جام جم اوحدی

مطرب، آخر تو نیز شادم کن

زان فراموش عهد یادم کن

گر چه هرگز نکرد یاد از ما

آن پریچهره یاد باد از ما

یاد او کن، ولی به نام دگر

تا بنوشیم یک دو جام دگر

چون در آوردیش به پردهٔ راز

جز حدیثش مگوی و پرده مساز

ور غزل خواهد آن رمیده غزال

غزل اوحدی بخوان در حال

گر چه او دلفروزتر باشد

سخن ما بسوزتر باشد

ورچه او ساکنست و آهسته

من به خدمت دوم کمر بسته

او به تن حکم کرد و فرمان نیز

من دلش میکنم فدا، جان نیز

من شکایت کنم ولی به نیاز

او حکایت کند سراسر ناز

او چو دشمن همی کند زارم

من به شادی که: دوستی دارم

من غمش میکشم به صد زاری

او مرا میکشد به سر باری

من کنم یاد ازو خلف گردم

او کند ترک من، تلف گردم

گر کشیدم به زلف او دستی

مست بودم، مگیر بر مستی

دوش می‌جستم از لبش کامی

چون بمن داد ازین نمط جامی

ننشستم چو تیزرو بودم

که به این باده در گرو بودم

درد من خور، که صاحب دردم

تا بدانی که من چه میخوردم؟

جام می یافتی، ز دست مده

تو خودش نوش کن، به مست مده

می کزو هست قطره و مردی

چون توان دادنش بهر سردی؟

پیر ما باش و شیشه پر می‌کن

پای غم را به ساغری پی کن

من کزین گونه رند باشم مست

چون نهم جام آن نگار از دست؟

مستم از گفتگوی عام چه غم؟

عاشقان را ز ننگ و نام چه غم؟

جرعه‌ای می ز جام من در کش

تا به جاوید مست میرو و خوش

گر شود مجلس تو زین می گرم

بعد ازینت ز کس نیاید شرم

چه نهی پیش پخته بادهٔ خام؟

پخته را نیز پخته باید جام

اندکی گر بنوشی از جامم

بشناسی که پخته یا خامم

اوحدی، این سخن دراز کشید

شب تاریک پرده باز کشید

اندرین شهر چون ظریفی نیست

وز حریفان ما حریفی نیست

تا بنوشیم ساغری باهم

برهیم از وجود خود ما هم

لاجرم جام خویش مینوشیم

جامه بر جام خویش میپوشیم

تو مبین اینکه نقل کم دارم

این نگه کن که «جام جم» دارم

خوان نقل بهشت آن منست

حور محتاج نقل خوان منست

زادهٔ نیستیست هستی من

پادشاهیست تنگدستی من

خوردم از عشق ساغر ریزان

میروم اینک اوفتان خیزان

گر تو بر من ستم کنی ور داد

منم و عشق، هر چه بادا باد!

باشد از عشق قوت مردان

آب و نان چیست؟ قوت بی‌دردان

دایهٔ دل چو سرفرازم کرد

عشق داد وز شیر بازم کرد

ای که اندر شکست ما کوشی

آشتی کن، چو جام ما نوشی

گر چه کوتاه دیده‌ای بامم

دور کن سنگ طعنه از جامم

خانه تاریک و وقت بیگاهست

ره بگردان، که چاه در راهست

تشنه‌ای، گرد جوی و چاه مگرد

راه جویی کن و ز راه مگرد

آب ازین چشمهٔ سبیل بنوش

باده زین جام سلسبیل بنوش

ای پژوهندهٔ حقایق کن

نفسی رخ درین دقایق کن

هر چه پرسم ترا بهانه مجوی

پیش من کج نشین و راست بگوی

این جهانی که اندوریی تو

چیست؟ با خود یکی نگویی تو

اصل او از کجا هویدا شد؟

بود یا خود نبود و پیدا شد؟

چه نخست از عدم پدید آمد؟

که مرین گنج را کلید آمد

متحرک چراست چرخ بلند؟

از چه ساکن شد این زمین نژند؟

آن یکی گرم و گرد گرد چراست؟

وین یکی با سکون و سرد چراست؟

این تف و باد و آب و گرد از چیست؟

وین تر و خشک و گرم و سرد از چیست؟

به چه چیز این زمین قرار گرفت؟

وز چه این تخم بیخ و بار گرفت؟

ظلمت این شب سیاه از چیست؟

نور این آفتاب و ماه از چیست؟

از چه این قلعه سربلند آمد؟

کدخدا چون و خانه چند آمد؟

چند از آن مادرند و چند پدر؟

چندشان دخترست و چند پسر؟

تو چه چیزی؟ چه جوهری؟ چه کسی؟

نرسیدی به خویش، در چه رسی؟

این خرد خود کجا و روح کدام؟

دل که و نفس را چه باشد نام؟

چون فتادی به شهر بیگانه؟

به چه کار آمدی درین خانه؟

این فرستادن پیمبر چیست؟

با تو گر نیست این سخن با کیست؟

از چه پرهیز واجبست اینجا؟

چه حجاب و که حاجبست اینجا؟

سازگاری و مردمی چه بود؟

آدم از چیست و آدمی چه بود؟

زندگانی چگونه باید کرد؟

چه کسان را نمونه باید کرد؟

خلق هر منزلی کدام بود؟

منزل اصل را چه نام بود؟

آنچه دیدی ز سر گدشت بگوی

به چه خیزست باز گشت؟ بگوی

چیست این دوزخ و بهشت کجاست؟

پرسش حال خوب و زشت کجاست؟

تن و جان را عذاب چون باشد؟

هول یوم‌الحساب چون باشد؟

اصل اینها چو نیست جز یک حرف

ز چه پیدا شد این تفاوت ژرف؟

کار این سلطنت مجازی نیست

باز دان این، که کار بازی نیست

همه دانستنیست این به درست

گر ندانسته‌ای گناه از تست

به در آور اصول آن زین جام

تا به کیخسروی براری نام

اگر این نکتها ندانی تو

اندرین خاکدان بمانی تو

آخر این آمدن بکاری بود

وز برای چنین شماری بود

ورنه این دردسر چه میبایست؟

همه خود بود هر چه میبایست

تو بدان آمدی که کار کنی

زین جهان دانش اختیار کنی

همه را بنگری و دریابی

رنج بینی و دردسر یابی

چیست ناموس؟ دل بر او بندی

کیست سالوس؟ خوش بروخندی

دانش این حوالتست به تو

وز خدا این رسالتست به تو

تا حدوث از قدم پدید شود

نسبت بیش و کم پدید شود

ترک این عالم فنا گویی

ملک جاوید را ثنا گویی

جز به علم این کجا توان دانست؟

نفس بی‌علم هیچ نتوانست

علم بالست مرغ جانت را

بر سپهر او برد روانت را

علم دل را به جای جان باشد

سر بی‌علم بدگمان باشد

دل بی‌علم چشم بی‌نورست

مرد نادان ز مردمی دورست

علم علم بر برین بالا

تا برو چون علم شوی والا

مبر از پای علم و دانش پی

تا به قیوم در رسی و به حی

علم عقلست و نفس علم خدای

بیش ازین بیخودی مکن به خود آی

زانچه بر جان نبشت در بوتات

شاخ علمست و میوه معلومات

نیست آب حیات جز دانش

نیست باب نجات جز دانش

هر که این آب خورد باقی ماند

چشم او در جمال ساقی ماند

مدد روح کن به دانش و دین

تا شوی همنشین روح امین

دین به دانش بلند نام شود

دین با علم کی تمام شود؟

نور علمست و علم پرتو عقل

روشنست این سخن چه حاجت نقل؟

علم داری مشو به راه ذلیل

علم بس راه را چراغ و دلیل

چون چراغ و دلیل و پرسیدن

هست، در شب چراست ترسید؟

علم نورست و جهل تاریکی

علم راهت برد به باریکی

دانشست آب زندگانی مرد

خنک آن کاب زندگانی خورد!

در پی کشف این و آن رفتن

جز به دانش کجا توان رفتن؟

نفس بیشه است و گر بزی شیرش

عقل بازو و علم شمشیرش

علم خود را مکن ز عقل جدا

تا بدانی که کیست عقل و خدا؟

تن به دانش سرشته باید کرد

دل به دانش فرشته باید کرد

علم روی ترا به راه آرد

با چراغت به پیشگاه آرد

علم اگر قالبیست ور جانیست

هر چه دانی تو به ز نادانیست

تن بیروح چیست؟ مشتی گرد

روح بی‌علم چیست؟ بادی سرد

جهل خوابست و علم بیداری

زان نهانی وزین پدیداری

جان داننده گر چه دمسازست

با بدن بر فلک به پروازست

راز چرخ و فلک بدین دوری

نه هم از علم یافت مشهوری؟

علم کشتی کند بر آب روان

وانکه کشتی کند به علم توان

چون تو با علم آشنا گشتی

بگذری زاب نیز بی‌کشتی

سگ دانا ز گاو نادان به

به هنر در گذشت شهر از ده

شود از جهل مرد کاهل و سست

دانش او را دلیر سازد و چست

گردش قبهٔ چنین پرکار

نه به علمست، پس به چیست؟ بیار

این همه کار و حرفت و پیشه

نه هم از دانشست و اندیشه؟

جهل و کوریت سر به چاه کشد

علم و بینندگی به ماه کشد

دل شود گر به علم بیننده

راه جوید به آفریننده

چون به علمش یقین درست شود

در عمل نامدار و چست شود

مرد بی‌علم جفت غم بهتر

دیگ بی‌گوشت بی‌کلم بهتر

جوش جاهل چو آتش و خاشاک

بر دمد، لیک زود گردد خاک

علم دیوانه بی‌خلل نبود

زانکه دیوانه را عمل نبود

علما راست رتبتی در جاه

که نگردد به رستخیز تباه

علم را دزد برد نتواند

به اجل نیز مرد نتواند

نه به میل زمان خراب شود

نه به سیل زمین در آب شود

جوهر علم همچو زر باشد

که چو شد کهنه تازه‌تر باشد

نفس را علم مستفاد کند

علم ازین بیشتر چه داد کند؟

آنچه در علم بیش میباید

دانش ذات خویش میباید

نامهٔ اولیاست این نامه

مبر این را به شهر هنگامه

اندرین نامه بدیع سرشت

ره دوزخ پدید و راه بهشت

سخن مبدا و معاش و معاد

اندرین چند بیت کردم یاد

صفت بر و صورت فاجر

حیلت دزد و حالت تاجر

سخنی بی‌تکلفست و صلف

قمری بی‌تبرقعست و کلف

فکر در گفتنش نه پاینده

ز امهات حضور زاینده

نفس را این بشارتی چندند

به مقاصد اشارتی چندند

نام این نامه «جام جم» کردم

وندرو نقش کل رقم کردم

تا چو رغبت کنی جهان دیدن

هر چه خواهی درو توان دیدن

بشناسی درو که شاه کجاست؟

منزل او کدام و راه کجاست؟

دشمن شاهرا شکست از چیست؟

رنج دیوانه، خواب مست از چیست؟

در این خانه را که یافت کلید؟

رخ این خانگی ز پرده که دید؟

چه مسافت ز گنج تا به طلسم؟

وز مسمی چه مایه راه به اسم؟

باز دانی مقید از مطلق

راه باطل جدا کنی از حق

هیچ دیوت ز ره نیندازد

غول رختت به چه نیندازد

دور باشی ز مکرهای خفی

راه یابی به ملت حنفی

بتو گوید که آدمی چه بود؟

مرد چونست، و مردمی چه بود؟

سخره و رام هر دغل نشوی

به ضلال مبین مثل نشوی

مالت از دزد در امان ماند

حالت از علم بی‌گمان ماند

باز فکر تو چشم باز کند

موکب روح ترک تاز کند

گول گشتت نباشد از چپ و راست

بازیابی که منزل تو کجاست؟

دیدهٔ عبرتت گشاده شود

دلت از نقش غیر ساده شود

تو به فتحی چنین شوی واصل

و اوحدی را ثوابها حاصل

گر نشاید که عذر ما خواهی

دولت خواجه از خدا خواهی

روز شد، ای حکیم،از آن منزل

خبری ده که چون گذشت این دل

خود ازین آمدن مراد چه بود؟

سر این هجر و این بعاد چه بود؟

مگر آغاز کار دریابیم

وز وجود جهان خبر یابیم

همه دانستنیست این به عیان

گر ندانسته‌ای درست بدان

کاولین قسمت از طریق قیاس

در وجود و عدم دهند اساس

وین وجود ار فنا پذیر بود

ممکنست ار چه بر اثیر بود

ور فنا را بدو نباشد راه

واجبست و بدین مخواه گواه

ذات واجب قدیم و فرد بود

بی‌چه و چون و خواب و خورد بود

باشد او از جهات نیز بدر

تو از آن ذات بی‌جهت مگذر

هر چه در امتناع و امکانست

ذات واجب مغایر آنست

چون شد از امتناع و امکان حر

شد ز جودش وجود عالم پر

کرد هستیش اقتضای ظهور

زانکه نورست و فاش گردد نور

ذات او بر وجود شاهی کرد

رحمتش رخ به نیک خواهی کرد

صنع را مظهری ضرورت شد

طالب جسم و جان و صورت شد

اول جمله اوست، عز وجل

گر چه آخر ندارد و اول

عزتش چون ز خود به خود پرداخت

نظری بر کمال خویش انداخت

زان نظر گشت عقل کل موجود

عقل کورا بدید کرد سجود

نفس کل شد پدید از آن دیدن

شد پسندیده زان پسندیدن

نفس چون در سوم نورد افتاد

سومین جوهر دو فرد افتاد

زان سه رتبت سه بعد پیدا شد

پیکر آسمان هویدا شد

جوهر نفس چون به خود نگریست

تا بداند که حق که واو کیست؟

عقل و نفس و فلک پدید آمد

چرخ در گفت و در شنید آمد

هم چنین تا که نه فلک شد راست

حکمتش چون بدین فزونی خواست

شد عیان زین دو چار کاشانه

هفت شاه و دوازده خانه

همه در مهد این همایون رخش

روشن آیین و روشنایی بخش

نرم خوبان تیز تا زنده

هر یکی پرده‌ای نوازنده

چرخ چون دور کرد و شد شیدا

شد زمین روشن و زمان پیدا

در زمان گشت چار فصل پدید

بر زمین نیز هفت خط بکشید

هفت اقلیم از آن بپیوستند

هر یکی بر ستاره‌ای بستند

چون از آن جنبش شبانروزی

یافت انجم برات پیروزی

شد نماینده زین ورق درحال

مشرق و مغرب و جنوب و شمال

چرخ از اول که چیره شد در دور

چار عنصر پدید شد بر فور

کاتش و باد و آب و خاک تواند

هم حیات تو، هم هلاک تواند

وین عناصر چو دست بر هم داد

زان سه مولود نامدار بزاد

آن سه مولود چیست؟ نیک بدان

معدن و پس نبات و پس حیوان

گشت معدن به خاک پوشیده

وز زمین شد نبات جوشیده

حیوان بر زمین و آب و هوا

شد به جنبش روان و حکم روا

این سه موقوف بر چهار ارکان

و آن برین هفت گنبد گردان

چرخ محتاح نفس و نفس به عقل

تا به وحدت رسید نقل به نقل

گر چه هر یک چنین مدار کند

چون به وحدت رسید، فرار کند

آنکه با عقل بود روحش جفت

جنبش نفس را طبیعت گفت

طبع چون در مزاج پیوندد

از تراکیب نقشها بندد

چونکه از طبع و از مزاج برون

نیست این نقشهای گوناگون

اختلاف زمان برون آورد

نه مزاج از چهار عنصر فرد

وین چهار آخشیج را به درست

چون پدید آمد امتزاجی رست

نفس روینده رام ایشان شد

جنبش راست کار ایشان شد

شغل این نفس را به طبعی راست

هشت قوت به خادمی برخاست

قوت جذب و قوت امساک

قوت هضم و دفع، بشنو پاک

غاذیه، نامیه، مولده هم

گشته با قوت مصوره ضم

پس طبیعت به نقش بندی دست

بر دو نقش از هزار گونه ببست

شد به صحرا او کوه بر، جا تنگ

از گل و یاسمین رنگارنگ

مدتی سبز شد نبات و بلند

زرد شد بعد از آن و تخم افگند

تا گر او ز اختلاف گردد سست

مثل او از زمین تواند رست

چون که زایل شد اختلاف مزیج

شجر آهنگ نشو کرد و بسیج

گشت روینده گونه گونه درخت

بی بر و میوه‌دار و نازک و سخت

آبش از بیخ شد روان سوی شاخ

شاخ و برگش دراز گشت و فراخ

آبخور بیخ و شاخ و خارش گشت

و آن دگر جمله برگ و بارش گشت

بارها را نگاهداشت به برگ

ز ابر و باران و برف و باد تگرگ

و آنچه بی‌بار بود و کج‌رو گشت

ساختندش به بیشه‌ها انگشت

و آنچه از میوه بود بر وی بار

دامنش پاک شد ز سنگ و ز خار

پرورش دید و سر بلندی یافت

در چمن نام ارجمندی یافت

چون ز قسمت گرفت رستن بهر

یا غذا بود، یا دوا، یا زهر

باز چون در مزاج این ارکان

متضاعف شد اعتدال و توان

قوت و حس و جنبش به مراد

مدد روح رستنیها داد

جسم چون زین دو روح یاری یافت

بر حیات و روش سواری یافت

حرکت کرد بر زمین چپ و راست

رستنی خورد و خواب و راحت خواست

زین میان ماده گشت و نر پیدا

وز پی ماده گشت نر شیدا

ماده و نر به هم چو جفت شدند

در تمنای خیز و خفت شدند

تا ز تولیدشان جهان پر گشت

کوه و صحرا و غار و وادی و دشت

امتزاج این دو روح را با هم

چونکه در اعتدال شد محکم

نفس دانا بدان تعلق ساخت

سایهٔ نور چون بدان انداخت

نوع انسان از آن میان برخاست

شد به قامت ز استقامت راست

تن او شد به عقل و جان قایم

تن تباهی ندید و جان دایم

صاحب علم و صنعت و سخنست

زانکه او را سه روح و یک بدنست

و آنچه اصل وجود انسانست

زبدهٔ این نبات و حیوانست

آدمی زین دو چون خورش سازد

مایهٔ نشو و پرورش سازد

آن غذا در بدن چو یابد نظم

خون شود در تن از حرارت هضم

چون برآید برین سخن چندی

یابد آن خون ز روح پیوندی

شودش رنگ از اعتدال مزاج

به سپیدی چو زیبق و چو زجاج

در چنین حال زرع خوانندش

اصل این چند فرع دانندش

در زوایای پشت رست شود

نسبتش با بدن درست شود

اینچنین خوب گوهری ناسفت

چون کند خفت خلوتی با جفت

در نهد روی از آن حدایق غلب

به دهان رحم ز مجری صلب

باز با آب زن در آمیزد

زود اندر مشیمه شان ریزد

هفت کوکب به کار او کوشند

خلعت تربیت برو پوشند

به رحم شهر بند سازندش

تا چو خون نژند سازندش

چرخ پیوندش استوار کند

تا در آن جایگه قرار کند

ماه اول زحل کند کارش

اندران وقت کو بود یارش

گردد این خون در آن مشیمهٔ تنگ

متغیر به شکل و صورت و رنگ

در هنر زمره‌ای که گام نهند

بر چنین آب نطفه نام نهند

این زمان گر زحل قوی باشد

طفل پردان و معنوی باشد

بر یکایک ستارگان زین هفت

هر یکی زین قیاس حکمی رفت

مشتری باشدش به ماه دوم

مدد و یاور و پناه دوم

سرخ جامه شود بسان جگر

باز گردد به رنگهای دگر

افتدش در مسام بادی گرم

زان پدید آید اختلاجی نرم

حکمایی، که رسم وحد دانند

اندرین حالتش ولد خوانند

گر سوم ماهش آفتی نرسد

یا گزند و مخافتی نرسد

یارمندی رسد ز بهرامش

متصرف شود در اندامش

عضوهای رئیسه را در تن

با دگر عضوها کند روشن

ولدی را که حالت این باشد

نزد دانا لقب جنین باشد

ماه چارم به قوت خود مهر

شودش نقش بند پیکر و چهر

تن او نغز و پرتوان گردد

روحش اندر بدان روان گردد

در شکم خویش را بجنباند

مرد داننده کودکش خواند

ماه پنجم بهزهره پردازد

از سرش موی رستن آغازد

منفصل گرددش رسوم از هم

صورت چشم و گوش و بینی و فم

چون به ماه ششم رساند کار

شود از انجمش عطارد یار

در دهانش زبان گشاده شود

داد ترکیب هاش داده شود

هفتم او را قمر نگاه کند

رویش از روشنی چو ماه کند

اندرین ماه بی‌خلاف و گزند

گر بزاید بماند این فرزند

هشتمین ماه باز ازین ایوان

نوبت آید به کوکب کیوان

گر ز مادر بزاید این هنگام

هم شود کار زندگیش تمام

در نهم مشتریش باشد پشت

اندران راه سهمناک درشت

سعدش این بند را کلید شود

قوتی در ولد پدید شود

تا بتدریج سرنگون کندش

وز شکنجی چنان برون کندش

مدتی بوده اندران تنگی

او سبک، لیک ازو شکم سنگی

طفل در تنگ و مادر آهسته

هر دو از بار یکدگر خسته

دست بر روی، ارنج بر زانو

رنجه از خفت و خیز کدبانو

قوت آن خون و هیچ قوت نه

خبر از بنیت و نبوت نه

چون برون آید از چنان بندی

در دگر محنت اوفتد چندی

دوش کردم به خرمی عزمی

که بدین جام نو کنم بزمی

دل چو در خانه مست شد زین می

رخ به صحرا نهاد و من در پی

بنشستیم چون به دشت آمد

جام پر کرد و می به گشت آمد

باده‌ای بود سخت مرد انداز

شد حسابی ضرورت از آغاز

با که و کی؟چگونه؟ چند خورد؟

تا شود مست و ره به خانه برد

چو ز من دور گشت مستوری

برگرفتم علم به دستوری

قسمتی راست کردمش به سه دور

تا بنوشنده بر نباشد جور

دور اول نشاط بخشد و نور

کند از دیده خواب غفلت دور

اندر آید سرت به گفت و بگوی

عالمی دیگرت نماید روی

دومین دور شیر گیر کند

در فنون هنر بصیر کند

راه یابی به آزمایش‌ها

پرده بر خیزد از نمایشها

در سوم دور چون کنی نوشش

بنماند نهاد را پوشش

روح را قوت شباب دهد

سر آز و امل به خواب دهد

این سه دور ار به سر توانی برد

راه ازینجا بدر توانی برد

میکشد چرخ ازین زمین و بحار

به تف مهر گونه گونه بخار

بر هوا چون بخار زور کند

جنبش و اضطراب و شور کند

کند آنکس که داد دانش داد

لقب آن هوای جنبان باد

در زمین این بخار هست و دخان

نیز در مردم و دگر حیوان

به زمستان مسام چون بسته است

جنبش این بخار آهسته است

لیک چون گاه یخ گداز شود

وان مسام گرفته باز شود

بر سه قسمت شود بخار زمین

گاه جنبیدن از یسار و یمین

آنچه بروی زمین حصار کند

جنبش او را چو بی‌قرار کند

کند آن راه بسته او را کسف

تا پدید آورد ز لازل و خسف

و آنچه ره یافت در عروق مکان

از تری خود وز گرمی کان

در صعود و هبوط آب شود

مایهٔ معدن و ذهاب شود

و آنچه خارج شود به راه فلک

نزد دانا در آن نباشد شک

کش گذر یا به زمهریر بود

یا سوی آتش اثیر بود

بیش ازین جسم را گذر چون نیست

این بخار از دو حال بیرون نیست:

یا به آتش رسد، شهاب شود

ورنه بر گردش از ستبر افتد

چون بکوشند ابر و باد به هم

بجهد برق و پس بریزد نم

ابر از آن باد چون دریده شود

غرش رعد از آن شنیده شود

هر نمی کو جدا شود ز سحاب

آن بخاری بود که گردد آب

فصل سردش تگرگ و برف کند

روز گرمش به آب صرف کند

در هوا غیر ازین نظرها هست

در زمین نیز بس اثرها هست

پیش آن کو اثر شناس بود

آن دگرها برین قیاس بود

ظلمت ظلم تیره دارد راه

عدل باید جناح و قلب سپاه

خانهٔ ظالمان نه دیر، که زود

به فضیحت خراب خواهد بود

دود دل خانه سوز ظالم بس

بد کنش را همان مظالم بس

ظلم تاریک و دل سیه کندت

عدل رخشنده‌تر ز مه کندت

مرد را ظلم بیخ کن باشد

عدل و دادش حصار تن باشد

چه جنایت بتر که خون خوردن؟

وانگه از حلق هر زبون خوردن

نیست در بیخ دولت اینان

تبری چون دعای مسکینان

تو نترسی که باغ سازی و تیم

خرج آن جمله از خراج یتیم؟

باغ خود را نچیده گل بیوه

برده سرهنگ هیزم و میوه

شب تاریک دوک رشتن او

روز نانی به خون سرشتن او

وانگهی ظالمی چنین در پی

تیغ دفع بدان تویی،یا حی

پیره‌زن نیمشب که آه کند

روی هفت آسمان سیاه کند

وای بر خفتگان خونخواران!

ز آفت سیل چشم بیداران

بس که دیدم دعای پیرزنان

که فرو ریخت خون تیرزنان!

گر به یک حبه ظلم ورزی تو

به حقیقت جوی نیرزی تو

از تو گر دیده‌ای پر آب شود

ملکت از سیل آن خراب شود

مهل، ای خواجه، کین زبونگیران

شهر وارون کنند و ده ویران

چو ضرورت شود معاون کار

ملک خود را به عادلان بسپار

چه کنی بر قلم زنان دغل

تکیه بر عقد ملک داری و حل؟

قلمی راست کرده در پس گوش

چشم بر خردهٔ کسان چون موش

حلق درویش را بریده به کلک

مال و ملکش کشیده اندر سلک

نشناسد که: کردگارش کیست؟

نه بداند که: اصل کارش چیست؟

علم دانستن فقیر و نقیر

علم ازردن یتیم و صغیر

گر ترا تیغ حکم در مشتست

شحنه کش باش دزد خود کشتست

دزد را شحنه راه رخت نمود

کشتن دزد بی‌گناه چه سود؟

دزد با شحنه چون شریک بود

کوچها را عسس چریک بود

چون سیاست نباشد اندر شهر

ندرخشد سنان و خنجر قهر

نیم شب کرد بر کریوه رود

دزد بر بام طفل و بیوه رود

همه مارند و مور،میر کجاست؟

مزد گیرنده، دزدگیر کجاست؟

راه زد کاروان و ده را کرد

شحنهٔ شهر مال هر دو ببرد

بر حرامی چو شحنه شد خندان

به حرم دان فرو برد دندان

چون کمان رئیس شد بی‌زه

نتوان خفت ایمن اندر ده

شهر وقتی که بی‌عسس باشد

چین ابروی شحنه بس باشد

تیغ حاکم حصار شهر بود

داروی درد فتنه قهر بود

سر دزدان که میوهٔ دارست

بر تن آسوده پارهٔ کارست

دزد را جای بر درخت بهست

پاسبان را نظر به رخت بهست

بتو معمور داده‌اند این ملک

به خرابی مهل، که گیرد کلک

تا رخ این زمین نخاری تو

بجز از خار و خس چکاری تو؟

گر نه این میوه‌ها به بار آید

باغ را از کلم چه کار آید؟

همه اندر تراش چون تیشه

کی بماند درخت این بیشه،

گوشت دهقان به هر دو ماه خورد

مرغ بریان چریک شاه خورد

دست دهقان چو چرم رفته ز کار

ده خدا دست نرم برده که: آر

دو سه درویش رفته در دره

پی گوساله و بز و بره

شب فغانی که: گرگ میش برد

روز آهی که؟ دزد خیش برد

تو پر از باد کرده پشم بروت

که کی آرد شبان پنیر و قروت؟

ای که بر قهر دیگران کوشی

بهر خود گاو دیگران دوشی

هیچ در قهر خود نخواهی شد

حاکم شهر خود نخواهی شد

هر که بر نفس خود مسلط نیست

نیست سلطان و اندرین خط نیست

پادشاهی نگاه داشتنست

دیده و دل به راه داشتنست

اندرین تن، که ملک خاص تواست

گر تو شاهی کنی، خلاص تواست

شاهی تن ز اعتدال بود

به طلب کردن کمال بود

کردن او را به شرع و عقل دوا

نپسندیدن آنچه نیست روا

اندرین شوکت و جوانی خود

شیر مردی و پهلوانی خود

بر وجود خود ار ظفر یابی

یا خود این روز رفته دریابی

زندهٔ جاودانه باشی تو

شیر مرد زمانه باشی تو

گر چه ترشست و تلخ گفتن حق

شوربختیست هم نهفتن حق

سخن ار دل شکن نباشد و سخت

رهنمایی کجا کند سوی بخت؟

هر چه گفتم اگر نگیری یاد

روز ما بگذرد، شبت خوش باد

نرم باش، ای پسر، به رفتن، نرم

تا نگردد دلت به رفتن گرم

این صفتهای لاابالی چیست؟

تو چه دانی که چند خواهی زیست؟

گفته‌ای: از جهان چو میگذریم

خود بیا تا غم جهان نخوریم

گر نمانی نه در شمار شوی

ور بمانی نه کم وقار شوی

چه ضرورت به ترک تازیدن؟

پیش شمشیر مرگ بازیدن؟

گوش بر قول ناخلف کردن؟

مال و اوقات خود تلف کردن؟

کوش تا خویش را نیارایی

که نمانی اگر بکار آیی

در تو چون روزگار چشم کند

چون تواند دلت که خشم کند؟

شاید ار حال خود بگردانی

تا مگر چشم بد بگردانی

باد سر خاکسار خواهدبود

باده خور خاک خوار خواهد بود

نفس اگر شوخ شد، خلافش کن

تیغ جهلست در غلافش کن

نه شب عیش و باده خوردن تست

که آبروی جهان به گردن تست

دوستی زین عمل به باد شود

دشمن خود مهل، که شاد شود

بر سبک‌سر نشاید ایمن بود

که سبک‌سر به سر در آید زود

کم شنیدم که مرد آهسته

گردد از خوی خویشتن خسته

نیست در شهرسست فرهنگی

هیچ عیبی بتر ز بی‌سنگی

در هنر بس پدر که داد دهد

پسری شپ شپش به باد دهد

ای که رویت به قربت شاهست

چه روی کابگینه در راهست؟

میروی، نرم تر بنه گامت

تا مبادا که بشکنی جامت

حیف! عیشی چنین به دست آورد

پس به طیشی درو شکست آورد

گر بترسی ز پادشاه خموش

در مراعات سر شاهی کوش

شاه خاموش با تو در سازد

سر شاهی سرت بیندازد

گر نه دین قاید امارت تست

بس خرابی که در عمارت تست

خود نمایی به اسب و جامه مکن

گوش بر اهل سوق و عامه مکن

راست گردان ز بهر نام بلند

سیرتی خاص گیر عام پسند

چند جویی برین و آن پیشی؟

نه کز ابنای جنس خود بیشی؟

تو نبودی پدیدت آوردند

پس به گفت و شنیدت آوردند

باز فانی شوی به آخر کار

به سگان باز دار این مردار

در میان دو نیست هستی تو

غایت غفلتست مستی تو

چه نهی در میان این دو فنا

بر خود و دوش خویش رنج و عنا؟

هر که بالاترست منزل او

به تواضع رغوب‌تر دل او

همه را روی در تو و تو به خواب

چه دهی پیش کردگار جواب؟

قرب سلطان مبارک آنکس راست

که کند کار مستمندی راست

خوش بباید بر آن امیر گریست

که به تدبیر روستایی زیست

روستایی کند کفایت و صرف

تو مگر سازی از خراجش طرف

وانگهی خویش را امین دانی

آه اگر مردمی چنین دانی!

مکن از بهر این تفرج و فرج

رزق ده ساله را به زودی خرج

بیوه زن دوک رشته در مهتاب

کرده بر خود حرام راحت و خواب

خایهٔ مرغ گرد کرده به صبر

تا بیاید امیر و از سر جبر

خایه‌ها را به خایگینه کند

مرغ و کرباس را هزینه کند

وانگهی بر نشیند و تازد

فلکش سر چرا نیندازد؟

به جفا دل مهل، که چست شود

کانچه بشکست کی درست شود؟

چه نهی بر نهال خود تیشه؟

در بریدن بباید اندیشه

غضبی، کز طریق دانش خاست

عقل و دین عذر آن تواند خواست

آن غضب ناپسند باشد و زشت

که چو کردی مجال عذر نهشت

در جهان هر چه حکمت و ریوست

همه تریاک زهر این دیوست

خرد و جانت ار تمام شوند

غضب و شهوتت غلام شوند

بس رسول و نبی شدند هلاک

تا جهان زان دو دیو گردد پاک

این دو را گر تو زیر گام کنی

خویشتن را بلند نام کنی

مکن از جام جهل خود را مست

که بیکباره میروی از دست

باده کم خور، خرد به باد مده

خویش را یاد او به یاد مده

هوش یار تو به، که بیهوشی

هوشیاری تو، باده کم نوشی

می بتونت کشد سر از بستان

بنگ رویت کند به گورستان

باده در خیک و بنگ در انبان

گر نه دیوانه‌ای مشو جنبان

خیک و انبان به خوک و سگ بگذار

خوک گندیده و سگ مردار

می سرخت نمد به دوش کند

بنگ سبزت گلیم پوش کند

دل سیاهی دهند و رخ زردی

بهل این سبز و سرخ، اگر مردی

بنگت آن اشتها دهد به دروغ

که چو ماء العسل بلیسی دوغ

می چنانت کند به نادانی

که بز ماده را پری خوانی

هر سقط کز جهان برو خندند

این دو دلاله شان فرو بندند

بنگ در بر کشد به زنجیرت

گر نباشد مویز و انجیرت

خوردن آب گرم وسبزهٔ خشک

خون بسوزاندت چو نافهٔ مشک

بهل آن آب را، که تر گردی

مخور این سبزه را، که خر گردی

آب گندیده، خاک پوسیده

در تو چون نفس و روح دو سیده

ترکشان کن، که دشمنان بدند

زانکه این هر دو دشمن خردند

بت پرستی ز می‌پرستی به

مردن غافلان ز مستی به

جود نیکست وجود مستان بد

هوشیاری ز مست مستان بد

مست نادم شود به هشیاری

تو ز مستان طمع چه میداری؟

گر چه در هر دو وضع و رفعی نیست

هم شراب ای پسر، که نفعی نیست

خوردن باده گر شود ناچار

کوش تا نگذرد حریف از چار

خادمی چست و صاحبی خوشخوی

ساقیی نغز و مطربی خوش گوی

تا زر و سیم و نقل داری و می

منه از جای خویش بیرون پی

گر خوری می به خانهٔ دگران

بر حریفان مباش سرد و گران

چشم در شاهد حریف مکن

هزل با مردم شریف مکن

نقل کم خور، که می‌خمار کند

نقل کم کن که سرفگار کند

به قبول کسان ز جای مشو

عندلیب سخن سرای مشو

وقت خوردن دو باده کمتر نوش

تا نباید به دست رفتن و دوش

تا بگردد خورش گوارنده

مشو، ای خواجه، می گسارنده

می بهل، تا که کار خود بکند

که به آخر شکار خود بکند

خورش و می چو در هم آمیزی

خون خود را به خوان خود ریزی

می خوری، اعتراف کن به گناه

تا نگردد حرام سرخ و سیاه

چند گویی که: باده غم ببرد؟

دین و دنیا نگر که هم ببرد

بیغمی شعبه‌ای ز بی‌نفسیست

بطر و خرمی ز ناجفسیست

آن که شیرین به غم سرور کند

از دل خویش غم چه دور کند؟

بهتر از غم کدام یار بود؟

که شب و روز برقرار بود

می چنان خور که او مباح شود

نه کزو خانه مستراح شود

هر چه مستی کند حرامست آن

گر شرابست و گر طعامست آن

مستی مال و جاه و زور و جمال

هم حرامست و نیست هیچ حلال

به ضرورت نجس حلال بود

بیضرورت نفس وبال بود

آب زمزم گرت کند سرمست

رو بشوی از حلال بودن دست

تو در آبی، چنین دلیر مرو

بر کنارش رسی، به زیر مرو

گر چه غم سوز و غصه کاهست او

زو برمن، آب زیر کاهست او

گر چه آبی تنک نماید و سهل

پای در وی منه تو از سر جهل

بر حذر باش ز آب آتش رنگ

که تفش اژدهاست و ناب نهنگ

آتش باده بر مکن زین پس

که ترا آتش جوانی بس

می که آتش ندیده جوش کند

چون به آتش رسد خروش کند

می چو آتش بر آتشت ریزد

می ندانی چه فتنه بر خیزد؟

زین دو آتش چو دیگ برجوشی

گر به یکباره خود سیاووشی

کاسه‌ای کندرو خوشی نبود

چه شود گر دو آتشی نبود؟

بهل این آتش ار کمست، ار بیش

که درشت آتشیست اندر پیش

مکن، ای نفس و کار خود دریاب

روز شد برگشای چشم از خواب

چند راضی شوی به خورد و به خفت؟

ترک این بیخودی بباید گفت

باده نوشندگان جام الست

نشوند از شراب دنیا مست

ذوق پاکان زخم و مستی نیست

جاه نیکان به کبر و هستی نیست

هر کرا عشق او خراب کند

فارغ از بنگ و از شراب کند

از کف من چو جام‌جم داری

دیگر اندر جهان چه غم داری؟

گر چه اختر به اختیار تو شد

ور چه شیر فلک شکار تو شد

تو بیکبارگی ز دست مشو

وز شراب غرور مست مشو

بس ازین آب و خاک غارت کن

آب و خاکی دگر عمارت کن

گاه مستی و گه خرابی تو

کس نداند که از چه بابی تو؟

چون نکردی خرابی آبادان

بر خرابی چه میشوی شادان؟

خیز و آباد کن مقامی نیک

تا برآری به خیر نامی نیک

چند راحت بری ز ملک کسان؟

راحتی هم به ملک خود برسان

پادشاهان که گنج پردازند

رسم باشد که شهر و ده سازند

زانکه در کردن عمارت عام

هم مثوبات باشد و هم نام

گر چه بعضی ز مال کاست شود

کار بسیار خلق راست شود

هر کرا رای شهر ساختنست

اولین شرط مال باختنست

وانگهی کردن اختیاری نیک

پس بنا کردن حصاری نیک

گر بود مشرق و شمالش باز

با جنوب گرفته مال مباز

حفر کاریز و جویها مقدور

برف نزدیک و گرمسیر نه دور

نمک و هیزم و گچ و گل سر

بیشه و کوه و راه اشتر و خر

جای نخجیر و رودخانهٔ آب

خیل و صحرا نشینش از هر باب

ور دهی نیز را اساس نهند

عاقلان هم برین قیاس نهند

بر زمینی که آب خیز بود

کوه را حاجت گریز بود

آب شیرین به جوی و خاک درست

جای کشت و برو رعیت چست

شهر نزدیک و شیخ دانشمند

آب گیر و صطرخ باشد و بند

خندق و سور بهر تیرزنان

چشمه نزدیک بهر پیرزنان

بر بلندی و دور از آفت سیل

وز گذار چریک یافته میل

ور کنی خانه‌ای اساس ببین

جایگاهی بلند و رست و امین

راه آب و زمین و بستان نیز

جای برف افگن زمستان نیز

مطرح خاک و محرز غله

کاه و اصطبل، ارت بود گله

همه نزدیک بایدش ناچار

آب و حمام و مسجد و بازار

ور نداری، که خانه سازی، زر

رخت در کوچهٔ کریمان بر