا نمود. او مى گوید: شبى امام جواد علیه السلام را دیدم كه طواف نساء به جا آورده و سپس نزد مقام ابراهیم نماز طواف را نیز گزارده و سپس با وقار خاصى به سوى زمزم رفت . مقدارى از آب آن نوشیده و آب آن را به تن خود پاشید. امام این عمل را هر سالى كه به موسم حج مى آمد، تكرار مى كرد(8).

كدام حج صحیح است ؟

ابو عبدالله خراسانى از كسانى بود كه در ابتداء به مكتب امامت نگرویده بود. وى پس از هدایت قلبى و راهیابى به مكتب زنده تشیع ، در یكى از مسافرتهاى حج خدمت امام رسیده و عرض كرد: من سالهاى گذشته در حالى كه مخالف روش شما بودم حج بجا آوردم و امسال با شرفیابى به شناخت و معرفت امامت ، حج انجام داده ام . به نظرم حج سالهاى گذشته ام باطل بوده است . نظر شما پیرامون این حج چیست ؟

امام جواد علیه السلام فرمود: حج امسال ، صحیح بوده و كفایت از حجه الاسلام نموده و حج سالهاى پیش مستحبى محسوب مى گردد (9) (در واقع این فراز از فرمایش امام تایید آیه اى است كه مى فرماید: خداوند به سبب توبه ، بدیهاى شما را تبدیل به نیكى مى كند).

كرامتى از آن حضرت  

شخصى به نام این حدید، از شیعیان آن امام بزرگوار مى گوید: در مراسم حجى كه به همراه جمعى از دوستان شركت داشتیم ، قبل از رسیدن به مكه و در مسیر، مورد دستبرد راهزنان واقع شدیم . آنها هر چه توانستند از لباس و پول بردند. با غم و اندوه بسیارى وارد مكه شدیم . ناراحتى شدیدى بر جمع ما حكمفرما بود تا اینكه مطلع شدیم امام جواد علیه السلام را در موسم حج زیارت خواهیم نمود. من با اشتیاق فراوانى ، بدون فوت وقت خود را به مدینه رساندم . وقتى به زیارت وى نائل شدم تعدادى لباس و مقدارى معتنابهى پول در اختیارم گذاشته فرمود بین دوستانت به مقدراى كه دزد از ایشان برده تقسیم كن .

ابن حدید مى گوید: مرحمتى آن حضرت را برده و بین دوستانم تقسیم كرده و جالب این بود كه دقیقا به اندازه اى بود كه از برده بودند(10).

روایتى از آخرین حج  

على بن مهزیار در روایت دیگرى پیرامون آخرین حج امام (در سالى كه منجر به شهادت آن حضرت گردید)(11) این چنین گفته است : امام جواد علیه السلام را در آن سال ، در مراسم حج دیدم كه با بیت الله الحرام وداع كرده و سپس طواف (وداع ) به جاى آورد. او در هر شوطى ركن یمانى را زیارت مى كرد و در شوط هفتم علاوه بر ركن یمانى ، حجر را نیز زیارت كرده و دست خود را بر آن كشید و سپس نزد مقام ابراهیم علیه السلام رفته و پشت آن دو ركعت نماز به جاى آورد. سپس در كنار «ملتزم» (12) به دعاء و راز و نیاز ایستاد و قدرى طول داد و بعد از آن از بیت الله خارج گردید(13).

پی نوشت ها:

1-  امام معصوم در هر زمان ، در مراسم حج همه ساله داشته و منظور از این حضور، شركت ظاهرى آن حضرت مى باشد.

2-  از ظاهر روایت معلوم مى شود كه این شخص از شیعیان نبوده است .

3-  دقت در همین نامه كوتاه و گویاى امام حكایت از عمق بینش الهى آن حضرت دارد.

4-  بحار 50: 56/2، حلیه الابرار 2/437.

5-  واقعا چه سعادت بزرگى است كه هنگام طواف بیت ، با اهل بیت محشور و مانوس بودن و این هماى سعادتى است كه بر بام هر كسى ننشنید.

6-  كافى 4: 314/ ح 2، تهذیب 5: 450/ ح 1572، وسائل 11، 200/ ح 14620 نقل از الحج فى السنه /199.

7-  وى از چهره هاى ممتاز شیعى بوده و از امام هادى علیه السلام و عسكرى علیه السلام نیز روایت كرده است مرقد منور وى اكنون در شهر اهواز مزار عام و خاص است .

8-  حلیه الابرار 2/5-434.

9-  همان مدرك 2: 430 ح 2884.

10-  الخرج و الجرائح 2/677، الثاقب فى المناقب 524/ ح 459

11-  در متن روایت هم سال 225 هجرى و هم سال 217 هجرى ذكر شده و چون سال شهادت آن حضرت 220 هجرى بوده یا سال درست ضبط نشده و یا روایت دوم صحیح است .

12- «ملتزم» قسمتی از دیوار و پایین دیوار کعبه است که در یک سوی آن حجرالاسود و در سوی دیگرش باب کعبه قرار دارد. این محل را از آن روی ملتزم می نامند که مردم در آن قسمت می ایستند و به دیوار ملتزم شده و می چسبند و دعا می خوانند. از رسول خداصلى الله علیه و آله نقل شده است که فرمود: ملتزم، محلی است که دعا در آنجا پذیرفته می شود و بنده ای نیست که در آنجا خدا را بخواند و خداوند دعایش را اجابت نکند.

13-  كافى 4: 532/ ح 3، تهذیب 5: 281/ ح 958مراه العقول 18: 229/ ح 3 نقل از كتاب حج الانبیاء و الائمه /464.

امام هادى و امام حسن عسكرى علیهما السلام و حج

اشاره به حج در بیان اعتقادات  

حضرت عبدالعظیم بن عبدالله الحسنى از جمله محدثین والامقام و شخصى است كه با چند واسطه نسب شریفش به امام حسن مجتبى علیه السلام مى رسد. وى در زمان امامت حضرت هادى علیه السلام جزء محدثین و مقربین آن حضرت و داراى وكالت و نیابت مخصوص از جانب آن امام بود. روزى خدمت امام هادى رسیده و در خواست نمود كه اعتقادات خویش را به حضور حضرت عرضه كند كه در صورت شبهه یا ایراد، امام آن را اصلاح كرده و با تاءیید امام هادى علیه السلام در این راه ثابت قدم باشد. امام از او خواست كه عقائدش را بیان كند. وى پس از بیان مبانى توحید و سایر اعتقادات اسلام ناب و حقیقى كه از زبان ائمه هدى علیه السلام بیان شده است ، عقیده خویش را در مورد امامت امامان پیش ‍ از حضرت على النقى بیان كرده و سپس در انتها عرض كرد: اى پسر رسول الله صلى الله علیه و آله ، من عقیده دارم كه فرائض و واجبات الهى بعد از ولایت شما خاندان ، نماز، زكات ، روزه ، حج ، جهاد، امر به معروف و نهى از منكر است .

امام ضمن تایید عقیده او فرمودند: اى ابوالقاسم (كنیه حضرت عبدالعظیم ) به خدا این اعتقادات ، همان دین مرضى حقتعالى است كه براى بندگانش ‍ خواسته است . پس در این دین ثابت قدم باش (1).

حج از ناصبى باطل است  

على بن مهزیار مى گوید: از امام هادى علیه السلام پرسیدم : مردى از جانب شخصى ناصبى حج بجا آورده است . آیا حج ناصبى و نیابت این شخص ‍ صحیح است ؟ امام پاسخ داد: اساسا حج مستلزم اعتقاد صحیح است بنابراین از شخص ناصبى كه عقائدى فاسد دارد، قبول نیست . و به همین جهت نیابت از ناصبى نیز درست نبوده و نبایستى چنین نیابتى را پذیرفت(2).

از چنین بیان و بیاناتى شبیه به این استفاده مى شود كه مقصود از حج صرفا بجا آوردن اعمال و مناسك نیست به همین مناسبت از شخص ‍ فاسدالعقیده مورد قبول نخواهد شد.

امام حسن عسكرى علیه السلام 

فلسفه لبیك گفتن  

در مورد علت و فلسفه شعائر و مناسك حج روایت متعددى از معصومین علیهم السلام رسیده است . یكى از شعائر حج ، تلبیه و گفتن لبیك هنگام احرام و در ادامه آن مى باشد.

در فلسفه تلبیه ، سخنان گهربارى از ائمه هدى علیهم السلام نقل شده كه از جمله آن روایتى است كه امام حسن عسكرى از اجداد طاهرینش به نقل از رسول الله صلى الله علیه و آله ، بیان كرده و مى فرماید: رسول الله صلى الله علیه و آله فرمود: وقتى خداوند، در عالم ازل امت اسلام را ندا كرده و فرمود: اى امت محمد صلى الله علیه و آله ، در عالم معنا جمیع امت اسلام از صدر تا ازل لبیك گفته و مانند الفاظ تلبیه عرضه داشتند: لبیك اى خداى ما، لبیك براى توست كه شریكى ندارى و همانا حمد و نعمت مخصوص ‍ ذات اقدس توست .

به همین سبب حقتعالى این نحوه پاسخ را شعار حج مسلمین قرار داده و تلبیه را واجب فرمود(3).

كرامتى از آن امام در حج  

ابو یوسف ، شاعرى معاصر با دوران امام بود. وى مى گوید: سالى به حج مشرف شدم . آن سال به جهت تنگدستى فراوانى كه برایم پیش آمد، ناراحت بودم . زیرا خداوند فرزندى را به من روزى كرده بود و از بابت معیشت خود و خانواده سخت متفكر بودم .

روزى در حین طواف شخصى به نام ابو حمزه پیش آمده و كیسه اى پول در اختیارم قرار داد. پرسیدم این پول از كجاست ؟ او گفت : این را مولایم امام ابو محمد، حسن العسكرى براى تو فرستاده است تا خرج فرزندت كنى و از خداوند نیز طلب بركت ، براى تو نموده است .

ابو یوسف از این لطف و عنایت امام عسكرى سخت مسرور شده و از این جهت كه وقوع این قضیه مبارك در مراسم حج اتفاق افتاده ، شادمان شده و پس از پایان مناسك ، شاد و خرم به وطن خویش بازگشت و همیشه مرهون عنایت آن حضرت بود(4).

حج بذلى(5)

محمد بن مطهر مى گوید: نامه اى به حضرت عسكرى علیه السلام نوشته و توضیح دادم : به شش نفر مبلغ صد و پنجاه دینار داده ام كه با آن براى خودشان حج بجا آورند. ولى عده اى از ایشان بازگشته و گفتند دینارها را انفاق نموده اند و جمعى نیز باقى مبلغ را برگرداندند. حال آیا باید پولها را پس بگیرم ؟

حضرت در پاسخ نوشت : نسبت به كسانى كه نزد تو نیامده و راجع به نحوه صرف كردن پول چیزى نگفته اند، پى گیر نشو، چون تو اجر خویش را برده اى . در واقع امام به این شخص مى خواست بفهماند كه اعمال تابع قصدها بوده و چون نظر تو انفاق خیرى بوده ، ثواب آن به تو تعلق گرفته است . بنابراین لزومى به كنكاش در این خصوص نیست (6).

پی نوشت ها:

1-  امالى صدوق /204.

2-  كافى 4/309/ ح 2.

3-  تفسیر الامام العسكرى : 32-33، بشاره المصطفى 14/213 نقل از الحج فى السنه /134.

4-  حلیه الابرار 2/493 نقل از كشف الغمه على بن عیسى الاربلى .

5-  حج بذلى ، نوعى حج است كه شخص بجا آورده مناسك از طریق بخشش هزینه سفر از جانب فرد دیگرى مستطیع مى شود.

6-  همان /422/ ح 2868.

امام عصر (عج( و کعبه

انس مهدى (عج ) با مكه و كعبه 

یكى از نكات مسلم كه موافق با اصول اعتقادات شیعى نیز بوده و روایات فراوانى در این مورد هم وارد شده ، حضور آن امام منتظر در مراسم حج است كه این معنا همه ساله تكرار مى شود. امام صادق علیه السلام مى فرماید: زمانى كه امام مردم در پس پرده غیبت به سر مى برد، او همه ساله در موسم حج شركت كرده و مردم را مى بیند ولى طبق مصالح الهى ، مردم او را نمى بینند(1).

در سخن دیگرى كه از جانب محمد بن عثمان عمرى نائب خاص آن حضرت وارد شده ، آمده است : به خدا قسم ، او همه ساله در مراسم حج شركت مى كند و اگر چه مردم او را مى بینند ولى طبق مصالح الهى ، او را به عنوان قائم (عج ) تشخیص نمى دهند(2).

كعبه ، میعاد مصلح جهانى  

از نكات مسلمى كه در روایات متعدد وارد شده این است كه محل شروع قیام جهانى مهدى (عج ) از كنار كعبه خواهد بود. احادیثى كه در این باب وارد شده گواه این است كه آن حضرت در میان روزى كه مردم عالم به كارهاى روزمره خویش مشغولند و در حالى كه جانشان همچون تشنه كامى در پى آب زلال دعوت جهانى آن حضرت است ، ناگهان به امر الهى از كنار كعبه ، همان محلى كه میعاد بندگان صالح و فرستادگان حقتعالى در طول عالم بشریت بوده است به نطق در آمده و نداى حق طلبى و بشارت ظهورش ، با اعجاز الهى در تمامى عالم گسترده مى شود.

اسرار طواف و 7 بار چرخیدن چیست؟

هر کدام از اعمال حج اسراری دارند از جمله آن ها طواف است. چرا به دور کعبه می چرخیم ؟

 

چرا 7 بار می چرخیم؟ چرا 7بار واجب شده است؟ رمز این عدد چیست؟

در زیر به اسراری در این باره می پردازیم:

1 . تشبّه به فرشتگان

فرشتگان الهی در اطراف كعبه آسمانی می گردند ، لذا انسان باید خود را همگون با فرشتگان كند .

« در آن روز فرشتگان را مشاهده می كنی كه گرداگرد عرش الهی درآمده اند . »(1)

كعبه نمادی از خدا در عالم ملك و شهادت است . انسان به هنگام طواف باید متذكر بیت معمور در آسمان ها باشد . طواف انسان به دور كعبه ملكی ، همان طواف ملائكه به دور عرش الهی است و انسان باید به هنگام طواف تا آسمان ها و فرشتگان بالا رود . امام صادق ( علیه السلام ) در حدیث مصباح الشریعه به این نكته بلند عرفانی اشاره فرمود :

« همانگونه كه با بدنت همراه مسلمانان بر گِرد كعبه طواف می كنی ، با قلبت همراه فرشتگان بر گِرد عرش طواف كن . »(2)

بنابراین سرّ طواف تشبّه به فرشتگان و همانندی با توبه ملائكه است ، دریافت رحمت و مغفرت الهی است ، تولدی دوباره است و آنگاه كه انسان از گناه پاك شود ، خداوند به انسان های پاك مباهات می كند .

رسول خدا ( صلّی الله علیه و آله و سلَّم ) فرمود :

« إِنَّ اللَّهَ یُبَاهِی بِالطَّائِفِینَ » ؛ (3 )

« خداوند به طواف كنندگان مباهات می كند . »

2 . طواف قلب

زائر باید با قلب خویش طواف خانه خدا كند . طواف شریف ، طواف قلب در محضر ربوبیت است . آدمی با چشم سر ، كعبه زمینی را می بیند و با چشم دل بیتی در عالم ملكوت . تن با آب و گل خانه خدا رو به روست و دل ، با خدا . چشم سر ، عالَم شهادت می بیند و چشم دل عالَم غیب ؛ از اینجاست كه خداوند بیت معمور را در آسمان ها محاذی و مقابل كعبه در زمین آفرید تا كسی كه به زیارت كعبه نایل آید ، با دل و جان خود زائر خانه خدا و خدا در آسمان حقیقت باشد .

طواف قلب بُعد دیگری هم دارد . طواف ، گردیدن دور قلب انسان كامل است . ( 4 ) خداوند قلب ولیّ خویش را بیت كریم و حرم عظیم خویش قرار داد ؛ زیرا قلب اوست كه توانست بار امانت كشد ؛ امانتی كه زمین و آسمان از حمل آن سرباز زدند . در طواف باید به گِرد ولیّ خدا گشت . با او بیعت كرد و با آنچه لایق و در خور اوست ، او را ستود . بلندی بیت به اندازه بلندی قلب انسان كامل است ؛ یعنی تا خدا ادامه دارد ، منازل بیت با منزلگاه های قلب ولیّ خدا هماهنگ است ، گنجی كه خدا در خانه خویش گذاشته ، با گنج او در ضمیر ولی اش یكی است . زائر با طواف خویش گنج های این گنجینه را مشاهده می كند و مدارج باطنی را تا نیل به مقام سرّ انسان كامل طی می كند . بنابراین طواف قلب دو سویه است ؛ از یك سو طواف كعبه با قلب است و از سوی دیگر طواف قلب ولیّ خداست .

3 . حدیث شمع و پروانه

طواف ، برگرد كعبه چرخیدن است ، و به دیدار معشوق شتافتن ! طواف ، چرخش عاشق گرداگرد معشوق است تا خود را با آتش عشق او بسوزاند . طواف آن است كه عارف پروانه وار بر گرد شمع بچرخد تا عاقبت با بال و پری سوخته خویش را به پای شمع افكند . زائر آتش عشقی در ضمیر خود دارد و بار سفر را بسته است . از خانه ، كاشانه ، زن ، فرزند و وطن بریده و لبیك گویان خود را تا پای خانه دوست رسانده است . او آماده چرخیدن است تا پروانه وار گرد شمع فروزان خانه عشق و بیت محبوب بچرخد .

زائر نقطه پرگار كعبه را كانون عشق قرار می دهد تا چرخشی گرداگرد آن كند و چونان ستاره حول محور وجود حق بچرخد . او با طواف جذب مغناطیس وجود حق می شود و شعاع محبت حق ، او را بر مدار عشق می چرخاند . طواف حركت معنوی است ، طواف ، سفر روحانی است ، زائر در مطاف به جنبش درآمده خود را در دریای عشق الهی غرق می كند ، از خودیت تهی گشته ، رنگ و بوی او می گیرد ، گرد شمع دوست چرخیده ، هستی خویش را به پای او ذوب می كند تا آن كه ذره ای بی مقدار گشته ، چونان مولود كعبه فریاد سر دهد كه :

« هَبْنِی صَبَرْتُ عَلَی عَذَابِكَ فَكَیْفَ أَصْبِرُ عَلَی فِرَاقِك » . ( 5 )

4 . هفت شهر عشق

در طواف باید هفت دور ( شوط ) گرد كعبه چرخید . عدد هفت رمز و رازی دارد ؛ هفت آسمان ، ( 6 ) سبع المثانی قرآن ، (7 ) هفت دریا ، ( 8 ) هفت روز هفته ، هفت بطن قرآن و هفت شوط طواف . برای هفت دور طواف وجوهی از لطایف عرفانی بیان شده است .

وجه اول : سرّ هفت دور طواف این است كه آدمی دارای هفت اخلاق رذیله است كه گاهی از آن تعبیر به « هفت شوط حجاب » می شود . ( 9 ) اخلاق رذیله عبارتند از : عجب ، كبر ، حسد ، حرص ، بخل ، غضب و شهوت . سالك باید این ها را زایل و به جای آن هفت اخلاق حمیده را جایگزین كند كه عبارتند از : علم ، حكمت ، عفت ، شجاعت ، عدالت ، كرم و تواضع .

وجه دوم : خداوند اقلیم های هفت گانه دارد كه گاهی از آن تعبیر به افلاك سبعه می شود . این آیه كه فرمود :( خَلَقَكُمْ أَطْواراً ) ( 10 ) ناظر به طورهای هفت گانه افلاك و اقالیم است . احتمال دارد كه هفت شوط طواف ، اشاره به سیر در اطوار خلقت و افلاك سبعه داشته باشد . ( 11 )

وجه سوم : هفت دور طواف شاید اشاره به هفت مرحله نماز داشته باشد . ( 12 )

وجه چهارم : قرآن دارای هفت بطن است .« اِنَّ لِلْقُرآنِ ظَهْرَاً وَبَطْنَاً وَلِبَطْنِهِ بَطْنَاً اِلی سَبْعَةِ أبْطُن » . زائر ، با هر دوری گرد كعبه ، به رمزی از رموز قرآن واقف می شود . انسان حج و عمره گزار با هر شوطی از طواف به بطنی و تأویلی از قرآن كریم نایل می گردد ؛ لذا هفت شوط طواف می تواند اشاره به هفت بطن قرآن باشد . ( 13 )

علت واجب شدن هفت مرتبه طواف 

امام زین العابدین مى فرماید: از پدرم حضرت سیدالشهداء پرسیدم : به چه جهت در طواف هفت مرتبه واجب شده است ؟ پدرم امام حسین علیه السلام فرمود: خداوند وقتى اراده نموده كه انسان را آفریده و جانشین خویش در روى زمین قرار دهد، (14) فرشتگان (به حالت تعجب و اعتراض ) گفتند: آیا مى خواهى انسان را بیافرینى تا خونریزى بپاكند. (15) خداوند در پاسخ فرمود: چیزى را مى دانم كه شما به آن آگاهى ندارید. (16) در این هنگام ، حقتعالى فرشتگان را به مدت هفت هزار سال از شعاع نورانیت خویش محروم نمود و سپس به آنها رحم نموده و توبه ایشان را پذیرفت و به همین جهت در آسمان چهارم خانه اى را بنا نهاده و به محاذات آن ، بیت الله الحرام را با هفت طواف واجب قرار داد و معناى آن ، واجب شدن هر طواف در ازاى یكهزار سال بود و از طواف فرشتگان كه هفت مرتبه در عالم علوى بود هفت مرتبه طواف بر بندگان خدا واجب گردید. (17)

پی نوشت ها:

1 . زمر : 75

2 . مستدرك الوسائل ، ج10 ، ص172

3 . تاریخ بغداد ، ج5 ، ص369 ؛ حلیة الاولیاء ، ج8 ، ص216 ؛ مسند ابی یعلی ، ج4 ، ص330 ، روایت4589 ؛ عوالی اللئالی ، ج1 ، ص96 ، روایت8

4 . ترجمه فتوحات ، باب 70ـ72 ، ص503ـ508

5 . بقره : 29

6 . حجر : 87

8 . لقمان : 27

9 . اسرار الشریعه و اطوار الطریقه و انوار الحقیقه ، ص230

10 . نوح : 14

11 . اسرار الشریعه و اطوار الطریقه و انوار الحقیقه ، ص243

12 . ترجمه فتوحات ، باب 70ـ72 ، ص652

13 . اسرار الشریعه و اطوار الطریقه و انوار الحقیقه ، ص240

14.بقره /30

15.همان مدرك .

16.همان مدرك .

17.بحار 11/110 ح 25، علل الشرایع /406/ ح 1 نقل از موسوعه كلمات الحسین علیه السلام /704.

اسرار نام های كعبه

نام های كعبه هم در قرآن و هم در احادیث ذكر شده است و اسرار فراوانی ذیل آنها وجود دارد . در قرآن از خانه خدا بیست بار و جمعاً در شانزده آیه یاد شده است ، بدین صورت كه واژه « كعبه » دوبار، واژه « البیت » هفت بار، واژه « بیت » یك بار، واژه « بیت الحرام » دوبار، واژه « بیت العتیق » دوبار، واژه « بیتك المحرّم » یك بار، واژه « بیتی » دوبار، « بكه » یك بار، « مسجدالحرام » یك بار و « بیت المعمور » هم یك بار به كار برده شده است .

در تفاسیر و بعضی احادیث ، نكاتی در باب اسرار برخی نام های كعبه به چشم می خورد كه مناسب است به آن ها اشاره شود .

یك : كعبه

عنوان كعبه در دو جای قرآن به كار رفته است كه عبارتند از :( جَعَلَ اللهُ الْكَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرامَ قِیاماً لِلنّاسِ ) ؛ ( 1 ) و دیگری : ( هَدْیاً بالِغَ الْكَعْبَةِ ) ؛ ( 2 ) درباره علت این نام گذاری چند قول مطرح است :

الف : كعبه به صورت مربع است و در زبان عربی معمولاً به خانه های چهارگوش و مربع ، كعبه اطلاق می شود . امام صادق ( علیه السلام ) می فرماید :

«كعبه را از آن جهت كعبه نام نهاده اند كه چهارگوش است . علت چهارگوش بودنش نیز آن است كه در مقابل بیت المعمور است كه آن هم چهارگوش است. بیت المعمور چهارگوش شده ، چون در برابر عرش است كه آن هم چهارگوش است . عرش چهارگوش شده چون كلماتی كه اسلام برآنها استوار است چهار كلمه است :

. » (3)

بنابراین چهارگوش بودن كعبه بدین دلیل است كه عرش خدا چهارگوشه دارد و هر گوشه ای بر اسمی از نام های الهی استوار شده است . این نام ها یا به عبارت دیگر تسبیح ، تحمید ، تهلیل و تكبیر اركان اسمای الهی ، اسمای محیط و امهات اسما محسوب می شوند و تحت اسمای جمال و جلال می گنجند . از آن جا كه این اسمای چهارگانه بر اسمای دیگر الهی احاطه و هیمنه دارند ، طبعاً كعبه هم احاطه بر زمین خواهد داشت .

ب : در زبان عربی به وسط هر چیز ، كعبه می گویند . از آن جا كه خانه خدا و بیت الله الحرام در وسط دنیا قرار گرفته است ، به آن كعبه می گویند .

گروهی از یهود نزد پیامبر ( صلّی الله علیه و آله و سلَّم ) آمدند و درباره بعضی مسائل از ایشان سؤالاتی پرسیدند . یكی از آنها پرسید : چرا به كعبه كعبه می گویند ؟ پیامبر ( صلّی الله علیه و آله و سلَّم ) فرمود : « لأنّها وسط الدنیا » ؛ ( 4 ) « زیرا كعبه در وسط دنیا قرار گرفته است . »

 مسأله دحوالأرض مؤیدی بر این سخن است ؛ زیرا كه زمین از كعبه انبساط و گسترش یافت . بر این اساس ، كعبه مركزیت داشته ، پایه و اساس این كره خاكی است ، از این رو مادامی كه كعبه باقی است ، زمین و دنیا هم وجود دارد ، یعنی پیدایش دنیا از كعبه است و پایداری و بقای آن هم وابسته به اوست .

دو : عتیق

در زمینه علت این نامگذاری وجوه مختلفی بیان شده است كه عبارتند از :

الف : آزاد ؛ در احادیث بیان های مختلفی درباره آزادی كعبه ذكر شده است ؛ از جمله این كه :

ـ آزاد از مالكیت مردم .

امام باقر ( علیه السلام ) با بیانی روشن تر به همین مضمون اشاره دارد :

«كعبه خانه ای است كه آزاد از مردم بوده و هیچ كس مالك آن نیست . »(5)

بنابراین تنها خانه ای كه روی زمین مدعی از سوی انسان ها ندارد كعبه است .

ـ آزاد از غرق و توفان نوح : خداوند در داستان نوح ( علیه السلام ) تمام زمین را غرق آب كرد ، لذا هر چیز كه در زمین بود غرق شد مگر كعبه كه خداوند آن را از زمین بالا برد تا غرق نشود . از آن روست كه به كعبه عتیق گفته اند ؛ چرا كه از غرق شدن رهایی یافت .

 امام صادق ( علیه السلام ) فرمود :

« خداوند در ماجرای نوح ، همه زمین را زیر آب برد جز خانه خدا را ، آن روز این خانه « عتیق » نام نهاده شد ، چون كه آن روز از غرق شدن رها شد . »(6)

ـ آزادی از جهنم : در بعضی از تفاسیر ( 7 ) به این نكته اشاره شده است كه اگر كسی خانه خدا را در دنیا زیارت كند و زائر بیت الله الحرام باشد ، خداوند او را از جهنم نجات می دهد و برائت از جهنم هدیه او خواهد بود ، پس كعبه باعث برائت از آتش جهنم می باشد و به همین دلیل به آن بیت العتیق گفته اند .

ب : قدیم و كهن : از جمله معانی عتیق ، كهن و قدیمی است ، همین مضمون در روایات هم آمده است .

امام باقر ( علیه السلام ) در مسجدالحرام نشسته بودند ، از ایشان درباره بیت عتیق سؤال شد ، امام ( علیه السلام ) فرمود :

« خداوند كعبه را قبل از خلقت زمین آفرید ، سپس به آفرینش زمین پرداخت و زمین را از زیر آن گستراند . »(8)

سه : بكّه

این عنوان از قرآن گرفته شده است . در یك آیه واژه « بكّه » با ویژگی های خاصی بیان شده است :

«إِنَّ أَوَّلَ بَیْت وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذِی بِبَكَّةَ مُبارَكاً » ( 9 ) ؛

« نخستین خانه ای كه برای مردم بنا شده ، همان است كه در مكه است . »

درباره بكه احتمالات مختلفی است یكی از احتمالات این است كه بكه نامی برای كعبه است .

عبدالله بن سنان از امام صادق ( علیه السلام ) درباره این نامگذاری سؤال می كند ، امام ( علیه السلام ) می فرماید : « زیرا مردم در اطراف آن و درون آن می گریند . » ( 10 ) لذا از این كه خانه خدا پیوندی با اشك و آه دارد و بركات و خیراتی برای انسان به ارمغان می آورد ، وسیله هدایت بشر است . این مهم با تضرع ، راز و نیاز با خدا و اشك و آه امكان پذیر است .

چهار : بیت المعمور

عنوان مزبور در سوره طور آمده است :

(وَالطُّورِ وَكِتاب مَسْطُور فِی رَقّ مَنْشُور وَالْبَیْتِ الْمَعْمُورِ ) ( 11 ) ؛

« قسم به كوه طور و قسم به كتاب نوشته شده در صفحه ای گشاده و قسم به بیت المعمور . »

یكی از معانی بیت معمور خانه خداست . این خانه همواره آباد است . آبادانی كعبه به دومعنا می تواند باشد : یكی این كه همواره این خانه روی زمین آباد بوده است و اگر هم كسی آن را تخریب كرده ، با سرعت تجدید بنا و آباد شده است . دیگر این كه بیت معمور اشاره به عمران و آبادی معنوی است .

بُعد درونی مناسک حج

در بررسی اسرار نهفته در مناسک حج، توجه به محتوای درونی حج، ضروری است.

اعمال حج، از لحظه آغاز تا پایان، هر یک مفاهیم بلند عرفانی دارند که هم در روایات اسلامی به آنها اشاره شده، هم با بیان عالمان بزرگ و عارفان خبیر، ترسیم شده است.

ترسیمی که از این بعد، در کلام امام صادق(علیه السلام)آمده، خواندنی است.

در کتاب مصباح الشریعه آمده است که حضرت صادق فرمود:

هرگاه اراده حج کردی، پیش از هر کاری، دلت را از هر مانع و شاغل، پیراسته کن، همه کارهایت را به خدایت واگذار، در همه حرکات و سکنات، به او توکل داشته باش، خویشتن را تسلیم فرمان و تقدیر الهی ساز، دنیا و راحتی آن را فرو بگذار، حقوقی که از مردم بر عهده داری بپرداز.

در سفر حج، هرگز به رهتوشه و مرکب و همراهان و به قدرت و جوانی و پول خویش، تکیه مکن... با دیگران، رفاقت و معاشرت نیکو داشته باش، مواظب اوقات نمازهای واجب و مستحب باش و در این سفر، ادب، سپاس، تحمل، مهربانی، سخاوت و ایثار رهتوشه را مراعات کن، با آب خالص توبه، گناهانت را بشوی. پوشش صدق و صفا و خضوع و خشوع، برتن کن.

هم جسم را با خویش بیاور، هم دل را. اگر جسمت اینجا باشد ولی جانت در وطن، هنوز نیامده ای. مگر رسیدن، تنها با جسم و بدن است؟ ای بسا آمدگان که نیامده اند! و ای بسا نیامدگان و در وطن ماندگان، که دل و جانشان اینجاست و پیش از تو در میقات و طواف و سعی و رمی حضور دارند

 

با احرام ، آنچه از یاد خدا غافلت کند و از طاعت، بازت دارد، بر خویش حرام کن.

با تلبیه ، دعوت خداوند را، خالصانه اجابت کن.

با طواف ، همراه فرشتگان، بر گرد عرش خدا طواف کن، آنگونه که با جسم خویش همراه زائران، خانه خدا را طواف می کنی.

با هروله ، از خطاها و هوای نفس، بگریز و تبرّی بجوی.

با کوچ به منا ، از غفلت و لغزش به در آی و آنچه را بر تو نارواست، تمنّا مکن.

در عرفات ، اعتراف به خطاهای خویش کن.

در مُزدلفه ، به خداوند تقرب بجوی و با توحید الهی تجدید عهد کن.

در بالا رفتن از کوه برای سنگ جمع کردن، روح خویش را به ملکوت الهی صاعد کن.

هنگام قربانی و ذبح، حنجره هوای نفس و حلقوم طمع را ذبح کن.

در رمی جمرات ، شهوتها و پستی ها و زشتی ها را از خویش بران.

در هنگام حلق و تراشیدن موی سر، عیب های نهان و آشکار خویش را بزدای.

هنگام ورود به حرم ، در امان و حمایت و پوشش الهی داخل شو و از روی معرفت و تکریم صاحب خانه، بیت را زیارت کن.

وقت استلام حَجَر ، راضی به قضای الهی باش و در پیشگاه عزّتش خاضع شو.

با طواف وداع ، جز خداوند، با همه چیز وداع کن.

با ایستادن بر فراز صفا ، روح و جان و ضمیر و درونت را برای دیدار با خداوند، تصفیه کن.

در مروه ، با مروّت باش و اوصاف خود را از بدی بپالای.

در عهد و پیمانی که با خدای خویش بستی، ثابت و استوار بمان. و بدان که خدای متعال، اعمال حج را برای آمادگی و برای اشاره به مرگ و قبر و رستاخیز و قیامت ، واجب کرده است... (1)

این که از خانه و کاشانه، از شهر و وطن جدا می شوی و از زندگی روز مرّه دل می کنی و در پی هدفی متعالی، خود را به سختی سفر و رنج راه می سپاری،

این که از همسر و فرزند و اقوام، جدا می شوی و دوری آنان را بر خویش هموار می سازی،

این که نقد دنیا را می فروشی تا اجر آخرت را به دست آری،

اینها همه، آموزش و تمرین رهایی از تعلّقات و وابستگیهاست.

حج، تمرین این قطع علایق است. گسستن از وابستگی ها و پیوستن به وارستگی ها. گره خوردن با معنویت، انس با دنیای روح، عرفان، محبت و زیارت

 

تا به خدا نپیوندی، از غیر خدا نمی گُسلی! گسستن از غیر، مقدمه پیوستن به خداست. قطع علایق ، هم با جبران و ادای حق الناس است، هم با دل کندن از آلودگیهای گناه.

اگر زائر کوی یاری، رنج غربت هم برایت راحت جلوه می کند.

اگر مشتاق حضور در میقاتی، دل کندن از زمین و وطن هم برایت آسان می شود.

اگر با پای اراده آمده باشی و سر سودا با خدا را داشته باشی، جاذبه های غیر او در نظرت کاسته می شود و راحت تر می توانی بار این سفر معنوی را ببندی.

هم جسم را با خویش بیاور، هم دل را. اگر جسمت اینجا باشد ولی جانت در وطن، هنوز نیامده ای. مگر رسیدن، تنها با جسم و بدن است؟ ای بسا آمدگان که نیامده اند! و ای بسا نیامدگان و در وطن ماندگان، که دل و جانشان اینجاست و پیش از تو در میقات و طواف و سعی و رمی حضور دارند.

اگر جاذبه های غیر الهی را از قلب خویش زدوده ای، به مفهوم حج نزدیک شده ای.

حج، تمرین این قطع علایق است. گسستن از وابستگی ها و پیوستن به وارستگی ها.

گره خوردن با معنویت، انس با دنیای روح، عرفان، محبت و زیارت.

 

پی نوشت:

1.مصباح الشریعه، ص 16 و 17 با تلخیص.

كعبه، تجلی جلال حق

اسرار عرفانی كعبه

جهان هستی از مبدأ واحدی آفریده شد . تنزل و تجلی وجود از واحد است ، لذا مبدأ جهان هستی امر واحدی است كه عالم را براساس اراده حبّی خود آفرید :

« كنت كنزاً مخفیاً فأحببت أن أعرف فخلقتُ الخلق لكی أعرف » ؛(1)

«من گنج پنهانی بودم ، خواستم تا شناخته شوم ، پس جهان را آفریدم تا شناخته شوم ».

بنابراین خداوند از روی حب و عشق هستی را خلق نمود . این همان عشق نخستین است كه سرآغاز تجلی بود . به قول حافظ :

عشق نخستین خدا به ماسوا سرمنشأ پیدایش عشقی دیگر شد و آن عشق ماسوا برای رجوع به اوست . عشق اول در قوس نزول است و عشق دوم در قوس صعود ، عشق اول منشأ خلقت است و عشق دوم باعث رجوع خلقت، عشق اول می آفریند ، عشق دوم می برد و عشق دوم دایره هستی را كامل می كند : ( إِنّا لِلّهِ وَإِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ ) .(2)

جهان به سمت واحد پیش می رود ، تاریخ و عالم هستی هدفمند است ، هدف و غایت عالم و تاریخ به سمت خداست ، لذا حركت گیتی وحدت گراست ، یعنی همه چیز از جمله انسان به سوی عالم وحدت پیش می رود و در حال شدن هستند (

) ؛ ( 3) در یك كلام ، جهان و انسان سمت و سویی توحیدی دارند ، براین اساس لازم است توحید در عالم خودنمایی كند . اولین مظهر توحید در روی زمین كعبه است . كعبه تنها قبله گاه عاشقان خداست . كعبه خانه خدای واحد است و كعبه تجلی گاه توحید در دنیاست . هر وجودی سرّی دارد كعبه هم سراسر سرّ است و اسرار الهی را درون خود جای داده است .بی جهت نیست كه كعبه خانه خدا روی زمین است .

از آیات و احادیث به صورت مجموعی به دست می آید كه خانه خدا دوگونه اوصاف دارد : اوصاف جلال و اوصاف جمال . گاهی كعبه انسانی را نابود می كند ، گاهی وسیله بخشش و مغفرت می شود ، گاهی خانه خدا اجازه نزدیكی به خود را به انسانی نمی دهد و گاهی نگاه به او عبادت و نیكی است . كعبه از یك طرف گنهكاری را مسخ می كند و از سوی دیگر بنده خاشع را در آغوش می گیرد . خانه خدا با یك نگاه سپاه ابرهه را از پای درمی آورد و با نگاه دیگر تمام زائرین خود را شفاعت می كند . بیت الله الحرام تجلی گاه جلال و جمال الهی است و خداوند خودش را با كعبه به انسان ها نشان می دهد . براین اساس اسرار عرفانی كعبه به دو بخش تقسیم می شوند که در این نوشتار به اوصاف جلال آن می پردازیم.

شكوه و عظمت كعبه

خدا عظیم و باشكوه است و عظمت و جلال خود را در خانه اش در چند چیز نشان داده است :

مسخ گنهكار

«آن دو ، جوانی زیبا بودند ، اساف پسر و نائله دختر بود . با هم برای طواف كعبه رفتند، در آنجا خلوتی یافتند و گناهی مرتكب شدند . خداوند آن دو را مسخ نمود . »(4)

حدیث دیگری از امام صادق ( علیه السلام ) است :

«زنی مشغول طواف بود ، مردی پشت سر او قرار گرفت ، آن مرد به گناه ، دست زن را گرفت . در این حال دست او به دست زن گره خورد به گونه ای كه جدا نمی شد . آن دو را نزد حاكم بردند ، فقها آمدند ، صحنه را دیدند و فتوا به قطع دست دادند . در آن جا یكی از نوادگان پیامبر ( صلّی الله علیه و آله و سلَّم ) حضور داشت گفت : بهتر است از حسین ابن علی ( علیه السلام ) استمداد جوییم . شب همه نزد او حاضر شدند و از او كمك خواستند ، امام ( علیه السلام ) رو به قبله شد ، مكث طولانی نمود و از خدا خواست ، تا این كه دست آنها از هم جدا شد . » (5)

كشتن بی ادب

اگر كسی از روی تعمد و عناد كعبه را آلوده و نجس كند ، اعدام خواهد شد و كسی كه مسجدالحرام را عمداً نجس كند ، محكوم به تنبیه شدید است .

ابی صباح كنانی می گوید :

از امام جعفر صادق ( علیه السلام ) پرسیدم : نظر شما درباره كسی كه مسجدالحرام را عمداً نجس كند چیست ؟ امام ( علیه السلام ) فرمود : « بر سر او محكم و به شدت می زنند .» سپس پرسید : كسی كه كعبه را عمداً نجس كند چگونه است ؟ امام ( علیه السلام ) فرمود : « كشته می شود . » (6)

این یك حكم فقهی است كه در هیچ جای دیگری نظیر ندارد ، ولی نشان از واقعیتی دارد . این واقعیت چیزی جز شكوه و عظمت و جلال الهی نیست كه در كعبه به ظهور رسیده است . خداوند نسبت به خانه اش حساس است و بی ادبی به آن را به هیچ وجه تحمل نمی كند .

حكم مشابه دیگری هم وجود دارد كه در مباحث پیشین گذشت ؛ مشرك از آنجا كه نجس است ، حق نزدیك شدن به خانه خدا را ندارد ، طواف برای او جایز نیست ، علت آن آیه برائت است . خداوند و رسول او از مشركین برائت جسته اند ، (7) لذا حق نزدیك شدن به خانه خدا را ندارند . از سوی دیگر طواف خانه خدا به صورت برهنه حرام است .(8)

پی نوشت ها:

1.بقره : 156

2.مائده : 18

3. فروع كافی ، ج4 ، ص546

4.تهذیب الاحكام ، ج5 ، ص470

5.همان ، ص469

6.توبه : 1

7.تفسیر قمی ، ص258 ؛ تفسیر عیاشی ، ج2 ، ص75

8.زمر : 69

كعبه، تجلی جمال حق

همانطور که از آیات و احادیث به صورت مجموعی به دست می ید كه خانه خدا دوگونه اوصاف دارد : اوصاف جلال و اوصاف جمال . گاهی خانه خدا اجازه نزدیكی به خود را به انسانی نمی دهد و گاهی نگاه به او عبادت و نیكی است . كعبه از یك طرف گنهكاری را مسخ می كند و از سوی دیگر بنده خاشع را در غوش می گیرد . بیت الله الحرام تجلی گاه جلال و جمال الهی است و خداوند خودش را با كعبه به انسان ها نشان می دهد . براین اساس اسرار عرفانی كعبه به دوبخش تقسیم می شوند که در این نوشتار به اوصاف جمال خانه خدا می پردازیم .

 

فضل و رحمت کعبه

كعبه مظهر رحمت خداست . جمال و كرم الهی در خانه خدا نمودار است . این بُعد كعبه ، نمود و ظهور بیشتری دارد و در دین نسبت به آن بیشتر توجه شده است . كعبه انسان ها را شفاعت می كند ، كعبه اولین عبادتگاه روی زمین است ، خانه خدا ، كریم ترین خانه های دنیاست ، خداوند به وسیله كعبه بندگانش را به بندگی فراخواند ، كعبه وسیله بخشش گنهكاران است ، كسی كه به كعبه نگاه كند به بهشت خیره شده است و كعبه خیمه ای از نور الهی است كه زمین را روشن كرده است: ( وَ أَشْرَقَتِ اْلأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها) .(1)

1)برگزیده خدا

خداوند از زمین خودش خانه خودش را برای خودش برگزید . امام جعفر صادق ( علیه السلام ) می فرماید :

« خداوند سه چیز را محترم شمرده است به گونه ای كه هیچ چیز مانند آن نیست ؛ یكی قرآن ، دیگری عترت و سومی بیت اوست كه راضی نیست احدی به غیر آن توجه كند . »(2)

خداوند اهل انتخاب است . اگر به آیات قرآن كریم رجوع كنیم می بینیم كه خداوند از طبیعت ، چیزهایی را مثل آسمان ها ، زمین و آب را برگزیده است . همچنین از گیاهان و درختان اموری نظیر زیتون ، انجیر و خرما را و از میان حیوانات به جانورانی مثل مورچه ، زنبور عسل و شتر اشاراتی دارد . اما مهم ترین گزینش خدا در باب انسان است .

 او از میان انبیا ، رسول خاتم ( صلّی الله علیه و آله و سلَّم ) را برگزید و از این رو او را ملقب به « مصطفی » نمود . حاصل آن كه خدای سبحان از انسان ها مصطفی را و از زمین كعبه را برگزید .

2)آمرزش گناهان

یكی از اسرار عرفانی خانه خدا این است كه كعبه جایگاه مغفرت است . خانه خدا گناهان انسان را پاك می كند و بشر را به سرمنزل مقصود نزدیك می سازد . اگر شهوت بر انسان غالب شد و گناه یا خطایی رخ داد ، خداوند برای آن تمهید فراهم نموده است ؛ تمهید خدا خانه خداست ، چنان كه این امر را نخستین بار به آدم ( علیه السلام ) نشان داد . توبه آدم در جوار خانه خدا پذیرفته شد .

وقتی حضرت آدم ( علیه السلام ) مرتكب خطا شد و خداوند او را به زمین فرستاد ، آن حضرت به سوی خانه كعبه رفت و همان گونه كه دیده بود ملائكه دورِ عرش طواف می كنند ، او نیز هفت مرتبه پیرامون خانه كعبه طواف كرد ، سپس نزد مستجار توقف نمود و فریاد زد « رَبِّ اغْفِرْ لِی » « پروردگارا مرا ببخش » ، در پاسخ ندا آمد :

« ای آدم ، خداوند ، تو را بخشید .»

و حضرت آدم ( علیه السلام ) عرض كرد :

« پروردگارا : فرزندان مرا نیز ببخش » .

در پاسخ ندا آمد :

« ای آدم ! هر فردی از فرزندانت كه مانند تو در خانه كعبه با اعتراف به گناهش به سوی خدا برگردد ، خداوند او را می بخشد . »(3)

3)شفاعت زائر

كعبه دارای مقام شفاعت است و بندگان خدا را شفاعت می كند . در كتاب مستدرك از شیخ ابوالفتوح رازی حدیثی است (4) كه اساس آن به تورات بر می گردد :

«خداوند در روز قیامت هفتاد هزار ملك مبعوث می كند كه همراه آنها زنجیرهایی از طلاست . آنها با این زنجیرها كعبه را به عرصات قیامت می آورند ، در این لحظه ملكی به كعبه می گوید: ای كعبه خدا به بهشت وارد شو . كعبه پاسخ می دهد تا حاجت من داده نشود نمی روم . می گویند : حاجت تو چیست ؟ می گوید : شفاعت من درباره كسانی كه اطراف من مدفونند قبول شود . خدا می گوید : حاجتت روا شد . در این هنگام مردگان از قبرهایشان مبعوث شده ، در حالی كه صورت هایشان سفید و با احرام دور كعبه می چرخند و ندای لبیك سرمی دهند . ملك می گوید : ای كعبة الله ، به بهشت وارد شو . كعبه پاسخ می دهد : تا حاجت من داده نشود نمی روم . می گویند: حاجت تو چیست ؟ می گوید : پروردگارا ! بندگان گنهكار تو از راه های دور با صورت های غبارآلود به سوی من می آیند و همراه خود اهل و اولاد و خانه های خود را می آورند ، به دوستان و نزدیكان خود وعده دعا و زیارت می دهند ، پروردگارا ، شفاعت من را برای آنها قبول كن تا تحت حمایت من قرار گیرند . ملك می گوید : درمیان آنها كسانی اهل گناهان كبیره اند و بر گناه اصرار می ورزند . كعبه می گوید: من همان ها را شفاعت كردم . خدا می گوید : شفاعت تو را پذیرفتم و حاجت تو روا شد . ملك می گوید : ای اهل كعبه برخیزید . تمام حاجیان برمی خیزند در حالی كه صورت هایشان سفید و گرداگرد كعبه طواف می كنند و ندا می دهند ، لبیك . ملك می گوید ای كعبه خدا به بهشت وارد شو . در این حال كعبه به سمت بهشت می رود و این را ندا می دهد :« لَبَّیْكَ اللهُمَّ لَبَّیْك » و اهل او به دنبالش به سوی بهشت می روند . »

از این حدیث به دست می آید كه از یك سو كعبه دارای مقام شفاعت است و از سوی دیگر هركسی زائر كعبه باشد ، روز قیامت در امان است ، همچنین جایگاه بلند كعبه هم نزد خدا آشكار می شود .

4)مصافحه با خدا

كعبه دست خدا روی زمینِ خداست و خدا با آن با بندگانش مصافحه می كند ، چنان كه بندگان او هم با كعبه دست به دست خدا می دهند و با او مصافحه می كنند . این ، مضمون حدیثی است كه از امام صادق ( علیه السلام ) نقل شده است :    « إِنَّهُ یَمِینُ اللهِ فِی أَرْضِهِ یُصافِحُ بِهَا خَلْقَهُ » . (5 ) دست دادن با خدا دوگونه است ؛ گاهی انسان به خدا دست می دهد و گاهی خدا با بنده ای مصافحه می كند . قصه كعبه چنان رفعت و منزلتی دارد كه وسیله ای است برای دست دادن خدا با بندگان .

پیداست كه از این مصافحه و دست خدا ، قرب و انس مراد است .

در حدیث می خوانیم كه مستحب است انسان به دیدار حاجی برود و با او مصافحه كند ، زیرا مصافحه با او مصافحه با حجرالاسود و كعبه است . ( 6 ) سرّ این عمل مستحبی آن است كه حاجی با كعبه ـ كه دست خداست ـ مصافحه كرده و مصافحه با او مصافحه با خداست .

انس و قرب با او برای انسان آسایش و سرور می آورد ، بی قراری ، نشاط ، امید و معرفت در پی انس و قرب با حق پدید می آید . انس ، آرامشی از انسان می ستاند و آرامش واقعی به جای آن می نشاند .

پی نوشت ها:

1 . معانی الاخبار ، ص118

2. آل عمران : 33

3. مستدرك الوسائل ، ج2 ، ص9

4. محجة البیضاء ، ص154 ، حدیث 4

5 . به نقل از : ثواب الأعمال و عقاب الأعمال ، ص74

6 . بقره : 186

7 . مجموعه رسائل فارسی خواجه عبدالله انصاری ، ج1 ، ص330