|
معرفی مهدی منعم
|
نمی شود از عکاسی جنگ صحبت کرد و نامی از مهدی منعم نبرد هرچند که او از نام می گریزد و آهسته و بی صدا کار می کند. منعم از اولین عکاسانی است که در عکس هایش معلولان جنگی، قربانیان مین، جانبازان شیمیایی را به تصویر کشیده است. او در سال ۱۳۳۹ در رشت به دنیا آمده و در سال ۱۳۵۷ فعالیت عکاسی خود را با خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران آغاز کرده است. سایت عکاسی گفتگویی با او داشته که در ادامه می آید.
▪ از کجا دوربین به دست گرفتید و شروع کردید؟
- این چیزهای تکراری را میخواهید چکار؟ این ها را که همه می دانند.
▪ نسل جدید که نمی دانند و مهدی منعم را نمی شناسند.
- آخر ما با جامعه جوانان عکاسی خیلی فاصله داریم.آن ها زبان دیگری را برای گفتگو انتخاب کرده اند و ما زبان دیگری داریم.
▪ ما می خواهیم این فاصله را کمی پرکنیم. در کلاس درس دانشگاه از دانشجویان اسم چند عکاس جنگ را می پرسم ولی آن ها مهدی منعم را نمی شناسند.
ـ این مساله مشکل من نیست. آن دانشجو باید به دنبال آن برود.
▪ نام بسیاری از عکاسان مستند نشده است و خیلی زود دارد تحریف می شود. در یکی دو سال اخیر دیدیم که بعضی از همکاران شما دارند این قضیه را تحریف می کنند. شما هم در مقابل آن ها سکوت می کنید و به این قضیه دامن زده می شود. ولی اگر صدای دو نفر در بیاید که این جوری نبوده جلوی تحریف گرفته می شود. بخشی از تقصیر گردن شما قدیمی هاست که خود را معرفی نکردید و همواره در حاشیه بودید و الان هم که دارد به نوعی تحریف می شود هیچ عکس العملی نشان نمی دهید.
- من اصلا کاری به آن ها ندارم. آن ها ممکن است خیلی حرف ها بزنند. من هویت حرفه ای خودم را با کارهایم ارائه می کنم. کسی هم که حرف می زند کارهایش را ارائه بدهد. در این مورد که مقصر من نسل گذشته عکاس این مملکت نیستم.
▪ چه شد که در سال ۵۷ عکاسی راشروع کردید؟
- مثل خیلی کسان دیگر نا خواسته وارد این حیطه شدم و اصلا کار خبری هم نمی کردم. به طور اتفاقی با سیف الله صمدیان آشنا شدم. این آشنایی سبب شد که من وارد واحد عکس خبرگزاری جمهوری اسلامی بشوم. کار جدی من از این جا شروع شد که ادامه پیدا کرد با حضور من در مناطق عملیاتی و اتفاقاتی که حول و حوش جنگ روی می داد.
▪ کی از خبرگزاری بیرون آمدید؟
- اتفاقاتی در خبرگزاری افتاد که من، آقای شاندیز و جوادیان، مجبور شدیم خبرگزاری را ترک کنیم.
▪ بعدش؟
- یک وقفه ی دو ساله در فعالیت عکاسی من افتاد. بعد از دو سال طرحی داشتم درباره جانبازان. منتها شرایط آن زمان اصلا مناسب نبود نه از لحاظ اقتصادی طوری بود که کسی تنها بتواند آن کار را انجام دهد نه شرایط اجتماعی طوری بود که آدم بتواند وارد قضیه جانباز شود و باید از جایی معرفی می شدیم و همین باعث همکاری من با بنیاد در سال ۶۷ شد که تا سال ۷۶ ادامه پیدا کرد و از آن به بعد برای خودم کار می کنم.
▪ ما یک تعریف جهانی از عکاسی حرفه ای داریم برخلاف تعریفی که در ایران است که بر اساس آن عکاس حرفه ای کسی است که از راه عکاسی امرار معاش می کند نه کسی که عکس خوب می گیرد. آیا شما در این ۲۰ سال از راه عکاسی امرار معاش کرده اید؟
- در گذشته بله ولی در ۷-۸ سال اخیر نه. دلمشغولی ام عکاسی است ولی منبع درآمد من عکاسی نیست.
▪ با آژانسی، روزنامه ای، خبرگزاری ای؟
- نه، چون خیلی معتقد به این نوع همکاری نیستم. اگر بودم آن زمان در خبرگزاری خیلی شرایط عالی برای کار بود. در آن موقع اصلا تعداد عکاسان این قدر نبود. مجموع کسانی که در ایران فعالیت عکاسی می کردند شاید ۲۰ نفر نمی شدند. بخاطر همین بازار کار برای آن طرفی ها هم زیاد بود و گاهی هم پیشنهاداتی می شد.
▪ چرا تفکرتان این بود که برای آنها کا نکنید؟
- آن زمان این طور فکر می کردم که اگر برایشان کار کنم آدم آن ها هستم و نمی خواستم استقلال فکری و حرفه ای خودم را ازدست بدهم. آن زمان این مساله برای من خیلی مهم بود و الان هم برایم خیلی مهم است و برای همین است که با هیچ روزنامه ای یا رسانه ای به طور مشخص کار نمی کنم.
اصولا نمی شود در جایی حقوق گرفت، طبق دستور و سفارش آنها عکس گرفت و ... و آنوقت ادعا کرد که مستقل هستم.
▪ در آن دو سال که بین کارتان وقفه افتاد اصلا کار عکاسی نمی کردید؟
- چرا کار می کردم. برای خودم کار می کردم.
▪ در چه زمینه ای؟ مستند-اجتماعی یا؟
- من تمام علائق ام همین است.
▪ بدون هیچ سفارش دهنده ای شما عکاسی می کردید؟
- بله، چون اتفاقاتی می افتاد که باید این اتفاقات عکاسی می شد.
▪ مثلا چه اتفاقاتی؟ موشک باران؟
- مثلا موشک باران ها، پناهگاه هایی که در تهران ساخته می شد و...
▪ بعد رفتید بنیاد و آن جا پروژه ی جانبازان را دنبال کردید؟
- پروژه ی جانبازان را در آن جا شروع کردم و یکی از شانس هایی که داشتم، آن جا توانستم حرف خودم را بزنم و بگویم این کار لازم است و باید اجرا شود. منتها آن ها در شروع قضیه فکر می کردند که این کار در حد کاتالوگ و بورشور است و دست آخر از آن کتابی چاپ شد.
▪ توزیع هم شد؟
- در نهاد های دولتی توزیع شد ولی به چاپ دوم نرسید. من دیگر آن جا نبودم و توافقی هم بین ما دیگر صورت نگرفت.
▪ ناشرهمان یک کتاب بنیاد بوده؟
- بله، همان یک کتاب.
▪ چند نمایشگاه داشتید؟
- خیلی نمایشگاه بوده. در اکثر شهرها نمایشگاه داشتم. بعضی هم مناسبتی بود.
▪ در نمایشگاه فروش هم داشتید؟
- نه، الان باب شده که از نمایشگاه عکس می خرند.
▪ پروژه ی دیگری هم داشتید؟
- به طور مشخص پروژه ی اصلی من بعد از جنگ، جانباز بوده است. اول کسانی را که در مناطق عملیاتی مجروح شده اند بعد غیرنظامیانی که در جنگ آسیب دیده اند چون نگاه انسانی تری نسبت به مورد اول دارد. در مورد اول فرد خودش انتخاب می کند و می رود اما غیر نظامیان که خودشان انتخاب نمی کنند بلکه انتخاب می شوند و به همین خاطر شاید موضوع برای او کمی سخت باشد.
▪ شما هنوز هم دارید روی این پروژه کار می کنید؟
- بله.
▪ به صورت شخصی؟
- بله.
▪ دیگر با بنیاد وارد مذاکره نشدید؟
- نه، چون نمی خواهم دیگر نگاه حتی نیمه دولتی پشت کار باشد. وقتی که ادعا می کنید که من مستقل هستم و مستقل کار می کنم باید نگاه، ارائه و انتشار آن کاملا مستقل باشد. امروز وقتی که عکس هایی که در زمان همکاری با بنیاد گرفتم را می بینم ناخواسته رنگ و لعاب پروژه سفارشی را به خود گرفته است و این مسئله با اعتقادات حرفه ای من در تضاد است.
▪ خودتان روی این مستقل بودن تاکید دارید؟ یعنی می توانیم تیتر بزنیم مهدی منعم یک عکاس مستقل است؟
- من سعی کردم این اتفاق بیافتد ولی ممکن است خیلی ها نظرشان چیز دیگری باشد.مهم آن است که من به آن چیزی که می گویم ایمان دارم.
▪ شما خیلی سفر می روید. در این سفر ها موضوعات مورد علاقه تان چیست؟ روی قومیت های مختلف کار می کنید با این که هرچیز خوب که پیش بیاید؟
- شیوه ی کار من این طور است که من می روم سفر و در محیط قرار می گیرم و در محیط اتفاقاتی می افتد که باعث می شود من شروع به کار کنم. مثلا همین سفری که به میناب رفتم، شنیده بودم که در آن جا نمی توانی دوربینت را دربیاوری. در ابتدا اصلا دوربین در نیاوردم. ایستاده بودم و داشتم نگاه می کردم. یک نفر آمد و شروع کرد با من انگلیسی صحبت کردن. گفتم من ایرانی ام. گفت من فکر کردم خارجی هستید. خودش را معرفی کرد و من دیدم که این بهترین آدمی است که من می توانم از طریق او وارد جامعه بومی آن جا بشوم. همین اتفاق هم افتاد و خیلی هم خوب شد.
▪ یکی از نکات کار شما این است که خیلی خوب ارتباط می گیرید و وارد جوامع می شوید. مخصوصا در جوامعی که ورود به آن سخت است. مثل این عکس که زنان جنوبی رابه صف کرده اید و ازشان عکس گرفته اید کار هرکسی نیست.
- این آدم ها هرکدام یک کانال ارتباطی دارند. شما باید در آن کانال قرار بگیری و این به تجربه و زندگی گذشته ات بستگی دارد که چطور روی خط ارتباط قرار بگیری. وارد جریان زندگی کسی شدن و از آن عکاسی کردن یک تفاهم دوجانبه است. در وهله اول باید این اطمینان جلب شود که شما قصد سوء استفاده از شرایط کسی را ندارید. اگر توانستید این را جا بیاندازید به هر مکان نارفته ای می توانید بروید. من خوشبختانه این کانال ارتباطی را می توانم ایجاد کنم. یک مقدار کمی آگاهی از مردم ناحیه ای که به آن جا می روید هم می تواند خیلی کمک کند.
▪ معمولا در مصاحبه ها می پرسند که کجا را عکاسی کردید، از شما باید پرسید کجا را عکاسی نکردید؟
- خیلی شعاری با این موضوع برخورد نکنیم. خیلی جاها هست که من نرفتم و خیلی جاها باید رفت. ایران خیلی وسیع است و به این سادگی نیست که بگوییم فقط یک روستا را نرفتیم.
▪ با این عکس ها می خواهید چکار کنید؟ یک روزی کتابش کنید؟
- اگر شرایط محیا شود می خواهم خودم کتابش کنم.
▪ الان چند سالتان است؟
- برای چاپ آن کتاب ها فرصت دارم منتها باید ببینیم چند سال فرصت عکاسی داریم. اصل این است که فعلا عکس باید گرفت.
▪ از دوستی هاتان با عکاسان دیگر کمی بگویید. مثلا از کاوه گلستان. چقدر او را می شناختید؟
- من کاوه را خیلی می شناختم. شاید در خیلی جاها کاوه به طور غیر مستقیم عکاسان را به جلو رفتن هدایت می کرد.
▪ یعنی کارهایش ایده می داد؟
- اصلا من می خواهم بگویم که بخشی از عکاسی قبل از انقلاب حتی تا این دوره هم متاثر از کاوه است. چون کسانی را که او تربیت کرد هنوز هم نگاه کاوه و به نوعی کارهای کاوه را ادامه می دهند. می توان گفت کاوه تاثیر مستقیم در عکاسی کشور داشته است همان طور که سیف الله صمدیان تاثیری در یک مقطع عکاسی کشور داشته همان طور که کسراییان تاثیر داشته. کسراییان در عکاسی کشور کاری کرد که سال های سال کسی نمی تواند در عکاسی کشور بکند. شما تا سفر نروی تا بیابان های اطراف میناب را نروید امکان ندارد اهمیت کارهای کسراییان را بفهمید.
▪ کی با کاوه آشنا شدید؟
- من با کاوه در سال ۶۲ آشنا شدم.
▪ به عنوان همکار یا دوست؟
- ابتدا به عنوان یک همکار.
▪ با آلفرد چطور؟
- من خیلی ارتباط تنگاتنگ با آلفرد نداشتم چون زمانی که ما شروع به عکاسی کردیم، آلفرد از ایران رفت.
▪ با چه کسانی خیلی نزدیک بودید؟
- من با منوچهر دقتی ارتباط نزدیکی داشتم و با بقیه عکاسانی که در ایران هستند ارتباط داشتم و دارم.
▪ رابطه تان با همه خوب است، چرا؟
- برای این که اشتراک منافع با ایشان ندارم.
▪ در کل جامعه عکاسی ایران را چگونه می بینید؟
- جامعه ی عکاسی ما مثل صنعت ما، مثل کشاورزی ماست.
▪ از نظر تعداد عکاسان و جریان هایی که در عکاسی است، چطور؟
- مهم تعداد عکاسان نیست. کمیت مهم نیست، کیفیت کار مهم است.
▪ کیفیت را چطور می بینید؟
- کیفیت را زیاد خوب نمی بینم. تولیدی که از این کانال دارد وارد جامعه می شود تولید خوبی نیست ولی ادعا و حرف زیاد است و بخاطر این است که هنوز متولی خوبی ندارد.
▪ هیچ جای دنیا متولی ندارد.
- چرا، متولی دارد. هرجای دنیا بروید و بخواهید از هر موضوعی عکی بگیرید برایش ناشر وجود دارد. در ایران این طور نیست. یک جاهای خاصی وجود دارد که امکانات دولتی دارند و خیلی ها سعی می کنند که وارد این جریان بشوند. در این جا دیگر رقابت رقابت سالمی نیست.
▪ رویکردهایی که به تازگی با عکاسی هنری پیش آمده و یا اتفاقاتی که در دوسالانه پیش آمده را شما چگونه ارزیابی می کنید؟
- چون سبک و سیاق کارم مشخص است و تمام فرصت عکاسی خودم را در اختیار این بخش از عکاسی قرار دادم خیلی بخش عکاسی هنری را دنبال نمی کنم و فرصت این را ندرام و لزومی هم ندارد که دنبال آن بروم.
▪ چه چیز عکاسی مستند اجتماعی شما اینقدر جذب می کند؟
- من جریان زندگی را درآن می بینم، من با آدم ها ارتباط برقرار می کنم، زندگی خودم را در آن می بینم.
▪ چه تاثیری در مخاطب دارد؟
- قطعا تاثیر گزار بوده. شما تاریخ عکاسی دنیا را ببینید، عکس هایی که توانستند تاثیرگزار باشند و روند تحولات سیاسی- اجتماعی دنیا را تغییر دهند همین عکس ها بودند.
▪ یعنی شما ارزش گزاری می کنید. عکاسی واقعی را با ارزش تر می دانید.
- ببینید من می گویم چیزی که کاربرد همه جانبه تر دارد، ارزشمند تر است. چیزی که خیلی خاص باشد باید زیرمجموعه آن قرار بگیرد. در مورد عکاسی هنری هم همین طور است. حالا اگر به مفهوم واقعی هنری باشد یک چیز دیگر است. چیزی که در ایران دارد رواج پیدا می کند سیاه مشق هایی است که صد سال پیش در فرنگ انجام شد و ما مدعی هستیم سبک جدیدی در عکاسی پیدا شده. مگر سبک یک شبه به وجود می آید؟
|
|
|
