بيعت عشيره : بيعت على(عليه السلام) با پيامبر(صلى الله عليه وآله) پس از دعوت بنى عبدالمطلب به اسلام

منابع

ابوعامر راهب: عمرو (عبد عمرو)بن صيفى‌بن نعمان‌بن مالك، معروف به ابوعامر راهب، پدرحنظله* غسيل الملائكه

ابوعامر در شأن نزول:

منابع

ذوالقرنين،قرآن، كوروش، يأجوج و مأجوج

ذوالقرنين مركب از دو كلمه است:
1- "ذو" كه در لغت به معني صاحب است ( در حالت نصب آن «ذا» و در حالت جر «ذي»).[1]
2- "قرْن" كه در لغت به معني جمع كردن می‌باشد، اقتران از همين ريشه اجتماع دو چيز يا چيزهاست،[2] به استخوان شاخ نيز "قَرن" گويند.[3]
تركيب "ذوالقرنين" معاني مختلفي دارد و يكي از معاني لغوي آن صاحب دو شاخ است و در اصطلاح نام شخصي مي‌باشد که نام او سه بار در قرآن آمده است، او یكي از ناشناخته ترين و بحث انگيزترين شخصيت های قصص قرآني مي‌باشد.[4]

اولين اختلاف پيرامون "ذوالقرنين" وجه تسميه اوست، اقتضاي مباحث تاريخي و فقدان نصوص قطعي روايي در مسأله تسميه ذوالقرنين، باعث اين اختلاف شده است؛ (البته براي قرآن اسم افراد مهم نيست، بلکه مهم شخصيت و اعمال افراد است).
1- او به شرق و غرب عالم رسيد كه عرب از آن تعبير به قرني الشمس (دو شاخ آفتاب) مي‌كند.
2- دو قرن زندگي يا حكومت او
3- وجود برآمدگي مخصوص در دو طرف سر او
4- تاج مخصوص او كه داراي دو شاخك بوده[5] و...

در اينكه او چه شخصي است، نظرات مختلف است به اضافه اينكه قرآن هم به شخصيت وي تصريح نكرده؛ نظرات عبارتند از:
1- اسكندر مقدوني
2- يكي از پادشاهان يمن
3- كوروش هخامنشي[6]
4- منذر بن ماء السماء
5- تسن چي هوانگ تي (بزرگترين پادشاه قديم چين)[7] و...
جديدترين نظر در اين مورد از "ابوالكلام آزاد" است، وي معتقد است ذوالقرنين همان "كوروش كبير" است و صفاتي كه قرآن براي او ذكر كرده با تاريخ زندگي او منطبق است،[8] برخي از مفسرين اين نظريه را پذيرفته‌اند.

داستان ذوالقرنين در سورۀ كهف  آيات 83 تا 97 ذكر شده است و آنچه از اين آيات برمي‌آيد، اين است كه او مردي قوي، صالح و شجاع بوده، خداوند به او قدرت و سلطنتي بزرگ بخشيده بود[9]، وي مؤمن، موحد و مهـربان بـوده و از طريـق عـدل و داد منحـرف نمي‌شـود، به هميـن جهـت مشمول لطف خاص خدا بوده، به مال و ثروت علاقه‌اي نداشته است:[10]
«وَيَسْئَلونَكَ عَنْ ذِي القَرْنَين»
« و از تو دربارۀ ذوالقرنين مي‌پرسند»
«اِنّا مَكَّنا لَهُ فِي الْارضِ وءاتَيناهُ مِنْ كُلّ شَيءٍ سبباً فَأتْبَعَُ سَبَباً»[11]
«ما به او در روي زمين، قدرت و حكومت داديم و اسباب هر چيز را در اختيارش گذاشتيم، او از اين اسباب پيروي  (و استفاده) كرد»

در اين سفر به مكاني مي‌رسد و در نظرش مجسم مي‌شود كه خورشيد در آب تيره و گل آلودي غروب مي‌كند، گويا در اين سرزمين، مردم كافر بوده‌اند.[12] (اولين حملۀ كوروش هخامنشي نيز به غرب بوده، وي به پادشاه ليدي (تركيه امروز) حمله مي‌كند).[13]

در آنجا مردمي وجود داشتند كه از نظر تمدن عقب افتاده بوده و پوششي بر تن نداشته‌اند، يا مسكن و كوه و درختي در آنجا نبوده است،[14] اما اينكه چرا به آنجا سفر كرده و چه اقداماتي انجام داده، به آن تصريح نشده[15] (كوروش كبير نيز براي سركوبي شورش قبائل كيدروسيا (بلوچستان فعلي) و باكتريا (بلخ) به مشرق حمله كرده است).[16]

در اين سفر به منطقه‌اي كوهستاني مي‌رسد كه مردمش زباني مخصوص به خود داشته و سخني نمي‌فهميدند ( يا از نظر تمدن يا از نظر فكري در سطح پائين بودند) و از ناحيۀ قوم يأجوج و مأجوج آزار مي‌ديدند.
به خواست ايشان، ذوالقرنين محل عبور و حملۀ يأجوج و مأجوج را با سدي آهني كه از مس يا سرب پوشيده شده بود، مسدود كرد.[17] (كوروش نيز براي اصلاح امر مادها كه در شمال قرار داشت به حوالي كوههاي قفقاز (كوه قاف) لشكركشي كرد و تنگه‌اي كه محل عبور اقوام وحشي و ويرانگر بود را با سد آهني پوشانيد).[18]
اينكه آن مردم، با آنكه زبان نمي‌دانستند چگونه خواستۀ خود را بازگو كردند مورد اختلاف است، يا در بين ايشان مترجماني وجود داشته يا با رمز و اشاره و يا برخي از ايشان كه زبان مي‌دانستند از ذوالقرنين چنين خواستند.[19]

مفسران پيرامون عاقبت كار او سخني به ميان نياورده‌اند اما اگر ذوالقرنين همان كوروش باشد، دولتش توسط اسكندر مقدوني سقوط مي‌كند[20] و او به واسطۀ زخمي كه در جنگ سال 525 قبل از ميلاد به وي رسيده بود، درگذشت[21].

يكى از شخصيت هاى مهم و در عين حال مبهم و بحث انگيز قرآن . ـ <ذو القرنين > است . نام اين شخصيت سه بار, در سورهء كهف آمده است . داستان ذوالقرنين در آيات 83تا 97سورهء كهف بچشم مى خورد.
در اين نوشته ابتدا داستان ذوالقرنين را بر مبناى ترجمهء آيات يادشده مى خوانيم و سپس درباره ءشخصيت وى مطالبى ذكر خواهيم كرد.
اما ترجمهء آيات :(1)
و از تو دربارهء ذوالقدنين مى پرسند. بگو: براى شما از او يادى خواهم كرد. ما او را در زمين مكانت داديم و راه رسيدن به هر چيز را به او نشان داديم . او نيز راه را پى گرفت . تا به غروبگاه خورشيد رسيد. ديد كه درچشمه اى گل آلود و سياه غروب مى كند و در آنجا مردمى يافت . گفتيم اى ذوالقرنين خواهى عقوبتشان كن وخواهى با آنها به نيكى رفتار كن . گفت هر كس كه ستم كند ما عقوتبش خواهيم كرد. آنگاه او را نزدپروردگارش مى برند تا او نيز به سختى عذابش كند.
و اما هر كس كه ايمان آورد و كارهاى شايسته كند اجرى نيكو دارد. و دربارهء او فرمانهاى آسان خواهيم راند.
بازهم راه را پى گرفت . تا به مكان برآمدن آفتاب رسيد. ديد بر قومى طلوع مى كند كه غير از پرتو آن برايشان هيچ پوششى قرار نداده ايم . چنيين بود و ما بر احوال او احاطه داريم .
باز هم راه را پى گرفت .
تا به ميان دو كوه رسيد. در پس آن كوه مردمى را ديد ه گويى هيچ سخنى را نمى فهمند. گفتند:اى ذوالقرنين , ياجوج و ماجوج در زمين فساد مى كنند, مى خواهى خراجى برخود مقدر كنيم تا تو ميان ما و آنهاسدى بر آورى ؟
گفت آنچه پروردگار من , مرا بدان توانايى داده است بهتر است .
مرا به نيروى خويش مدد كنيد تا ميان شما و آنها سدى برآورم .
براى من تكه هاى آهن بياوريد, چون ميان آن دو كوه انباشته شد .
گفت : بدميد, تا آن آهن را بگداخت , و گفت : مس گداخته بياوريد تا بر آن ريزم .
نه توانستند از آن بالا روند و نه در آن سوراخ كند.
گفت اين رحمتى بود از جانب پروردگار من . و چون وعدهء پروردگار من در رسد آنرا زير و زبر كند و وعده ءپروردگار راست است .(پايان ترجمه)
شخصيت ذوالقرنين از اين جهت بحث انگيز و مبهم است كه مفسران در تعيين شخصيت وى و اينكه اوكيست ؟ و چرا بدين نام خوانده شده است ؟ و همچنين در جغرافياى وقوع داستان و سد يأجوج و مأجوج .گرفتار اختلاف شده اند. مفسران دورهء نخست كمتر در تعيين مصداق ذوالقرنين كوشيده اند و بعضاً وى رايك شخصيت غير تاريخى قلمداد كرده اند و بيشتر, همت خود را صرف وجه نامگذارى وى كرده اند(2).
اين مفسران در وجه نامگذارى وى آراء زير را ارائه كرده اند:
1- چون عمر وى طولانى بوده و باندازهء دو قرن زندگى كرده است وى را ذوالقرنين يعنى صاحب دو قرن خوانده اند.
2- چون وى كريم الطرفين بوده يعنى هم پدر و هم مادر كريم النفس و بزرگى داشته است وى را ذوالقرنين خوانده اند.
3- چون وى بر كلاهخود خود دو شاخك داشته است . و شاخك به معنى قرن است وى را ذوالقرنين يعنى صاحب دو شاخك خوانده اند.
4- چون وى موهاى پيشانى خود را مى بافته و چون دو شاخك برسرخود قرار مى داده وى ارا ذوالقرنين خوانده اند.
در ميان مفسران قديم آنهائى كه در مقام تعيين مصداق براى ذوالقرنين برآمده اند. در تعيين زمان حيات وى گرفتار نوعى ابهام شده اند, ازاينرو ذوالقرنين را متعلق به دوران حضرت ابراهيم و يا قبل از آن مى دانند واين بدان جهت است كه اينان بين دورهء حضرت موسى و عيسى (ع ) شخصى بدين نام نشناخته اند به همين دليل وى را به آن دوران كه قدرى تاريكتر است نسبت داده اند.
جداى از مفسران دورهء اول ديگر مفسران در مقام تعيين مصداق براى ذوالقرنين احتمالاتى داده اند كه درزير به پاره اى از اين احتمالات اشاره مى گردد:
1- معروفترين و قديمى ترين قول دربارهء ذوالقرنين اين است كه وى همان <اسكندر مقدونى > يا <رومى >است (356ـ 323ق ) يعنى همان جهانگشاى معروف يونانى . مفسران بنامى چون طبرى , ميبدى ,بيضاوى , طبرسى و... اين نظريه را پذيرفته اند.
ابن سينا در كتاب شفا و در بحث مناقب ارسطو مى نويسند: ارسطو معلم اسكندر بوده كه وى در قرآن به نام ذوالقرنين آمده است (3).
ابن خلدون نيز در مقدمهء خود كه توسط محمد پروين گنابادى ترجمه شده است ذوالقرنين را همان اسكندر مقدونى معرفى كرده است .
اگر چه در كتاب قرآن پژوهى , استاد خرمشاهى فخر رازى را در عداد كسانى شمرده كه معتقدندذوالقرنين همان اسكندر است (4): ولى اين مفسر بزرگ بر مغايرت اسكندر با ذوالقرنين استدلال مى كند و معتقد است كه ذوالقرنين پيامبر بوده است در حاليكه اسكندر شاگرد ارسطو بوده است و مورد امر و نهى وى و چنين كسى نمى تواند پيامبر باشد(5).
2- برخى معتقدند مراد از ذوالقرنين <تبع الاقرآن > پادشاه جنوب عربستان است . ابوريحان بيرونى كه باحوادث تاريخى آشنا است ضمن رد نظريهء تطابق ذوالقرنين براسكندر اين ديدگاه را مطرح مى كند. وى باتوجه به اسامى نظير <ذى يزن > و <ذوقهدان > حدس مى زند كه ذوالقدنين يكى از ملوك يمن است چون اول القاب پادشاه يمن <ذو> آمده است و ذوالقرنين نيز با ذو شروع شده است پس بايد يكى از پادشاهان يمن باشد.
3- نظريهء سوم اين است كه وى <تين چى هوانگى تى > بزرگترين پادشاه تاريخ چين است و مراد از سدى كه در آيه از آن ياد شده است (سد يأجوج و مأجوج ) همان ديوار معروف و بزرگ چين است .
4- ديدگاه ديگر كه از آن مفسران متأخر است و آنان با تأمل در شأن نزول آيات بدان ملتزم شده اند. اين است كه ذوالقرنين لقب كورش بزرگ پادشاه ايران است .
اولين كسى كه اين نظريه را مطرح كرده است سرسيداحمد خان هندى است پس از اين مفسر معروف هند, شخصى بنام ابوكلام و زير پيشين هند با تمسك به يافته هاى خود از سراحمدخان , حوادث مهم زندگى كورش را با آيات قرآن تطبيق مى دهند. از جمله , حملهء كورش به ليدى را, بر رفتن و لشكر كشيدن ذوالقرنين به مغرب تطبيق كرده است و خورشيدى كه در چشمهء گل آلود و غروب مى كند را رسيدن كورش به درياى اژه و ملاحظهء تصويرى از غروب آفتاب دانسته و مراء از قوم يأجوج و مأجوج را قوم مغول دانسته است .
مفسر نامى شيعه مرحوم علامهء طباطبائى صاحب تفسير شريف الميزان اين نظريه را پذيرفته و بر تطبيق ذوالقدنين بر كورش كبير تمايل دارند.(6)
مرحوم خزائلى نيز در كتاب اعلام قرآن بر اين رأى استدلهاى مبسوطى دارند.
در اينكه ذوالقرنين كسب آراء ديگرى نيز هست كه ذكر آنها مايهء طولانى شدن كلام خواهد بود, و ما به همين چهار رأى بسنده مى كنيم .
از تطبيق و تعيين مصداق براى ذوالقرنين كه بگذاريم دربارهء شخصيت و ويژگى هاى اخلاقى وى سخنان فراوانى گفته شده است . از جمله صدوق در كتاب حضال خويش مى فرمايند:
ذوالقرنين در حقيقت يكى ازبندگان صالح خدا بوده و اميرالمؤمنين فرمودند كه و فيكم مثله يعنى مثل او در ميان شما هست (7) كه ظاهراً مراد امام از اينكه در ميان شما مثل او هست , خود حضرت مى باشد. و بعضى ها با استفادهء از اين روايت ذوالقرنين را بر حضرت على (ع ) تطبيق داده اند.
كتاب خصال روايتى ديگر است از امام صادق (ع ) كه مى فرمايد:
ملوك روى زمين چهار نفر بودند دو نفر مؤمن معتقد كه عبارتند از سليمان و ذوالقرنين . دو نفر كافر كه عبارتنداز نمرود و بخت النصر.(3)
از جمله خصائصى كه از ذوالقرنين در آيات قرآن آمده است مى توان به موارد زير اشاره داشت :
ـ لقب ذوالقرنين براى اين شخص , لقبى نيست كه قرآن آنرا وضع كرده باشد. چون در شأن نزول آيات يادشده مى خوانيم كه مردم از پيامبر (ص ) دربارهء شخصى بنام ذوالقرنين سؤال كردند و قرآن آيات يادشده را براى پاسخگويى نازل فرمود. پس قبل از نزول آيات يادشده مردم وى را ذوالقرنين لقب داده بودند.
ـ بنا به فرمودهء آيات قرآن خداوند به ذوالقرنين تمكن و قدرت بخشيده بود و اسباب فرمانروايى وى رافراهم كرده بود. در آيهء 84سورهء كهف مى خوانيم :
انا مكنا له فى الارض > يعنى به وى تمكن داديم .
ـ بنا به فرمودهء آيات قرآن وى اعمال بزرگى را در جنگهاى خويش انجام داده بود. (با توجه به مجموعه ءآيات يادشده ).
ـ يكى ديگر از نسبتهايى كه قرآن به ذوالقرنين داده است , ساختن سدى است . وى اين سد را براى رهايى مردم از قبيلهء يأجوج و مأجوج ساخته بود. اين نسبت را در آيهء 94و 95سورهء كهف مى خوانيم .
ـ يكى ديگر از ويژه گى هاى ذوالقرنين اعتقادى وى <خدا> و <آخرت > است . اين اعتقاد را مى توان از آيات 94و 95فهميد. اين رحمت پروردگار من است و آنگاه كه قيامت برسد خداوند آنرا خرد خواهد كرد. ووعدهء پروردگار من حق و راست است . (آيه 98سورهء كهف ).
ـ يكى ديگر از ويژه گى هايى كه از مجموعهء آياتى كه داستان ذوالقرنين را گفته اند مى توان فهميد اين است كه وى پادشاهى دادگر بوده و نسبت به مردم مهربانى داشته است . اين توصيف از ذوالقرنين با حديثى كه ازامام صادق (ع ) نقل شده سازگارى دارد.
در پايان بايد يادآور شد, گذشته از اين اختلافاتى كه دربارهء مصداق و خصوصيات ذوالقرنين وجود دارد,ذوالقرنين يكى از شخصيتهاى قصص قرآنى است و آنگونه كه كل قصص قرآن آموزنده و قابل تأسى اندداستان ذوالقرنين نيز يك داستان واقعى است و قابل تأسى .

قرآن پژوهى - بهاء الدين خرمشاهى
قصص الانبياء - نعمت الله جزايرى
اعلام قرآن - خزائيلى
تفسير الميزان - علامه طباطبائى
دانشنامه قرآنى - خرمشاهى
لغت نامه دهخدا جلد 7صفحه 10172
تفاسير قرآن (مجمع البيان , طبرى , فخر رازى و...)

مفسرین و مورخین و اهل تحقیق مصادیقی برای ذو القرنین در قرآن ذکر کرده‏اند از جمله بعضی از پادشاهان حمبر، اسکندر مقدونی، کورش، داریوش و شی هوانک این مقاله بر آنست که ضمن نقد هر یک از نظریه‏های مذکور یا آیات قرآن و نظریات مفسرین، به بررسی موقعیت جغرافیای تاریخی سفرهای ذو القرنین بپردازد و آنگاه با مطالعه‏ای در سدهای منسوب به ذو القرنین در مناطقی چون تاجیکستان نزدیک شهر ترمذ، و در بند قفقاز و دیوار چین و...راه را برای باستان شناسان بگشاید.باشد که از افسانه‏های تاریخی درباره ذو القرنین به واقعیتها راه یابیم.

برای جغرافیای تاریخی سفرهای ذو القرنین و سد یأجوج و مأجوج در قرآن باید همگام با باستان شناسان سفری به کشورهای شمالی ایران انجام داد و در دو طرف دریای خزر به کاوش پرداخت جمهوری ترکمنستان در آسیای مرکزی، نزدیکترین کشور به ایران است.اغلب تمدنهای کهن محوطه‏ها و تپه‏های باستانی حاشیه جنوبی قراقورم در نزدیکی خاک ایران کنونی و نخستین پایتخت شاهان اشکانی در آنجا قرار دارد.از مناطق باستانی دیگر ترکمنستان دو تپه در نزدیکی روستای آنائو، در 12 کیلومتری جنوب شرقی عشق‏آباد و نماز گاتپه و قره تپه است که (*)عضو هیئت علمی گروه الهیات و معارف دانشگاه مذاهب اسلامی نشانه‏هایی از فرهنگهای عصر کشاورزی تا ادوار مس و مفرغ در آن دیده شده است.بوکینش bukinitch در نماز کاتپه کاووش را آغاز و سپس مارشچنکو 1 در دهه 1309 ش آنرا ادامه داد.
یکی از مناطق محتمل سد ذو القرنین ترمذ در ازبکستان است.
دینک باستان شناس در 1306 ش نخستین بار شهر ترمذ قدیم در ده کیلومتری ترمذ کنونی را کاوید، و به کشف گورستانی در سمیرجبه(هفت رود)از قرنهای نخستین میلادی توفیق یافت. 2 کاوش شهر افراسیاب که احتمالا بنای آن در قرن 6 ق م بوده و سپاه اسکندر نیز آن را خراب کرده بود از 1292 آغاز شد.
یکی دیگر از مناطق محتمل سد ذو القرنین تاجیکستان است، این کشور کوهستانی برای سدسازی بسیار مناسب است پژوهشهای باستان شناسی از دهه 1309 ش در شمال رشته کوههای حصار و باختر آغاز شد، که هر دو منطقه روزگاری در قلمرو حکومت هخامنشی بود که بعدها به تصرف اسکندر درآمد. 3

و یسئلونک عن ذی القرنین، قل سأتلوا علیکم منه ذکرو می‏پرسندت از ذی القرنین، بگو هم اکنون خوانم برایتان از آن گزارشی
انّا مکّنّا له فی الارض و آتیناه من کلّ شئ سبب
ما او را در زمین مکنت بسیار داریم و از هر چیزی اسباب و وسائلی
فاتّبع سببا حتّی اذا بلغ مغرب الشّمس
پس به راه افتاد تا اینکه به محل غروب خورشید رسید
وجدها تغرب فی عین حمئة
خورشید را چنان یافت که غروب می‏کند در چشمه لجن آلود
و وجد عندها قوما قلنا یا ذی القرنین امّا ان تعذّب و امّا ان تتّخذ فیهم حسن
در کنار آن قومی را دید، گفتیم ای ذی القرنین، گاهی در حق اینان سخت‏گیر و گاهی مهربان باش
قال:امّا من ظلم فسوف نعذّبه، ثمّ یردّ الی ربّه فیعذّبه عذابا نکرا و امّا من آمن و عمل صالحا فله جزاء الحسنی و سنقول له من امرنا یسر
گفت:اما کسی که ظلم کند فورا عذابش می‏کنم تا بمیرد و پیش پروردگارش رود و خداوند او را سخت کیفر دهد.
اما کسی که ایمان آورد و کردار نیکو داشته باشد، پاداش نیکو خواهد یافت و برای او کار آسانی مقرر خواهیم داشت.
ثمّ اتبع سببا، حتّی اذا بلغ مطلع الشّمس، وجد ما تطلع علی قوم لم نجعل لهم من دونها سترا کذلک و قد احطنا بما لدیه خیر
سپس به راه افتاد تا رسید به محل طلوع خورشید، آفتاب را چنان یافت که طلوع می‏کند بر قومی که برایشان پوششی قرار نداده بودیم، اینچنین او را به وضعی که در پیش داشت آگاه ساختیم.
ثمّ أتبع سببا حتّی اذا بلغ بین السّدّین وجد من دونهما قوما لا یکادون یفقهون قولا، قالوا یا ذالقرنین:انّ یأجوج و مأجوج مفسدون فی الارض فهل نجعل لک خرجا علی ان تجعل بیننا و بینهم سدّا؟
سپس به راه افتاد تا اینکه به منطقه‏ای میان دو سد رسید و پائین آن دو مردمی را یافت که هیچ سخنی را نمی‏فهمیدند.گفتند:ای ذو القرنین، یأجوج و مأجوج فسادگران این سرزمینند.
آیا مخارجی برای تو قرار دهیم که میان ما و آنان سدی قرار دهی؟
قال ما مکّنی فیه ربّی خیر، فأعینونی بقوّة اجعل بینکم و بینهم ردما آتونی زبرا الحدید، حتّی اذا سآوی بین الصّدفین.
قال انفخوا حتّی اذا جعله نارا، قال:آتونی افرغ علیه قطر
گفت:آن مکنتی که پروردگارم به من داده خبر(مال فراوانی)است.(فقط)شما به من کمک‏ کنید تا میان شما و آنان سد محکمی بسازم.
آنقدر قطعات آهن بیاورید تا فاصله میان دو کوه پر شود و آنقدر(در کوره)بدمید که آهن چون آتش شود و برای من مس بیاورید تا به روی آهن گداخته بریزم
فما استطاعوا ان یظهروه و ما استطاعوا له نقبا قال هذا رحمة من ربّی فاذا جاء وعد ربّی جعله دکّاء و کان وعد ربّی حقّ 1
پس از آن(قبائل یأجوج و مأجوج)نتوانستند از آن بالا روند و نتوانستند آنرا سوراخ کنند.
گفت این مرحمتی بود از جانب پروردگارم.پس وقتی که وعده پروردگارم فرا رسد سد را ویران سازد و قطعا وعده پروردگارم حق است.
*****
شخصیت و ویژگیهای ذو القرنین براساس آیات قرآن از این قرار است:
1.کشور گشایی که صاحب دو قرن(ذو القرنین)است.
2.کسی که سه نوبت سفر سوق الجیشی داشته:
الف.سفر به غرب
جایی که احساس می‏کند که خورشید در چشمه سیاهی فرو می‏رود(احتمالا در سواحل دریای سیاه یا دریای اژه)
ب.سفر به شرق و دیدار با مردم وحشی و برهنه
ج.سفر به منطقه‏ای که مردمش از او می‏خواهند که در برابر حملات یأجوج و مأجوج بر ایشان سدی بنا کند.
3.ذو القرنین پادشاهی عدالت پیشه بوده نیکوکاران را پاداش و مفسدین را کیفر و ستمدیدگان را در برابر فسادگران حمایت می‏کرده است.
4.هدفش از آنهمه فتوحات کسب مال و استثمار ملل مغلوب نبوده بلکه خود از تمکن و (1)-سوره کهف:82-99
اقتدار کافی برخوردار بوده قصدش توسعه عدالت واقعیت در سایر مناطق جهان و کوتاه کردن دست ستمگران بوده است.
5.ساختن سد با آهن و مس گداخته نشانه تمدن پیشرفته وی می‏باشد.

در وجه تسمیه ذو القرنین چند نظر توسط مفسرین ارائه شده است:
1.چون وی به دو قرن خورشید(مطلع الشمس و مغرب الشمس)رسید. 1
2.چون با دست و رکاب می‏جنگیده 2
3.بعلت دو شاخ یا دو برجستگی که بر سر یا بر تاجش بود 3
4.چون روزگار او دو قرن طول کشید
5.چون بر سر او دو قرن یعنی دو گیسو بود
6.چون در نور و ظلمت پیش می‏رفت
7.چون شرق و غرب زمین را در نور دیده بود
8.برای آنکه در خواب دید که سروهای آفتاب بر دست گرفته و خوابش تعبیر شد که او بر مشرق و مغرب پادشاه گردد

با توجه به خصوصیات ذکر شده در قرآن، ذو القرنین با کدامیک از کشور گشایان تاریخ منطبق است.ابتدا نظریات ارائه شده را از نظر می‏گذرانیم:
1.ابو کرب شمریر عش بن افریقس حمیری که دارای دو قرن یعنی دو گیسوی بلند بوده در اشعار جاهلی به عنوان کشور گشا یاد شده، از محققین قدیم ابو ریحان بیرونی و از متأخرین سید هبه الدین شهرستانی پیرو این نظریه می‏باشند.
براساس کتیبه‏هایی که به دست آمده نام ویشمر یحرعشآخرین شاه دوره سوم یمن و نخستین پادشاه دوره چهارم در سالهای 275-300 میلادی است.
از نظر دکتر سید حسن صفوی جهانگشائیهایی که به شمر نسبت داده‏اند چون لشکرکشی وی به ایران، محاصره سمرقند و رفتنش به چین از گزافه گویی و افسانه سرایی اخبار یمن است.و شمر فتوحاتش محدود بوده از حدود معینی تجاوز نکرده است. 1
2.صعب بن همال حمیری(320-300 م)از نظر ابن درید در کتاب و شاح وقس بن ساعده‏ی در اشعارش:
و الصّعب ذو القرنین اصبح ثاویا
باللحد بین ملاعب الارباح 2
3.منذر بن ماء السماء در اشعار امرء القیس به عنوان ذو القرنین یاد شده است 3
اصد نشاص ذی القرنین حتّی
تولّی عارض الملک الهمام 4
4.اسکندر کبیر(356-323 ق م)
مفسرین قدیم مانند طبری، طوسی، طبرسی، ابو الفتوح رازی، فخر رازی، میبدی، و بیضاوی و حسینی 5 .وی را اسکندر رومی(356-323 ق م)دانسته و در نبوت او اختلاف کرده‏اند.
در تفسیر زاد المسیر آمده که خداوند ابر را در تسخیر او در آورده بود تا بر او سوار شده هر کجا می‏خواست می‏رفت و روزی که از روم بیرون آمد مصر را تسخیر کرد و سپس با زنگیان پیکار کرد و بر آنان پیروز گشت و آنگاه عازم مغرب شد، و به تعبیر قرآن سببی را پی گرفت و به آن سبب توسل جسته می‏رفت تا به مغرب زمین رسید تا نزدیک چشمه آبی گرم بر ساحل دریای اقیانوس غربی با گروهی سبز چشم و سرخ موی و با هیبت، برخورد کرد.
ابن خلدون نیز ذو القرنین را اسکندر دانسته 1 و اخیرا دکتر حسن صفوی در این باره کتابی نوشته و به ترجیح این قول پرداخته است. 2
ظاهرا ابو علی سینا اولین کسی است که می‏گوید، ارسطو معلم اسکندر بوده که قرآن از او به ذو القرنین یاد کرده است. 3 محققین اروپایی نیز این نظر را تأیید کرده‏اند. 4
در اسطوره سریانی که در قرن ششم میلادی آشکار شده آمده است که اسکندر خطاب به خدا اظهار داشت:من می‏دانم که تو دو شاخ بر بالای سر من قراردادی تا رشد کنند تا بتوانم با آندو همه ممالک جهان را مسخر کنم 5
از نظر نولدکه قرآن شناس آلمانی، این اسطوره سریانی مأخذ اصلی روایات تفسیری در مورد ذو القرنین است. 6
اسکندر در زبان یونانی الکساندروس alexander است که از دو کلمه ترکیب شده الکسو یعنی حامی و اندروس به معنی انسان، و بنابراین معنی ترکیبی اسکندر(حامی انسان)می‏تواند منطبق با شخصیت ارائه شده قرآنی باشد.
همانطور که در تاریخ به تفصیل آمده است اسکندر یکی از کشورگشایانی است که شرق و غرب را در نور دید و از سواحل مدیترانه تا مرزهای هندوستان را تسخیر کرد
رت 1 داستان سد اسکندر را از چند منبع از جمله از قول نلاویوس ژزف نقل کرده که متن کامل آن در ترجمه سریانی 2 موجود است و ناشر آن ارنست ا و الیزبورگ می‏باشد 3 از قصه دیگری از منابع مسیحی که ضمن اسناد اسکندریه به دست آمده نقل می‏کند که وقتی اسکندر به شمال در ناحیه جبال قفقاز می‏رسد 300 پیرمرد به او اطلاع می‏دهند که یک راه باریک در این کوهستان به مسکن اقوام وحشیهون 4 منتهی می‏شود که آدمخوار و خونخوارند و به اقوام مجاور حمله می‏کنند، اسکندر با کارکنان مصری خود سه سد از مس و مفرغ در تنگه‏های کوه می‏سازد تا از هجوم آن اقوام وحشی جلوگیری کند.

یوسف علی که در ترجمه و تفسیر خود به انگلیسی درباره ذو القرنین به تحقیق پرداخته، ذو القرنین را اسکندر دانسته و محل سد یا دروازه آهنی را دربند برمی‏شمارد البته نه دربند قفقاز و غرب دریای خزر بلکه دربند شرق خزر در آسیای میانه در حدود 150 مایل جنوب شرقی بخارا میان ترکمنستان و هندوستان، در 38 شمالی و 67 شرقی، این سد را اکنون به ترکی بروزگول خانه 5 می‏نامند.اما به دروازه آهنی معروف است و به عربی باب الحدید و به فارسی در آهنی و به چینیتایمن خون 6 گفته می‏شود.
از این سد نشانه‏ای بر جای نمانده است و در قرن هفتم جهانگرد چینی هون تسینگ 7 در راه خود به هند، آنرا مشاهده کرده است.نزدیک آن دریاچه‏ای است که بنام دریاچه اسکندر معروف است.اسکندر بعد از فتح ایران قبل از رفتن به هندوستان به بخارا و سمرقند آمده است.
مقدسی جهانگرد و جغرافی دان عرب در حدود 375 ه می‏نویسد:واثق، خلیفه عباسی، پژوهشگرانی به آسیای میانه فرستاد تا درباره سد آهنی تحقیق کنند و به او گزارش دهند.آنان تنگه‏ای را یافتند به معرض 150 یارد میان دو کوه مرتفع که یا قطعات آهنی ساخته شده بود همراه با سرب گداخته که آن تنگه بسیار محکم نگاه داشته بود. 1
در داستان اروپایی اسکندر آمده که اقوام وحشی یأجوج و مأجوج، یا 000/400 تن آمدند تا پروس را در برابر اسکندر حمایت کنند، آنان به کوه زدند و اسکندر در برابر آنان سد معروف را ساخت تا در حملات آنان جلوگیری می‏کند. 2

سید قطب به مناسبت سد یأجوج و مأجوج می‏نویسد:سدی نزدیک شهر ترمذ از شهرهای تاجیکستان معروف بهباب الحدیدکشف شده است.در اوائل قرن 15 میلادی دانشمند آلمانی سیلدبرجر از آن گذشته و آنرا در کتاب خود ثبت کرده است.همچنین مورخ اسپانیایی، کلامنجو در سفرش بسال 1403 م آنرا ذکر کرده و می‏گوید:سد شهر باب الحدید، در راه بین سمرقند و هند است.و این سد احتمالا همان سدی است که ذو القرنین آنرا بنا کرده است.
و بعضی برآنند که سد ذو القرنین همان سد عظیم چین است، سعید حوّی می‏گوید بعضی از فضلای معاصر که از چین دیدن کرده‏اند می‏گویند که بعضی از اهالی چین قبائلی هستند معروف به نام یأجوج و مأجوج. و بعضی از چینیان معتقدند که سد یأجوج و مأجوج، هم اکنون در منطقه‏ای معروف در هند است، که شرق آسیا را از غربش جدا می‏کند و در آنجا آثار و بقایای آن سد آهنی است در بین دو کوه. 1

از نظر استاد امیر توکل کامبوزیا، ذو القرنین شی هوانک-تی، پادشاه بزرگ چین، و یأجوج معرب بوچانک و مأجوج معرب مانچونک قبائل وحشی چین و عین حمئه، معرب هوتسینک است(که به زبان چینی به معنای چشمه‏ها و چاه‏های فواری است که آبهای سوزان و لجن‏داری را با گازهای شدید بیرون می‏دهد و در مغرب چین این چشمه‏ها بسیار فراوان است)و سد ذو القرنین، همان دیوار معروف چین است.
کشور چین در دو قرن و نیم قبل از میلاد بر اثر ضعف سلاطین دچار هرج و مرج شده و قبائل وحشی شمالی یأجوج(بنامهای مانویا مانجونک-مانگول یا مغول که قبائل مغول و تاتار از آنها منشعب می‏شوند و مأجوج(از نام قبائل بزرگ مانچو و منچورستان فعلی)به غارتگری اشتغال داشتند. 3 در برابر قبائل وحشی کشاورزان صلح‏جویی بودند در غربشان تونککه از ستم قبائل وحشی رنج می‏بردند. 4
در تاریخ چین آمده است که شی هوانک، برای کوتاه کردن دست غارتگران سپاه نیرومندی به فرماندهیوانک تسیانبسیج کرد و با شکستهای پی در پی که بر قبائل مهاجم وارد ساخت، آنان را به سمت شمال عقب راند. 5
و آنگاه به عمران و آبادانی شهر و وضع کشاورزان پرداخت، و محرمانه مردم را به تهیه وسائل سفر طولانی، تیر و مهمات، خوراک و پوشاک وسائل نقلیه، مهندسین و متخصصین راهسازی تشویق کرد.و پس از تکمیل وسائل و اسباب با اردوی عظیمی سفر خود را آغاز کرد. 1
استاد کامبوزیا، این بخش از تاریخ شی هوانگ را منطبق با مفاد آیه قرآن می‏داند که می‏فرماید:انّا مکنّا له فی الارض و آتیناه من کلّ شئ سبب 2 (ما او را در زمین مکنت و اقتدار و از هر چیزی اسباب و وسائلی به وی دادیم.)

پایتخت شی هوانک شهر میان یانک کنار رود وئی شوئی واقع در شمال چین مجاور شهر پکن پایتخت کنونی بود.وی به همراه ارتشی کاملا مجهز از طریق ایالت شانسی رو به مغرب چین حرکت می‏کند و به ایالات مغربیسیچوانمی‏رسد که در آن سرزمین آبهای لجنی و گازدار گرم فراوان است.از نظر استاد کامبوزیا این بخش از تاریخ شی هوانک منطبق با آیه قرآن است که می‏فرماید:فاتّبع سببا حتّی اذا بلغ مغرب الشّمس وجدها تغرب فی عین حمئة
پس ذو القرنین به راه افتاد تا اینکه به محل غروب خورشید رسید و خورشید را چنان یافت که در چشمه گرم لجن آلود(حمئه)غروب می‏کند. 3

پس از پایان امور استان سیچوان در غرب شی هوانک از راه جنوب برای رسیدن به شرق چین، ایالات بوئی، چئو، و یوانک-سی را پس از نبردهای سخت با سرکشان محلی، پشت سر می‏گذارد. 4 استاد کامبوزیا این سفر را منطبق با این قسمت قرآن می‏داند که:
ثمّ اتّبع سببا حتّی اذا بلغ مطلع الشّمس
سپس به راه افتاد تا اینکه به کرانه‏های خاوری رسید.
شی هوانک برای دفاع مردم دستور می‏دهد که در بین شهرها راهسازی شود. 1
و این زبان را با جمله آخر آیه قبلسنقول من امرنا یسر(آسانی و رفاه مقرر خواهیم داشت)انطباق می‏دهد.
شرق چین تا مصب رود یانک تسه کیانک منطقه حاره و استوایی است که دارای تابستانی بسیار گرم و زمستانی معتدل است، و این بخش منطبق با این قسمت از آیات ذو القرنین است که مردمان آنرا عریان و بدون لباس معرفی می‏کند:
لم نجعل لهم من دونها ستر
امروز هم برهنگی در سواحل و جزائر پراکنده چین و ژاپن و حتی نواحی هند و چین متداول است و به افراد برهنه این مناطق آی نو یعنی پشمالو گفته می‏شود.

در 314 ق م بر اثر فشار قبائل مهاجم سلطان استان چئو سدی از روی هوانک هو تا ساحل خلیج پیچلی کشیده بود و در همان زمان سلطان استان ین هم سدی از ایالت شانسی تا بفاز لیاتونگ واقع در مرز کنونی نامچوری احدث کرد.تلاقی ایندو سد که یکدیگر را قطع کرده‏اند در نزدیکی بندر فعلی یونک-بیک واقع در ساحل خلیج پیچلی است.درست در این نقطه است که شی هوانک در سفر به شمال شرقی خود بین ایندو سد رسیده از نظر استاد کامبوزیا، این همان دو سدی است که قرآن به آن تصریح کرده می‏فرماید:حتّی اذا بلغ بین السّدّین(تا اینکه ذو القرنین بین دو سد رسید)و پس از بازدید از ایندو سد، دستور می‏دهد که سد استوار و خلل ناپذیری بسازند.

سستی و خرابی سدهای اولیه که باعث رخنه اقوام مهاجم پوچانک و مانچونک شده بود منجر به شکایت اهالی به شی هوانک شده و به دستور او دیوار و سد محکمی شروع به ساختمان می‏شود که ارتفاع آن از 9 الی 12 متر عرض قاعده و پایه آن ده و طول آن چهار هزار کیلومتر است.در فاصله چند متر به چند متر برجی در روی دیوار بنا شده که به منظور دفع دشمن و تسلط بر او بوده است:
در تقویمهای چین که روز به روز در زمان شی هوانک یادداشت شد فرمانی ضبط شده مبنی بر اینکه:اگر میخی لای درز سنگی قابل کوبیدن باشد گردن سازنده آن محل قطع شود. براستی این دیوار از عجائب صنع بشری است و تاکنون طی 2200 سال بدون کوچکترین مرمت و تعمیر در منطقه سردو در مسیر دائم زلزله بدون کوچکترین شکافی باقی است.
استاد کامبوزیا این سد و دیوار محکم را مصداق بخش پایانی آیات ذو القرنین دانسته که می‏فرماید
آتونی زبر الحدید حتّی اذا سآوی بین الصّدفین قال انفخوا حتّی اذا جعله نارا قال آتونی افرغ علیه قطرا 1
گفت برای من آهن بیاورید تا با فاصله میان دو بریدگی کوه معادل شود گفت بدمید تا وقتی که آهن را به صورت آتش کردند گفت برای من مس در حال مذاب بیاورید تا به روی آهن گداخته بریزم.
این آیه پایه آهنین و روکش مسین را در بریدگی میان دو شکاف دو کوه مجاور ذکر می‏کند که با مراجعه به وضعیت کنونی ساختمان دیوار چین، نقاط و معابر کوهستانی واقع بین پکن و خلیج پیچیلی(شمال شرقی چین)از تمام نقاط دیگر سد محکمتر و استوارتر ساخته شده است. 2
فما استطاعوا ان یظهروه و ما استطاعوا له نقبا 1
(پس از اتمام سد دیگر قبائل وحشی)نتوانستند از آن بالا روند و نتوانستند آنرا سوراخ کنند.

سرسید احمد خان بنیان‏گذار دانشگاه علیگر-هندوستان نخستین کسی بود در تحقیقات خود کورش را همان ذو القرنین دانست و مولانا ابو الکلام آزاد وزیر فرهنگ هند در تفسیر خود به توضیح آن پرداخت، و توضیحات وی از نظر علامه طباطبایی در تفسیر المیزان و آیت الله مکارم در تفسیر نمونه و استاد سعید حوی در تفسیر الاساس و استاد محمد تقی شریعتی در تفسیر نوین و استاد صدر بلاغی در قصص قرآن و حاج عبد المجید صادق نوبری در تفسیر کشف الحقائق و بعضی دیگر مورد بررسی قرار گرفت.این نظریه از هر گفتار دیگری انطباقش با آیات قرآنی روشن‏تر و قابل قبول‏تر قرار گرفت.
علامه طباطبایی در این باره می‏نویسند:بعضی گفته‏اند ذو القرنین همان کورش-یکی از ملوک هخامنشی در فارس است که در 529-560 ق.م می‏زیسته و هم او بوده که امپراطوری ایرانی را تأسیس و میانه دو مملکت فارس و ماد را جمع نمود، بابل را مسخر کرد و به یهود اجازه مراجعت از بابل به اورشلیم را صادر کرد و در بنای هیکل کمکها کرده، مصر را به تسخیر خود در آورد...آنگاه رو به سوی مشرق نهاده تا اقصی نقاط مشرق پیش رفت. 2
علامه طباطبایی طی هشت صفحه نظریات ابو الکلام آزاد را ارائه داده‏اند که خلاصه آن از اینقرار است:آنچه قرآن از وصف ذی القرنین آورده با این پادشاه مطابقه دارد از جمله:

1.اگر ذو القرنین مردی مؤمن به خدا و دین توحید بوده کورش نیز بوده است.
2.اگر او پادشاهی عادل و رعیت پرور و دارای سیره رفق و رأفت و احسان بوده، این نیز بوده است.
3.اگر او نسبت به ستمگران و دشمنان مردی سیاستمدار و سخت‏گیر بوده، این نیز بوده است.
4.اگر خدا به او از هر چیزی سببی داده، به این نیز داده بود.
5.اگر میانه دین و عقل و فضائل اخلاقی و عدّه و عدّه و ثروت و شوکت و انفیا و اسباب برای او جمع کرده، برای این نیز جمع کرده بود.
6.کورش نیز سفری به سوی مغرب کرده و بر لیدیا و پیرامون آن مستولی شده است.
7.کورش بار دیگر به سوی مشرق سفر کرده و به مطلع الشمس رسیده و در آنجا با مردمی صحرانشین و وحشی دیدار کرده است.
8.و نیز همین کورش سدی بنا کرده و این سد در تنگه داریال میانه کوههای قفقاز و نزدیکیهای شهر تفلیس است. 1
از نظر ابو الکلام آزاد، داستان ذو القرنین در پاسخ به سئوالی است که به اشاره علمای یهود مدینه یکی از افراد قریش از پیامبر اکرم(ص)می‏پرسد: 2 یسئلونک عن ذی القرنین.طبیعی است که سئوال یهودیان در مورد شخصیتی باشد که عرب نبوده بلکه در ارتباط با آنان است، در این راستا رؤیای دانیال نبی(ع)در کتابهای یهود است که در خواب می‏بیند قوچ دوشاخی غرب و شرق و جنوب زمین را شخم می‏زند ناگاه یک بزکوهی از غرب زمین را می‏کاود و با قوچ دوشاخ روبرو می‏شود و آنرا از میان برمی‏دارد.پس از آن فرشته‏ای پدید می‏آید و خواب دانیال را تعبیر می‏کند که صاحب دوشاخ، پادشاه پارس و ماد است.و بز یک شاخ اسکندر است که آخرین پادشاه پارس را برمی‏اندازد. 3 و آنگاه کشف مجسمه کورش با دو شاخ و دو یال، در دشت مرغاب را سندی قوی بر این مدعی می‏شمارد.
گرچه بعضی از محققین جدید، کتاب دانیال را ساختگی و قرنها بعد از سقوط بابل و آزادی یهود دانسته و بسیاری زمان تألیف آنرا از بعد از قرن اول میلاد می‏دانند.فقط پروفسور ماکس لوئر(max loehr)تألیف آنرا در سال 164 قبل از میلاد دانسته است 1 .
اما ابو الکلام می‏افزاید ممکن است سفر دانیال یک داستان ساختگی باشد ولی آنچه در آن آمده مسلما دارای اصل و حقیقتی است 2 .
مورخین معاصر به شخصیت والا و عادل و با فضیلت کورش گواهی داده‏اند. 3

سد ذو القرنین از نظر استاد ابو الکلام آزاد، در محلی بین دریای خزر و دریای سیاه واقع شده که سلسله کوههای قفقاز مثل یک دیوار طبیعی راه بین جنوب و شمال را قطع می‏کند و فقط یک راه در تنگه میان این سلسله کوهها وجود دارد، این راه امروز بنام تنگه داریال می‏خوانند و در ناحیه ولادی کیوکز vladi kaukas(ماوراء قفقاز)و تقلیس واقع شده است.
هم اکنون بقایای دیوار آهنی در این نواحی هست، معبد داریال بین دو کوه بلند واقع شده و این سد که آهن زیادی در آن دیده می‏شود در همین دره وجود دارد.در زبان گرجستان از قدیم این دروازه رادروازه آهنینو ترکها آنرا دامرکپو یعنی دروازه آهنی خوانده‏اند و امروز هم به همین نام مشهور است. 4

برخی داریوش بزرگ پسرعموی کورش را که هشت سال پس از وفات وی بجای او نشست ذو القرنین دانسته‏اند.

از آنجا که یکی از نشانیهای ذو القرنین ساختن سد آهنی است و در دیوار چین شی هوانک آهن بکار نرفته و در مورد اسکندر ساختن چنین سد آهنی معلوم نیست و تنها کورش و داریوش بودند که هم سه بار سفر سوق الجیشی آندو به غرب و شرق و بین دو سد قطعی است و هم عدالت و هم داشتن مکنت و مراد از عین حمأة که بنظر می‏رسد آفتاب در آن فرو می‏رود دریای سیاه یا خلیج دریای اژه بوده چون عین به معنای آب فراوان است. 1
کورش نخستین کسی است که ماد و پارس را با هم متحد می‏کند و سزاوار لقب ذو القرنین است ولی او در جنگ با ماساژتها کشته شد و بعید است که در حدود مملکت خود سدی بنا کرده باشد اما داریوش سکائیها را عقب راند و ایران را از دست آنان راحت ساخت و معنای داریوش که بمعنای مانع است 2 با ساختن سد و منع اقوام مهاجم متناسب است.
داریوش بزرگ دشمنان را مغلوب و نفوذ خود را از سوی شمال شرقی تا شط سیحون از جنوب شرقی تا کنار رود سند و از مغرب تا یونان توسعه داد و همه ملل آسیای غربی و آسیای میانه و مصر و حبشه را زیر فرمان خود در آورد. 3
در یکی از کتیبه‏هایی که باستان‏شناسان از داریوش کشف کرده‏اند و 2500 سال قدمت دارد آمده است:داریوش به عموم مردم اعلام می‏کند که اهورا مزدا سلطنت را از فضل و رحمت خود به من بخشیده و من به توفیق او بر تحکیم صلح و آرامش در زمین دست یافته‏ام. 1
این کتیبه که گفته می‏شود به فرمان داریوش نقش شده با قول ذو القرنین در قرآن موافق است که می‏گوید:هذا رحمة من ربّییعنی این رحمتی از جانب پروردگار من است. 2
بعضی از محققین هم در مورد اسکندر و هم داریوش و هم کورش و هم شی هوانک و دیگران مانند بسیاری از مسائل تاریخی تردید کرده‏اند. 3 راه حل این معما، یک تحقیق عملی توسط باستانشناسان و جغرافی‏دانان است که امید است در آینده نزدیک عملی گردد.

در میان مصادیقی که مفسرین برای ذو القرنین ذکر کرده‏اند، بعضی مانند پادشاهان حمیر از نظر محققین و با واقعیتهای تاریخی و باستانشناسی قابل انطباق نیست و به افسانه‏سرایی اخبار یمن نزدیکتر است.آنچه در میان محققین مورد توجه قرار گرفته و طرفدارانی پیدا کرده در درجه اول اسکندر مقدونی و در درجه دوم کورش و درجه سوم داریوش و در مرحله چهارم شی هوانک طرفداران بیشتری دارند، و در مورد هر کدام نقد و بررسی بعمل آمده است:

از آیات ذو القرنین چینی برمی‏آید که وی مردی صالح موحد، و عادل بوده در روایات تفسیری امام علی(ع)در پاسخ کسی که پرسید ذو القرنین پادشاه بود یا پیغمبر؟فرمودند:بنده صالح بود که خدای را دوست می‏داشت و خداوند هم او را دوست می‏داشت. 1 اما صفات اسکندر یونانی از نظر بسیاری از مورخین کاملا نقطه مقابل صفات قرآنی است و گفته می‏شود فیلیپ با مادر اسکندر بواسطه سوء ظنی که باور می‏داشت متارکه و اسکندر را نفی کرد و گفت: فرزند او نیست. 2

اما در مورد کورش، از نظر محققین، مبنای آن بیشتر استنباطی است که آقای ابو الکلام آزاد از کتاب تورات، دانیال نبی نموده‏اند.و کتاب دانیال نبی را بسیاری از اهل تحقیق معتبر ندانسته و بر فرض صحت انتساب کتاب مذکور به دانیال نمی‏توان قوچ دوشاخ را تنها بر کورش منطبق دانست بلکه عبارت کتاب دانیال تمام پادشاهان ماد و فارس را شامل می‏شود:قوچ صاحب دوشاخی که دیدی ملوک مدائن و فارس است و برترمودار پادشاه یونان 2
اما در مورد مجسمه منسوب به کورش، که در مسجد مادر سلیمان(پازارگاد)کشف شده از نظر اکثر محققین مربوط به کورش نبوده بلکه نمادی از ملکی است در حال پرواز و عبارت کنده شده روی آن:من کورش پادشاه هخامنشرا مربوط به مجسمه ندانسته بلکه متعلق به تمام بنای آن ساختمان دانسته‏اند. 4
-در مورد سد داریان سندی تاریخی دال بر اینکه کورش سدی جلو سیت‏ها ساخته وجود ندارد.و بنای دروازه آهن(باب الحدید)منسوب به اسکندر مقدونی است. 5
-از نظر هرودت، کورش پادشاهی جاه طلب و دارای تمایلات توسعه طلبانه بوده خود را فوق بشر می‏دانسته است. 1

-برخی در مورد پایبندی وی به دین تردید کرده زیرا که وی با دخالت دادن مذهب در کار سیاست و مملکت مخالفت می‏کرده است.
-گفته می‏شود داریوش نه به چین رفت که دیواری بنا کند و نه سدی برای جلوگیری از هجوم سکاها ساخت، تنها وقتی در دشتها و کوههای قفقاز بود دستور داد هشت دیوار عظیم در وسط صحرا با فاصله‏های 11 کیلومتری بنا کنند ولی آنها را ناتمام گذاشت و به تعقیب سکاها پرداخت، این دیوارها یک قرن هم دوام نیاورد.و هردوت 425-484 ق.م می‏نویسد من خود خرابه‏های این دیوارها را دیده‏ام.
-داریوش با همه قدر و تدبیر از نظر اخلاق و معنویت بپای کورش کبیر نمی‏رسید. 2

-اعمالی که به او نسبت می‏دهند بیانگر آنست که وی مردی سخت‏گیر و بی‏رحم و جاه طلب بوده به عنوان نمونه می‏گویند:یک بار 27 نفر دانشمند را که به حکم تنبیه مادرش اعتراض کرده بودند با قساوت دستور داد دست و پایشان را ببرند و در ملاء عام قرار دهند.و نیز فرمان داد کتابخانه‏های مخالفان را بسوزانند و 460 هزار نفر دانشمند را به جرم اختلاف عقیده با وی به قتل برسانند. 3
-در حال حاضر از نظر تحقیق تاریخی نظر به انطباق با اسکندر نسبت به سایر نظریه‏ها مقدم است اما نیاز به یک تحقیق عملی توسط باستان شناسان و جغرافی دانان دارد که امید است در آینده نزدیک عملی گردد.

از مجموع تحقیقات علماء و مفسرین که فشرده آنها را از نظر گذراندیم می‏توان نتیجه گرفت:
1.این تحقیقات علمی و نظری نیاز به کار عملی باستانشناسی دارد تا بتوان قاطعانه در مورد مصادیق هشتگانه ذو القرنین نظر داد.امید است که باستانشناسان با سفر به مناطق احتمالی و کاوش عملی اهل تحقیق را از حقیقت امر آگاه سازند.
2.آنچه مایه تردید بسیاری از محققین بوده اینست که از ظاهر آیات قرآن برمی‏آید که ذو القرنین فردی موحد و با ایمان و عادل بوده و در مورد هر یک از کشورگشایان هم سخن از ایمان و عدالت آنها گفته‏اند و هم از ظلم و شرک آنان.
اما باید دانست که نه آیات مذکور دلیلی بر عصمت ذو القرنین است، و نه آنچه درباره این کشورگشان گفته شده قطعی است، و چه بسا تشابه اسمی و حبّ و بغضها موجب شده که فردی را مدح یا قدح کنند.
4.آنچه که این آیات به ما می‏آموزد اینست که حوادث تارخی، حادثه‏ای اتفاقی و تصادفی نبوده و این پادشاهان و کشورگشایان نیستند که این تحولات مهم تاریخی را می‏آفرینند بلکه همه به فرمان خداست و تاریخ از قانونمندی برخوردار است.و لذا خداوند بیشتر کارها را به خود نسبت می‏دهد و می‏فرماید:
انّا مکّنا له فی الارض و آتیناه من کلّ شئ سببا...قال ما مکّنی فیه ربّی خیر قال هذا رحمة من ربّی.
5.از آنجا که وقایع تاریخی قانونمند و به فرمان خداست می‏بینیم که بطور مشابه تاریخ تکرار می‏شود و چقدر تاریخ زمان کورش و داریوش و اسکندر و شی هوانک با یکدیگر همگونند تا جائیکه مفسرین و مورخین را به حیرت واداشته که کدامیک از اینان ذو القرنین است؟.

1-آزاد، ابو الکلام، ذو القرنین یا کورش کبیر، ترجمه دکتر باستانی پاریزی، تهران، انتشارات کورش، 1369 ش
2-آلبرماله، ژوال ایزاک، تاریخ ملل شرق و یونان، انتشارات ابو علی سینا
3-آلوسی بغدادی، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دار احیاء المتراث العربی 1405 ه در سی جلد.
4-ابن بطوطه:رحله ابن بطوطه، چاپ محمد المنعم عریان، بیروت 1407.
5-ابن خلدون، مقدمه، ترجمه پروین گنابادی ج 1 و 2، تهران بنگاه ترجمه و نشر کتاب 1340 ش.
6-ابن کلبی، هشام بن محمد، کتاب الاصنام، (تنکیس الاصنام)ترجمه سید محمد رضا جلالی نائینی، تهران، تابان 1348
7-ابو الفتوح رازی، روح الجنان و روح الجنان، تصحیح شعرانی، اسلامیه 1387
8-ابو الفداء اسماعیل بن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، قاهره، 1967 م
9-ابو اسحاق نیشابوری، قصص الانبیاء، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب 1359
10-اتین ماری در یوتون، ژاک واندیه تاریخ مصر قدیم
11-اسعدی، مرتضی، جهان اسلام، مرکز نشر دانشگاهی تهران 1369 ج 1 و 2
12-الدرجان.باستان شناسی کتاب مقدس، ترجمه سهیل آذری، تهران، نور جهان 1350.
13-امل اسین، مکه مکرمه، مدینه منوره، ترجمه دکتر سید جعفر شهیدی، تهران امیر کبیر، 1360
14-اورهان بایراق، ترکیا السیاحیة، ترجمه خالد نوری، چاپ استانبول منشورات مینیاتور: 46، بی‏تا
15-بلاغی، صدر الدین، فرهنگ قصص قرآن، تهران، امیر کبیر 1331
16-بورکهامت، تیتوس، هنر اسلامی، زبان و بیان، ترجمه مسعود رجب‏نیا، تهران
17-بوکامی، دکتر موریس، تورات، انجیل، قرآن و علم، ترجمه مهندس ذبیح الله دبیری تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1368
18-بی‏آزار شیرازی عبد الکریم، طلوع و غروب تمدنها، تهران، مؤسسه انتشارات بعثت، 1358
19-بی‏آزار، عبد الکریم، تفسیر کاشف، در 6 جلد، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی 1376
20-بیضاوی، ناصر الدین، انوار التنزیل و اسرار التأویل، تهران، مروی 1363 در دو جلد
21-بیرونی، ابو ریحان، آثار الباقیة عن القرون الخالیه، ترجمه اکبر دانا سرشت تهران، ابن سینا، 1352
22-بیژن، اسد الله، سیر تمدن و تربیت در ایران باستان، تهران، انتشارات سینا، 1350 ثعلبی قصص الانبیاء
23-حوی، سعید، الاساس فی التفسیر، قاهره، دار السلام 1412
24-حجازی دکتر، محمد محمود، التفسیر الواضح، بیرون در چهار جلد
25-خزائلی، محمد، اعلام قرآن، تهران، امیر کبیر، 1335
26-جواد علی، تاریخ العرب قبل الاسلام، بغداد، 1957 در 10 جلد
27-دائرة المعارف الاسلامیه، ترجمه، احمد الشنتاوی، ابراهیم زکی خورشید، عبد الحمید یونس، حافظ جلال، مصر
28-دائرة المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 1، 1367 ش(تاکنون 6 مجلد از این اثر منتشر شده است).
29-دائرة المعارف فارسی، به سرپرستی غلامحسین مصاحب، تهران، حبیبی ج 1، 1345، ج 2، 1356، ج 3، 1376
30-دائرة المعارف قرن بیستم، محمد فرید وجدی، مصر
31-دانشنامه جهان اسلام، حرف ب جزوه چهارم زیر نظر سید مصطفی میر سلیم تهران 1373
32-رازی فخر الدین:مفاتیح الغیب، تهران، دار الکتب العلمیة، در 32 جلد
33-رشید رضا، محمد:المنار، مصر، دار المنار 1967 در 13 مجلد
34-زمخشری جار الله، الکشاف، عن حقایق غوامض التنزیل، قاهره 1373 ه در 4 جلد
35-زهیلی، وهبة، التفسیر المنیر، بیروت دار الفکر المعاصر، 1411 ه در 3 جلد
36-طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، الاعلمی للمطبوعات، 1393 ه در 20 جلد
37-طبرسی، ابو الفضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیرت، دار المکتبة الحیاة بی تا
38-طبری، ابو جعفر، تاریخ الامم و الملوک، قاهره، مطبعة الاستقامة، 1357 ه ق
39-طبری، ابو جعفر، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة 1409 ه از روی چاپ بولاق مصر، 1323 ه، در 30 مجلد
40-طنطاوی، تفسیر الجواهر، بیروت دار احیاء التراث العربی 1412 ه
41-طوسی، ابی جعفر محمد بن حسن؛التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی تا، در 10 مجلد
42-کاشفی، کمال الدین حسین، تفسیر حسینی یا مواهب علیه، تهران، 1317 ش در 4 مجلد
43-سوسه احمد، العرب و الیهود فی التاریخ، دمشق، 1972 م
44-شبط موسر:غضق الادب، ازمیر ترکیه، 1729
45-شی‏یرا، ادوارد، الواح بابل، ترجمه علی اصغر حکمت، تهران ابن سینا و فرانکلین، 1341
46-صفوی، سید حسن، ذو القرنین کیست، تهران کانون انتشارات محمدی، 1358
47-طباره، عفیف عبد الفتاح، مع الانبیاء فی القرآن الکریم، بیروت، دار العلم للملایین، بی تا
48-کالین مک ایودی، اطلس تاریخی جهان دوران باستان، ترجمه ف.فاطمی، چاپ تهران، نشر مرکز، 1364
49-کامل، عبد العزیز:مدخل جغرافی الی قصص القرآن الکریم، قاهره الازهر، 1915
50-کامل، عبد العزیز، القرآن و التاریخ، عالم الفکر، کویت، وزارة الاعلام مارس 1982
51-عقاد، عباس محمود، ابو الانبیاء، المجموعة الکاملة، ج 11، بیروت 1978
52-قطب، سید، فی ظلال القرآن، بیروت، دار العربیة، چاپ چهارم
53-علمای ماوراء النهر، ترجمه تفسیر طبری، تصحیح جبیب یغمایی، تهران، انتشارات توس، 1356
54-مالووان، م.ا.ل، بین النهرین و ایران باستان، ترجمه رضا مستوفی، تهران انتشارات دانشگاه تهران، 1368 ش
55-مجلسی، بحار الانوار، بیروت، در 110 جلد
56-مجله الهلال مصر جزء 76، سال 41، محرم 1352
57-مجله الهلال مصر، قاهره شماره 2، سال 34، 15 ربیع الثانی 1344
58-مجله کیهان اندیشه، قم، شماره 6، سال 1365
59-مجله میراث جاویدان، تهران، سازمان اوقاف، سال اول شماره 3 1372
60-مغنیه، محمد جواد، التفسیر الکاشف، بیروت، دار الجواد، 1981 م
61-مقدسی، مطهر:البدو و التاریخ، چاپ فرانسه، 1899
62-میر مدرس، سید موسی، کورش و ذو القرنین، تهران، مرکز نشر علوم دانشگاهی، 1373
63-النجار، عبد الوهاب:قصص الانبیاء، بیروت، دار احیاء التراث العربی
64-هاکس، جیمز، قاموس کتاب مقدس، تهران، طهوری 1349 ش

سالها بود که در میان کتابهای خطی خود تفسیر کهنه‏ای از قرآن می‏دیدم که صفحات اول‏ و آخر آن افتاده و از نام مؤلف و کاتب و تاریخ تألیف و کتابت در آن اثری نبود.
مطالعهء«یوسف و زلیخا»از جمله مجموعهء«شاهکارهای ادبیات فارسی»که زیرنظر دکتر خانلری و دکتر ذبیح اله صفا استادان دانشگاه از روی نسخهء خطی تفسیر تربت جام موجود در موزهء ایران باستان چاپ شده است مرا متوجه شباهت کامل آن با داستان یوسف و زلیخا که‏ در تفسیر خطی مزبور خوانده بودم کرد.پس از تطبیق،صرفنظر از جا افتادگی‏هائی که در یوسف و زلیخای چاپ شده از روی نسخهء موزه،و گاهی در نسخه خطی خویش بنظرم رسید و نیز با چشم‏پوشی از برخی تقاوتهای ناچیز مطابقت آندو مسلم شد.و تبطبیق قصهء اصحاب رقیم‏ و اصحاب کهف این نسخه با متنی که از تفسیر تربت جام در صفحه‏های 218-339 دورهء هشتم‏ سخن بچاپ رسیده یکی بودن اصل آنها را ثابت کرد.
دربارهء این تفسیر یادداشتی از دکتر یحیی مهدوی استاد دانشگاه در صفحه 448 دورهء هشتم سخن درج گردیده و قصه دیگری از آن بنام قصهء بلقیس و هدهد در صفحه 537 دورهء سیزدهم‏ سخن آمده است در مقدمهء آن‏چنین نگاشته‏اند«این کتاب در قرن ششم نوشته شده است و مبتنی‏ بر تفسیر ابو بکر عتیق نیشابوریست.»
دکتر خانلری در مقدمهء چاپی«یوسف و زلیخا»نوشته است که«مؤلف تفسیر و تاریخ تألیف‏ آن بیقین معلوم نیست،و چون نسخهء دیگری از آن بدست نیامده اکنون نمیتوان در این باب رأی‏ قطعی اظهار کرد.این نسخه در سال 584 برای مطالعهء غیاث الدین ابو الفتح محمد بن سام‏ امیر غوری کتابت شده....»
دکتر ذبیح اله صفا در جلد دوم تاریخ ادبیات خود در صفحه 902 دربارهء آن‏ چنین می‏نویسد:
«این تفسیر فارسی از نمونه‏های عالی نثر فارسی است که در قرن پنجم تألیف شده است. مؤلف آن بنابر قول حمدالله مستوفی و حاج خلیفه«ابو بکر عتیق بن محمد الهروی سور آبادی» و از معاصران آلب ارسلان سلجوقی بود و اگر این قول درست باشد باید سورآبادی در حدود455-465 که دورهء سلطنت سلطان آلب ارسلانست زنده بوده باشد و بنابراین در اواسط قرن‏ پنجم هجری زندگی میکرده است.از تفسیر سورآبادی نسخی در کتابخانه‏های موزه ایران‏ باستان و ایندیا آفیس انگلستان و کتابخانه‏های برلین و درسدن و چند نسخه در کتابخانه‏های‏ استانبول و غیره موجود است،نثر این کتاب از جمله نثرهای شیوای پارسی و پر از لغات و اصطلاحات و ترجمهء تحت اللفظ عبارات و ترکیبات قرآن بزبان دری است،و چون مؤلف کوشیده‏ است در هریک از این موارد کلمه‏ئی و ترکیبی بدست آورد،کتاب او در حکم کتاب لغت سودمندی‏ برای زبان پارسی درآمده است.»
آقای دکتر مهدی بیانی نیز در مجله پیام نو مقاله‏ای تحت عنوان«تفسیر فارسی عتیق یا سورآبادی»دربارهء این تفسیر نگاشته‏اند.
اینک قصهء ذوالقرنین را از روی نسخهء خطی خویش بعنوان نمونه با تغییرات زیر که‏ بمنظور سهولت خواندن آن،در آن داده شده بنظر خوانندگان عزیز میرساند.
1-گاف فارسی که در متن دارای یک سرکش بوده در این نمونه بشیوهء امروز با دو سرکش‏ نوشته شده است.
2-علامت نکره در آخر کلمات مختوم به(ها)غیرملفوظ،که در اصل بشکل(ء)آمده‏ است در این نمونه بشکل(ای)نوشته شد.
3-در اصل در دوجا که کلمه اسکندرآمده بشکل(اسکندر)نوشته شده است.
4-چند مورد که احتمال جاافتادگی حرف یا حروفی میرفت،آن حروف داخل‏[]
گذاشته شده و با علامت*مشخص گشته است.
ضمنا برای آسانی خواندن،متن نمونه نقطه‏گذاری شده است و معنی لغات مشکل در پایان‏ متن آمده است.

ویسئلونک عن ذی القرنین و این سؤال از آن سه سؤال است که اهل مکه از قول اهل‏ مدنیه مصطفی را پرسیدند.حدیث روح و حدیث اصحاب کهف و حدیث ذوالقرنین.
قل سأتلوا علیکم منه ذکرا
بگو یا محمد زود که برخوانیم بر شما از وی یاد کردی.ذو القرنین اسکندر رومی بود ابن القیصر و گویند مصری بود و یراذو القرنین گفتند از بهر آنک وی قوم کافران را با1دین حق خواند.ایشان بروی خروج کردند،ویرا زخمی زدند بر یک نیمهء سر،وی در آن هلاک شد.خدای ویرا زنده کرد دیگر باره او را زخمی بر[نیمهء]*دیگر سرش،در آن‏ هلاک شد دیگر بار خدای او را زنده کرد.آن نشان بر سر وی بدید2بود ویرا ذو القرنین از بهر آن گفتند.و نیز گفته‏اند3که ویرا از بهر آن ذو القرنین گفتند که ویرا در گیسو بود بزر و مروارید بافته،و گفته‏اند ویرا از بهر[آن‏]*ذو القرنین(از آن)4گفتند که وی بخواب‏ دید دو کنار قرص آفتاب را بگرفتی وقت طلوع و وقت غروب،دیگر روز آن خواب را بر معبران‏ عرضه کرد ویرا ذو القرنین نام کردند.و گفته‏اند او را ذو القرنین از آن گفتندی که دو سر داشت والله اعلم.
وی مملکت‏5همه جهان بگرفت.در اخبار است که از مسلمانان دو تن بودند که ملک‏ همه جهان بگرفتند.سلیمان بن داود و ذو القرنین،و باول که بمقام پدر بنشست ویرا ندیمی بود نیک مرد او را با حق خواند،اسکندر بر وی خشم گرفت و ویرا حبس کرد،خدای تعالی فریشته‏ای‏ را بفرستاد تا سقف آن زندان را بشکافت ویرا بخانه رسانید،سبحان ملک را بگفت،او را باور نداشت تا که آن شکاف زندان را بدید،ندیم وی در کوه شد،نماز میکرد.ملک با لشکر عظیم‏ قصد وی کرد تا او را بگیرد.صاعقه‏ای در ایشان افتاد همه را بسوخت.ملک بیدار گشت.ندیمش‏ با وی آمد او را تعلیم خیرات کرد تا بسبب وی جد کرد و در نصرة دین خدای،ملکی را که مقهور کرد دارا بود و گویند داریوش ملک فارس بود.ذو القرنین بوی نامه نوشت بدعوت و توحید خواند.دارا بدان نامهء وی استخاف کرد و جواب باز نوشت که من داریوش ملک الدنیا الی‏ ذی القرنین اللص و با نامه تازیانه‏ای فرستاد،کره‏ای و یاقوتی و انبانی گنجد و تابوتی بر6 زر،تا عقل ویرا تجربت کند چون رسول در رسید ذو القرنین بفرمود تا ایشان را برهنه کردند، گفت گر من دزدم چنانک ملک شما گفت(و)7فعل دزدان این بود آخر ایشان را بنواخت‏ گفت بهرچه دارا فرستاده است من فال گرفتم.اما دره‏8سوط عذاب است که مرا بروی دست‏ بود.اما کره نشا[ن آ]*نست که ملک جهان مرا گرد شود چون چنین کره.اما یاقوت نشان‏ روشنایی‏9کار من است.اما تابوت زرین نشان خزاین اوست که همه بمن رسد.اما انبان کنجد نشان لشکر اوست و لشکر من نصرة خدای است چه خطر10باشد عدد انبان کنجد را در جنب‏ نصرة خدای.رسولانرا بازگردانید و قصد دارا کرد.بعراق آمد با وی حرب کرد،هفت شبان روز حرب می‏کردند.دارا کشته شد.ذو القرنین همه املاک او را برگرفت،پس گفت مرا همی باید که قاتل دارا را ببینم و او را بخلمتها بنوازم.دووزیر،او را گفتند که او را ما کشتیم‏11رضاء تور[ا]*وی گفت شما که او را نشنایسنید مرا هم نشایید،بفرمود تا هر دو را بر سر گور دارا بکشتند.چون خوراسان‏[و]*عراق بگرفت قصد هند کرد.فور12ملک هند پیش وی آمد با لکشر عظیم با بیست هزار پیل.ذو القرنین پس حکماء خویش را گفت چه حیلت بازان پیلان‏ که اسبان در پیش ایشان بنایستند.فرمودند تا اسبان کردند از مس و میان آن بر13فقط کردند و آنرا بر گردونها و میان آن آتش در زدند تا همه آتش گشت آنگه مصاف برکشیدند. فور ملک،پیلان را فرا پیش‏آورد،لشکر اسلام اسبان آتشین را فرا پیش کردند.پیلان خرطوم‏ بر آن اسبان آتشین می‏زدند،خرطوم ایشان می‏سوخت.پیلان از درد آن باز پس گشتند و خود را بر لشکر فور ملک افکندند همه هزیمت شدند.فورا بگرفتند و همه هند را بگرفتند و هر شهری که بگرفتند حکما و صناع ایشان را با خود ببردی تا تدبیرها و حیلتها می‏کردندی او را. نیز خدای تعالی او را علم و طریق چیزها بداده بود،و دو لشکر بود او را،یکی از نور و یکی‏ از ظلمت،لشکر نور او در پیش می‏رفتید14و لشکر ظلمت از پس،تا از پیش راه می‏بردندی‏ بدانچ خواستید14و از پس ایمن بودی از دشمنان از روم فرو رفت تا بحد مغرب.آنگه‏ بگشت بسوی مشرق تا بجا بلغا15رسید و آن شهر بر کنارهء دریا بود،عظیم،هرگز کس بر آن‏ دست نیافته بود که از دریا بدان راه نمی‏یافتندی وی بفرمود تا بر کنارهء دریا مناره‏ای بلند کردند،بر سر آن مناره آینیه‏ای عظیم از آهن چینی بنهادند مقابل آفتاب،تا چون آفتاب‏ برآمدی شعاع بران آینه افتادی،بعکس بازان شهر افتادی و بازیافتید14،آن شهر چوبین‏ بود،آتش در خان و مان ایشان افتاد،ایشان بفرماید آمدند،صلح خواستند،گفتند16بازگرد تا ما خطبه بنام تو کنیم و سه چیز دهیم که آنرا مانند نبود.حکیمی که در همه جهان بعلم و بصارة او نبود،و اسبی که در روزی سیصد فرسنک برود،و تیغی که بر کوه خاره زنی ببرد. پس آن حکیم خواست که حکمت خود فرا ذو القرنین نماید خنجره‏ای بر13روغن گاو کرد بفرستاد.ذو القرنین بفرمود تا آنرا بر سوزن در زدند17و با وی فرستاد.حکیم آن سوزنها را آیینه‏ای روشن کرد و با وی فرستاد.او بفرمود تا آن آیینه راهر دو روی روشن کردند باوی‏ فرستاد.حکیم گفت احسنت و مسلمان شد گفتند16این چه معنی بود؟گفت آن خنبرهء روغن‏ که فرستاد[م‏]*نمودم که من بر13علم‏ام چنانک خنبره‏ای.او جواب داد که هرچند که‏ چنین است،هم علم مرا در آن‏جای هست چنانک در زن‏18را در خنبرهء روغن جای است.وی‏ 19مران در زن‏18را آیینه کرد.نمود که علم من چون آیینه روشن است.آیینه را دو روی روشن بکرد تا بنماید که علم معرفت خدا باید تا آیینه را هر دو روی روشن بود.من‏ دریافتم،ایمان آوردم،آنگه چون ذو القرنین همه جهان بگرفت،وقتی نشسته بود،از مرگ‏ یاد کرد،زار بگریست.گفتند چه افتاد ملک را؟گفت وای از مرگ که آخر بیاید مرد پس گفت‏ هیچ حیلت نماند که نه من بکردم تا جهان بگرفتم.اکنون شما حیلتی دانید مرگ را؟حکما گفتند16مرگ را هیچ حیلت نیست مگر آنک آب حیوان خوری تا بمانی.گفت از کجا جویم‏ آب حیوان؟گفتند از تاریکی‏20گفت در تاریکی از جانوران چه ببیند؟گفتند16مادیان‏ بکر.بفرمود تا بیست هزار مادیان بکر بگزیدند و سواران برنشاند،و خفر را در پیش‏ ایشان کرد تا از پیش بشود و چشمهء حیوان را بجوید.خفر بیافت،وی نیافت نومید بازگشت‏ با خانهء خویش رسید،فریشته‏ای بوی آمد،چیزی مانند گوهر گران بوی آورد،گفت این را بسنج.بفرمود تا آنرا بترازو سنجند.هیچ سنگ بازان برابر نیامد.بفرمود تا بکبان‏21 بسنجند،هم بر22نیامد.بفرمود تا بکشتی بسنجند،هم برنیامد.فریشته گفت مشتی خاک‏ بازان بسنج.بسنجت‏23خاک گرانتر آمد،گفت بدیدی،این مثل آنست که او را خاک سیر داند کرد،آنگه اجلش فرارسید.

یکی از جنبه‏های گرانسنگ و برجسته‏ی کلام وحی،اشارات‏ تارخی با درس‏های آموزنده است.این قسمت از قرآن مجید،مفسران‏ و اندیشمندان و نویسندگان عرصه‏های مختلفی را به چالش و گمانه‏ زنی واداشته است.
نکته‏ی قابل توجه در این مباحث واردشدن در جزئیات و حواشی آن‏ است.قرآن تنها کتاب تاریخی صرف نیست که بخواهد تمامی تحولات‏ و تطورات وقایع را موشکافی و نقادی نماید،بلکه کتابی دینی،عرفانی، مذهبی،تربیتی و اخلاقی و...می‏باشد.
این کتاب سترگ و وزین در پی ترسیم رویدادها،جریانات و فراز و نشیب‏های زندگی و یا در اندیشه‏ی وقایع‏نگاری نیست،کتابی است‏ مملو از نوید و هشدار که آدمیان را به زندگی پرافتخار انسانی و خداپسندانه فرا می‏خواند.این کتاب را بر دیگر سخنان رفعتی است که‏ در وصف نمی‏گنجد،تجلی خاص خداوند کریم و سبحان است بی‏آن‏ که به چشم بصر بتوان مشاهده کرد و به چشم بصیرت به کنه ذاتش پی‏ برد.
آن‏که شوق دیدار معشوق در سر می‏پروراند و در هوای وصالش، شب را به صبح می‏رساند و از درد هجران و لذت حضور به سجده‏ درآمده،مهر از راز دل برگرفته،عقده‏ها را گشوده در خلوت انس محبوب‏ به نجوا درآمده است و گریان و نالان درمان درد می‏جوید و سکونت در جوارش را مسالت می‏نماید.
یکی از اشارات تاریخی قرآن کریم داستان ذو القرنین می‏باشد که‏ مجموعا 16 آیه از سوره‏ی کهف را به خود اختصاص داده است.
اکثر مفسرین و علمای فن اظهارنظرات متفاوتی درباره‏ی واژه‏ی‏ ذو القرنین ارائه کرده‏اند که وجه‏مشترک همه‏ی آن‏ها بیانگر این‏ واقعیت است که وی فردی خداشناس،عادل،پرهیزگار،دارای نیروی‏ ممتاز و الهامات خدایی بوده است.جستار در بازخوانی برخی متون این‏ واقعیت تاریخی را در ازهان و افکار عموی کاملا روشن و آشکار می‏سازد.
ذی القرنین هر که باشد سالیان متمادی را در تنازع با اقوام مهاجم‏ و خونخوار سپری نموده سدی آهنین ساخته غرب و شرق عالم را طی‏ نموده و عده‏ی کثیری را مطیع خویش کرده است.بدون این‏که به افراد بی‏گناه ضرری برساند،همه‏جا دم از عدالت و حقوق انسانیت می‏زند.
در قرآن نامی از پیامبری وی برده نشده است،گروهی وی را با اسکندر مقدونی اشتباه گرفته و برخی دیگر تفاسیر بعضا متشابهی ارائه‏ داده‏اند.در این مقال برآنیم تا جنبه‏های گوناگون این شخصیت تاریخی‏ و قرآنی را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهیم و از تفاسیر مختلف و نظریات‏ متقن و محکم بهره گرفته،آن‏ها را با مدارک موجود تطبیق داده‏ایم. نگارنده سطور هر گز مدعی کمال اثر نیست،لغزش‏ها و خطاهای‏ احتمالی را حمل بر قصور شخصی قلمداد می‏کند،باشد تصویری روشن‏ و بیانی رسا از این شخصیت به دست دهیم.
ذو القرنین: zu-l-gharnayn [ع.صاحب دو شاخ‏]
داشتن دو شاخ از تخیلات اساطیری بسیار کهن است.نرم سین‏ NARM-SIN پادشاه اکد در عدد ADAD با دو شاخ در مساله‏ی‏ شوق مصور است.ژپتیر آمون JOOITERAMMON با دو شاخ‏ معرفی گردیده،گروهی از شاهان قدیم به این لقب خوانده شده‏اند:
1-منذر بن امرء القیس بن نعمان مکنی به ابن ماء السماء.جد نعمان بن منذر از ملوک ممد.
2-ملک تبع الاقرن پادشاه عربستان جنوبی.
3-شمر بن افریقیس بن ابرهه بن الرایش.
4-عمرو بن منذر لخمی.
5-اسکندر مقدونی.
ابو کلام آزاد(هندی)به قراین و اماراتی مراد از«ذی القرنین» مذکور در قرآن را«کورش»موسس سلسله‏ی هخامنشی دانسته‏ است.2

درباره‏ی علت نامگذاری وی به این نام نظرات گوناگونی وارد شده‏ که به برخی از آن‏ها اشاره می‏کنیم:
1-عده‏یی معتقدند که به این دلیل وی را ذی القرنین خوانند که دو گیسو داشت و موهای خود را بر دو بخش مرتب می‏کرد.
2-گروهی دیگر اعتقاد دارند که در دو طرف سرش برآمدگی خاصی‏ بسان دو شاخک بود که آن‏ها را زیر کلاه نهان می‏کرد.
3-نظریه‏ی سوم حاکی از آن است که فرمانروایی و احاطه‏اش بر مشرق و مغرب علت نامگذاری فوق است.
4-نظریه‏ی دیگر بیان داشته:بدان‏سبب به این نام خوانده شده که‏ در عالم رویا به گونه‏ای به خورشید نزدیک گردید که دو شاخ غربی و شرقی آن‏را فراگرفت و هنگامی که داستان خواب خود را برای یاران‏ خود باز گفت او را ذی القرنین یا کسی که شرق و غرب گیتی را گرفته‏ است نامیدند،زیرا به روایت اما علی(ع)خدواند همه‏ی وسایل و اسباب‏ قدرت را به وی ارزانی داشت و همه جا را برای او روشن ساخت به گونه‏ ای که شب‏وروز برای او یکسان گردید.

عده‏ای گفته‏اند وی کسی جز اسکندر مقدونی نیست.لذا اورا اسکندر ذی القرنین می‏خواندند و اعتقاد داشتند که بعد از مرگ پدرش‏ بر کشورهای روم و مغرب و مصر تسلط یافت و شهر اسکندریه را بنا نمود.پس شام و بیت المقدس را در زیر سلطه خود گرفت،به‏زغم این‏ گروه وی بیش از 36 سال عمر نکرد و جسدش را به اسکندریه بردند.3
نظر دوم حاکی از آن است که وی یکی از پادشان یمن بوده است. پادشان یمن به نام تبع خوانده می‏شدند که جمع آن تبابعه بوده است. ابو ریحان بیرونی در الاثار الباقیه از این نظریه دفاع کرده است.حتی در اشعار حمیری‏ها،افتخار به وجود ذی القرنین شده است.
سومین نظریه و جدیدترین نظریه که دانشمند معروف اسلامی‏ «ابو الکلام آزاد»که وزیر فرهنگ هندوستان بود،ابراز داشته است؛طبق‏ نظر وی ذی القرنین همان کورش کبیر،پادشاه هخامنشی است.
نظریات اول و دوم هیچ‏گونه مدارک و اسناد قابل توجهی ارائه نداده‏ است،خصوصا درباره‏ی سد معروفی که ذی القرنین ساخته عده‏ای‏ همان سد مارب یمن را ساخته‏ی ذی القرنین دانسته‏اند،درحالی‏که با توجه به اشارات قرآنی این دعا،گزاف و دور از واقعیت است،زیرا سدی‏ که توسط ذی القرنین ساخته شد،از مس و آهن است ولی سد مارب از مصالح معمولی ساخته شده است.
دیگر این‏که کاربرد آهن در قلمرو امپراطوری ایران در آن زمان‏ معمول و متداول بوده است.
از روایات متعدد و از اصل قرآن چیزی‏که صراحتا دلالت بر پیامبری‏ وی نماید،استنباط نمی‏گردد.از پیامبر و ائمه‏ی اهل بیت نیز نقل شده‏ که:
«او پیامبر نبود،بلکه بنده‏ی صالحی بود.»4
اساس نظریه‏ی سوم بر دو اصل استوار است:
1)سوال کنندگان درباره‏ی ذی القرنین یهود بوده‏اند،
«یسئلونک‏ عن ذی القرنین»
از میان کتب معروف یهود به کتاب دانیال فصل هشتم اشاره‏ می‏کنیم:
«در سال سلطنت«بل شصّر»به من که دانیالم رویایی مریی شد بعد از رویایی که اولا به من مرئی شده بود،و در رویا دیدم و هنگامی دیدنم‏ چنین شد که من در قصر«شوشان»که در کشور«عیلام»است بودم و در خواب دیدم که در نزد نهر«اولای»هستم.چشمان خود را برداشته‏ نگریستم و اینک قوچی در برابر نهر ایستاد و صاحب دو شاخ بود شاخ‏ هایش بلند،و آن قوچ را به سمت مغربی و شمالی و جنوبی شاخ‏زنان‏ دیدم و هیچ حیوانی در مقابلش مقاومت نتوانست کرد،و از این‏که احدی‏ نبود که از دستش رهایی بدهد لهذا موافق رأی خود عمل می‏نمود و بزرگ می‏شد.
در همین کتاب نقل شده:«جبرئیل»بر او آشکار گشت و خوابش را چنین تعبیر نمود:قوچ صاحب دو شاخ،ملوک مدائن و فارس است(یا ملوک ماد و فارس)
یهود از بشارت رویایی دانیال متوجه شدند که دوران اسارت آن‏ها با قیام یکی از پادشاهان ماد و فارس و پیروزیش بر شاهان بابل پایان‏ می‏یابد و از چنگال بابلیان آزاد خواهند شد.پس از مدتی کوروش،در صحنه‏ی ایران ظاهر شد و کشور ماد و فارس را یکی کرد و سلطنتی‏ بزرگ پدید آورد و در سه جهت(غرب و شرق و جنوب)فتوحات گسترده‏ ای انجام داد،جالب این‏که در تورات در کتاب اشعیا،فصل 43،شماره‏ 28 چنین می‏خوانیم:«آن‏گاه در خصوص کوروش می‏فرماید که شبان‏ من اوست و تمامی مشیتم را به اتمام رسانده و به اورشلیم خواهد گفت‏ که بنا کرده خواهی شد»و در بخشی دیگر از کورش به عقاب مشرق‏ تعبیر کرده‏اند.
2)در قرن نوزدهم در حوالی استخر در کنار نهر مرغاب،مجسمه‏یی‏ از کورش کشف شد که تقریبا به قامت یک انسان است و کوروش را در صورتی نشان می‏هد که دو بال همانند بال عقاب از دو جانبش گشوده‏ شد و تاجی به سر دارد که دو شاخ همانند شاخ‏های قوچ در آن دیه‏ می‏شود،این مجسمه مورد توجه کثیری از اندیشمندان و جهانگردان‏ قرار گرفت.
آن‏چه که این نظریات را بیش‏تر تقویت می‏کند اوصاف اخلاقی‏ کوروش است.
هرودوت مورخ یونانی می‏نویسد:«کوروش فرمان داد تا سپاهیانش‏ جز به روی جنگجویان شمشیر نکشند،وی پادشاهی کریم و سخی و بسیار ملایم و مهربان بود.»
او پادشاهی عاقل و با فضایل بود،شعارش خدمت به انسانیت و خوی‏ او بذل عدالت بود و تواضع و سماحت در وجود او جای کبروعجب را فرا گرفته بود.
اگر نگاهی به نقشه‏ی ساحل غربی آسیای صغیر بیندازیم،خواهیم‏ دید که قسمت اعظم ساحل در خلیجک‏ها کوچک غرق می‏شود، مخصوصا در نزدیکی«ازمیر»ترکیه که خلیج صورت چشمه‏ای به خود می‏گیرد،قرآن می‏گوید:«ذی القرنین در سفر غریبش احساس کرد خورشید در چشمه‏ی گل‏آلودی فرو می‏رود».
قرآن کریم فقط اشاره به سه سفر ذی القرنین کرده،اول به مغرب‏ تا آن‏جا که به محل فرو رفتن خورشید رسیده و دیده است که آفتاب در عین حمله فرو می‏رود و سفر دوم به مشرق بوده،تا آن‏جا که به محل‏ طلوع خورشید رسیده و در آن‏جا به قومی برخورده که خداوند میان آنان‏ و آفتاب سروحجابی قرار نداده و سوم به موضع بین السدید که در آن‏ جا به مردمی برخورده که به هیچ‏وجه حرف به خرجشان نمی‏رفته است، و چون از شر یأجوج و مأجوج شکایت کردند،و پیشنهاد کردند که هزینه‏ ای در اختیارش گذارند،او برایشان دیواری بکشد تا مانع نفوذ یأجوج و مأجوج شود.

«حتی اذا بلغ مطلع الشمس وجدها تطلع علی قوم لم‏ تجعل لهم من دونها شرا»
اشاره به سفر کوروش به منتهای شرق دارد. وی در آن‏جا مشاهده کرد خورشید برقومی طلوع می‏کند که در برابر تابش آن سایبانی ندارد،اشاره است به این مسئله که آن قوم بیابان‏گرد و صحرانورد بودند.
همچنین سدی که در قرآن بر آن اشاره شده که ذی القرنین از آهن و مس ساخته.
«قال ما ملکنی فیه ربی خیر فاعینونی بقوه اجعل بینکم‏ و بینهم ردما»
ذی القرنین گفت:«آن‏چه را خدا در اختیار من قرار داده، بهتر است از آن‏چه شما پیشنهاد می‏کنید،مرا با نیرویی یاری کنید تا میان شما و آن‏ها سد محکمی ایجاد کنم،قطعات بزرگ آهن برای من‏ بیاورید تا کاملا میان دو کوه را پوشانید»،پس گفت:«در آتش بدمین، تا قطعات آهن را سرخ و گداخته کرد،گفت اکنون مس ذوب‏شده برای‏ من بیاورید،تا به روی آن بریزم.»گروهی اصرار دارند که دیوار چین را همان سد ذی القرنین قلمداد کنند،ولی دیوار چین نه از آهن و نه از مس‏ ساخته شده است.
گروهی دیگر سد مارب یمن را همان سدی می‏دانند که کوروش‏ ساخته است ولی سد مارب برای جلوگیری از سیلاب و به منظور ذخیره‏ی آب بوده و ساختمانش از آهن و مس نیست،به‏گفته‏ی برخی‏ سد مزبور ساخته‏ی یکی از ملوک آشور بوده که اسم پادشاه را بلنس‏ گفته‏اند.که در حوالی قرن هفتم قبل از میلاد مسیح هجوم اقوام سیت‏ قرار می‏گرفته و این اقوام از تنگنای جبال قفقاز تا ارمنستان آنگه‏ ناحیه‏ی غربی ایران هجوم می‏آورند.5
ولی به گواهی دانشمندان در سرزمین قفقاز میان دریای خزر و دریای سیاه سلسله کوه‏هایی است هم‏چون یک دیوار که شمال را از جنوب جدا می‏کند،تنها تنگه‏ای که در میان این کوه‏های دیوار مانند وجود دارد تنگه‏ی داریال است و در آن‏جا دیوار آهنین باستانی به چشم‏ می‏خورد و گروهی اعتقاد دارند که سد ذی القرنین همین سد است که‏ عرض آن را پنجاه و ارتفاعش را دویست متر ذکر کرده‏اند.
جالب‏توجه این‏که در آن نزدیکی نهری است به نام سائرس که به‏ معنی کوروش است(یونانیان کوروش را سایرس می‏نامیدند)
حدود پانصد سال قبل از میلاد،از ناحیه‏ی قبایل مغول(که احتمالا اشاره به همان یأجوج و مأجوج قرآن باشد)6حملاتی علیه ممالک غربی‏ صورت گرفت،در این زمان با اتحاد حکومت ماد و فارس اوضاع کاملا دگرگون شد و ظاهرا مردم قفقاز از کوروش درخواست نمودند که سدی‏ در مقابل آن‏ها ایجاد کند،از آن زمان به بعد آسیای غربی از حملات این‏ قبائل وحشی آسوده شد.
به احتمال زیاد یأجوج و مأجوج در بهاران هجوم می‏آورند و همه‏ی‏ امکانات و کشت و زرع را می‏خوردند و می‏بردند؛اینان از نسل یافت یکی‏ از فرزندان نوح می‏باشند که این فرزند مورد لعن و نفرین پدر قرا گرفت‏ و این قوم از تبار یافث می‏باشند.
عده‏ای اعتقاد دارند وی فریدون بن اثقیان ابن جمشید پنجمین‏ پادشاه پیشدادی ایران‏زمین بوده است،وی بر کل زمین احاطه کرد و کره‏ی‏زمین را به سه قسمت تقسیم نمود و به فرزندان خویش واگذار کرد.
فخر رازی در تفسیر خویش تاکید می‏کند که ذی القرنین همان‏ اسکندر مقدونی است و لی وی هم به اشتباه محرزی دچار شده است و آن سدی است ک در یمن به نام م‏آرب ساخته شده و از جنس آهن و مس نیس.
نویسنده‏ی کتاب تاریخ ده هزار ساله ایران،ذی القرنین را همان‏ اسکندر دانسته و در خصوص وجه‏تسمیه‏ی آن به عمر صد ساله‏ی وی‏ اشاره کرده است.7
همین نویسنده در صفحات 189 کتاب خویش قولی را از باب پنجاه‏ و یک کتاب اشعیاء نبی می‏آورد که:قوم یهود بی‏صبرانه آرزوی فردی‏ را می‏نمایند که حکومت بابل را به زانو درآورده و آن‏ها را از چنگال‏ غاصبان برهاند،در قسمتی از این کتاب از کوروش به مسیح خویش یاد نموده و پس از پیروزی وی بر بابل به توصیف جوانمردی‏ها و دلاوری‏ های او پرداخته‏اند.
پروردگار به مسیح خود درباره‏ی کوروش چنین می‏فرماید:«آن‏ کسی که من دستش را گرفتم تا کمرگاه دشمن را خرد کند تا برابر او درهای دولنگه‏یی را باز خواهم کرد که دروازه‏ها بسته نگردد،من‏ پیشاپیشت رفته،پشته‏ها را هموار می‏سازم و درهای برنجی شکسته و بندهای آهنین را پاره می‏نمایم،خزینه‏های ظلمت و دفینه‏های مستور به تو می‏دهم.تاکه بدانی من که تو را به اسمت می‏خوانم خداوند اسرائیلم به تو لقب دادم و تو مرا نمی‏شناسی.»8
نکته‏ی قابل‏توجه این که پرسش کنندگان از رسول خدا(ص) درباره‏ی این داستان یهود بوده‏اند:«
و یسئلونک عن ذی القرنین قل‏ ساتلوا علیکم منه و ذگرا»
و از تو[ای پیامبر]درباره‏ی ذی القرنین‏ می‏پرسند،بگو به زودی خبری از او برای شما خواهم خواند،ما در زمین‏ به او امکانات دادیم و از همه چیزی وسیله‏یی به او بخشیدیم،و او هم‏ راهی را دنبال کرد تا آن‏گاه که به جایگاه فرو شدن خورشید شد.آن را به‏گونه‏یی یافت که در چشمه‏یی گل‏آلود و تیره غروب می‏کند و گروهی را نزدیک آن یافت که کفرگرایی پیشه ساخته‏اند.به او گفتیم: ای ذی القرنین،تو آزاد هستی از این‏رو یا آنان را کیفر خواهی کرد و یا در میانشان شیوه‏یی نیکویی را پیش خواهی گرفت.
وی گفت:هر کس ستم کند،او را عذاب خواهم کرد،آن‏گاه به‏ سوی پروردگارش بازگردانیده می‏شود و او را عذابی ناشناخته عذاب‏ خواهد نمود.و اما هر کس ایمان بیاورد و کاری شایسته انجام دهد، نیکوترین پاداش را به عنوان سزا خواهد داشت و ما در فرمان خود بر او سخت نمی‏گیریم.
آن‏گاه وسیله‏یی‏]دیگر[را پی گرفت تا آن‏گاه که به جایگاه برآمدن‏ خورشید رسید،آن را به گونه‏یی یافت که بر گروهی طلوع می‏کند که‏ پوشش جز آن برایشان قرار نداده بودیم.
به اعتقاد گروهی،وی پیامبری از پیامبران خدا بوده است که همه‏ی‏ کشورها را زیر پا نهاده است و به باور عده‏یی دیگر وی پادشاهی دادگر و شایسته کردار بوده است.
حضرت علی(ع)نیز وی را بنده‏یی شایسته کردار دانسته که‏ محبوب خداوند بوده است و مردم را به درستکاری راه می‏نمود.مردم‏ بداندیش شمشیری بر بخشی از سر او فرود آوردند و او برای مدتی از میان مردم ناپدید گردید و پس از مدتی بازگشت،دوباره دعوت خویش را به‏سوی توحید و تقوی آغاز کرد،تبهکاران شمشیر دیگری به قسمت‏ دیگر سرش زدند و به همین جهت ذی القرنین نامیده شد.
ابن اثیر در تاریخ کامل خویش در ذیل داستان اسکندر دو شاخدار آورده است:
دو کس وجود دارد که نام و تاریخ‏شن در م‏آخذهای اسلامی به هم درآمیخته است:
الف)اسکندر بزرگ یا اسکندر مقدونی یا اسکندر رومی پادشاه‏ مقدونیه MACEDONIA پسر فیلیپ که در بیست سالگی به‏ پادشاهی رسید و طی 13 سال فرمانروایی یک دم نیاسود و سراسر زندگی خود را در جنگ و کشورگشایی گذارند و امپراتوری بسیار پهناور و گسترده‏یی در اروپا و آسیا و آفریقا پدید آورد.
ب)اسکندر ذی القرنین که از او در قرآن کریم در سوره‏ی کهف یاد شده و گفته‏اند:کاسه‏ی سرش دو زایده بسان دو شاخ بوده،موهای خود را به گونه‏یی دو شاخ می‏بافت،از سوی پدر و مادر هر دو بزرگ‏زاده بود، دو قرن پادشاهی کرد،یا به دو قطب رسید.9
وی در ادامه ذکر می‏کند که دلایل گروهی از نویسندگان مبنی بر انتسابر ذی القرنین به کوروش ایران دارای مدارک کافی نبوده است ولی‏ این نویسنده‏ی محترم توضیح بیش‏تری در خصوص ادعایش نمی‏دهد و به همان اشتباهی که فخر رازی مرتکب شده دچار شده است.
تحلیلی بر تاریخچه‏ی کاربرد فلزات و شکل‏گیری امپراتوری‏ هخامنشی:
لازم‏به‏ذکر است که حدود 2750 سال قبل از میلاد مسیح فلز مس‏ در منطقه‏ی ایران و آسیای جنوب غربی تا قسمت‏هایی از کشور مصر رواج داشته است که این‏کاربرد در 2350 سال قبل از میلاد به مناطق‏ قفقاز و روسیه کشیده شد که نژاد ایرانی و هندی و اروپایی در این مناطق‏ سکونت داشتند که در سال 1850 قبل از میلاد فلز مفرغ و سفالگری نیز به آن اضافه شده است.
اواخر هزاره‏ی سوم بار دیگر در بین النهرین قلع پیدا می‏شود. صادرات مس آناتولی و واردات قلع و بافته‏های آشور را تنظیم می‏کرد، حمل‏ونقل به وسیله‏ی کاروان‏های الاغ انجام می‏شد و معاملات طبق‏ رویه‏ی جا افتاده‏ی بین النهرین بر حسب نقره حساب می‏شد.
اخیرا باستان‏شناسان یک کشتی را کشف کرده‏اند که حدود 1200 سال قبل از میلاد در اطراف دماغه‏ی جلیدونیه(در سواحل جنوبی‏ ترکیه)غرق شده است،کشتی کوچکی بود که یازده متر طول داشت و حامل یک تن شمش و قارضه‏ی مس از قبرس و نیز مقداری،شاید دویست کیلو قلع بوده،قلع باید در یکی از بنادر مدیترانه‏ی شرقی‏ بارگیری شده باشد،اما مبدأ اولیه‏ی آن قاعدتا ماورای قفقاز بوده است. (اطلس تاریخی-ص 68)
تقریبا از آغاز هزاره‏ی دوم،قبل از میلاد به این‏سو،ایرانیان رفته‏ رفته از همنژادان آریایی دیگر خود،هندیان و سکاها جدایی گرفته از موطن مشترک آریاییان در سرزمین‏های شرق فلات ایران به درون این‏ فلات پا نهاده‏اند که 1000 سال قبل از میلاد(عصر آهن نامیده شده‏ است)که این استعمال بیش‏تر در منطقه‏ی آسیای غربی تا یونان و روم‏ بوده است که در سال 825 قبل از میلاد،به شبه جزیره‏ی عربستان و قسمت‏هایی از قفقاز که محل تجمع ایرانیان بوده گسترش یافت.
در این سالها طوایف ماد و پارس از ایرانیان نواحی شرقی ایران جدا شده در غرب ایران گسترش می‏یابند،با ظهور آنان تاریخ ایران از مرحله‏ی افسانه و اسطوره بیرون می‏آبند،با ظهور آنان تاریخ ایران از مرحله‏ی افسانه و اسطوره بیرون می‏آید،مادها و پارسها به تدریج‏ دستگاه حکومتی می‏یابند.(اطلس تاریخی-ص 87)
در سال 559 قبل از میلاد،کوروش دوم به تاج‏وتخت انشان،ارشد دو شاهزاده‏نشین هخامنشی که جانشین ایلام شرقی شد،(دیگری‏ پارس بود)دست یافت.
وی پادشاهی خود را با گرفتن ایلام غربی از بابل تکمیل کرد.
اوج امپراتوری ایران در سال 480 قبل از میلاد مسیح است.

529 قبل از میلاد،پسر کمبوجیه از خاندان هخامنشی بر آخرین‏ پادشاه ماد«ایش تویگو»خروج کرد.پادشاهی را از قوم ماد به قوم پارس‏ انتقال داد،وی ارمنستان،بابل،سوریه،لیدی،فریگیا را ضمیمه‏ی ایران‏ کرد و از شمال خاور تا سیحون و از خاور و جنوب تا سند تاخت،کوروش‏ در بهار سال 539 قبل از میلاد قصد تسخیر بابل کرد و از رود دجله‏ گذشته،وارد بین النهرین گردید،وی برای این‏که از سد بخت النصر بگذرد فرمان داد مسیر رودهای دجله و دیاله را تغییر دادند و آن‏گاه از مجرای دجله از سد گذشت و نبونید پادشاه بابل و سپاه او را درهم‏ شکست.
کوروش پس از تسخیر بابل با مردم به مهربانی رفتار کرد و اسرای‏ یهود را که بخت نصر از فلسطین به آن شهر آورده بود،آزاد کرد و اجازه‏ داد به فلسطین باز گردند و فرمانی صادر کرد تا معبد اروشلیم را که بخت‏ نصر ویران کرده بود از خزانه‏ی پارس بسازند.
وی چند ماه پس از تسخیر بابل پسر خود کمبوجیه را به پادشاهی‏ آن‏جا برگماشت و خود متوجه سرکوبی قبایل ماساژت‏ها که میان‏ دریاچه‏ی اورال و خزر می‏زیستند گردید،و در سال 529 قبل از میلاد به‏ دست آن قوم کشته شد.جسد او را به پاسارگاد(پارسه گرد)بردند و در آرامگاهی که امروزه به «مقبره‏ی مادر سلیمان»معروف است،به خاک‏ سپردند.
وی پادشاهی شجاع،سیاستمدار،کشوردار و باگذشت بود و به‏ عقاید دینی ملل مغلوب احترام می‏گذاشت،وی شهرهای ویران رادوباره‏ آباد می‏کرد و به مردم بخشش زیاد می‏کرد.
درس‏های آموزنده این سرگذشت:
1-سنجیده و حساب شده سخن گفتن.
32-هر جایی راهی و هر پیروزی وسیله‏ای می‏طلبد و آتیناه من کل‏ شی و سببا.
3-راز موفقیت و پیروزی:راز پیروزی ذی القرنین این بود که هر کاری را از راه شایسته و بایسته پی می‏گرفت و خود را و دیگران را با سخنان پرزرق و برقش و ادعای پر طمطراق سرگرم نمی‏ساخت.فاتبع‏ سببا.
4-تشویق و کیفر عادلانه.
5-اصل برخورد سهل و آسان با مردم.
6-تامین حقوق و امنیت مردم،ذی القرنین برای تامین حقوق انسان‏ ها و ارزانی داشتن امنیت مردم تدابیری اندیشید،از آن جمله سد عظیم‏ پدید آورد.«اجعل بینکم و بینهم ردما»
7-اصل مشارکت ملی.
8-استحکام در کار.
9-هشدار از افت غرور و خودکامگی.
10-درس یکتاپرستی و توحیدگرایی
«قلنا یا ذالقرنین اما ان تعذب‏ و اما تتخذ فیهم حسنا»
11-فناپذیری دنیا.
12-معادشناسی و ایمان به جهان دیگر.
وی در فرجام داستان روشنگری می‏کند که رستاخیز فرا می‏رسد و وعده‏ی خدا تخلف ناپذیر است و کان وعد ربی حقا.

از مورخین قدما هیچ یک در اخبار خود،پادشاهی را که نامش‏ ذو القرنین و یا شبیه به آن باشد،اسم نبرده‏اند،و انتساب یأجوج و مأجوج‏ را به یکی از فرزندان حضرت نوح می‏دانند.از جمیع تفاسیر و رهیافت‏ های محققین این‏گونه استنباط می‏گردد که ذو القرنین فردی‏ یکتاپرست،مومن به روز جزا بوده و از زحمت خداوند بهره‏مند گشته‏ است.با توجه به اشارات تاریخی،جغرافیایی و بنا به اظهارات مفسرین‏ و مورخین خارجی خصوصا(ابو الکلام آزاد)و مفسرین مشهور داخلی، ذو القرنین همان کورش کبیر پادشاه ایران‏زمین می‏باشد.
صرف‏نظر از اظهارات متفاوت و گوناگون اندیشمندان،اوصافی که‏ قرآن از سد ذو القرنین و شخصیت وی ارائه می‏دهد،در انتصاب وی به‏ کوروش کبیر می‏توان با اطمینان نظر داد.
همچنین خصوصیات اخلاقی وی و نوع برخوردش با اقوام مورد تهاجم واقع شده این نظریه را بیش‏تر تقویت می‏کند.
توجه برخی دیگر از اشاره‏های تاریخی قرآن بر پادشاهان ایران زمین و بقایای اعجازبرانگیز پرسپولیس و پاسارگاد آیا نمی‏تواند شاهدی بر این‏ مدعا باشد؟
امپراتوری بزرگ هخامنشی برای اولین بار در جهان باستان با حکومت مرکزی مقتدر به عنوان‏ مصداق واقعی جهان وطنی مطرح می‏شود.در این‏ میان در بین اغلب محققین این اتفاق‏نظر وجود دارد که‏ تخت جمشید فشرده‏ای است از اطلاعات قیمتی،بنایی‏ که گویی برای همه زمان‏ها و انسان‏ها ساخته شده‏ است و پیکره و سترگ راه پله ورودی آن،همه از تخته‏ سنگ‏های یک تکه،هردم آدمی را به دنیای دیگر به‏ دنیای سرشار از یگانگی و جاودانگی خواهد بود.

1-ابو علی الفضل بن الحسن الطبری،تفسیر مجمع البیان،ترجمه آیات و تحقیق،علی‏ کرمی،نشر فراهانی،جلد هشتم بهار 1380.
2-مکارم شیرازی،ناصر،تفسیر نمونه،نشر دار الکتب الاسلامیه،چاپ دوم،1361، جلد 12.
3-مک ایودی،کالین،اطلس جهان،ترجمه‏ی فریدون فاطمی،نشر مرکز چاپ چهارم، 1371،ترجمه:
1-ANCIENTHISTORY 2-MEDIEVAL HISTORY 3-MODERN HISTORY 4-RECENT HISTORY-EUROOE SINCE 1516 BY COLIN MCEVEDY
4-نقی پوز فز،ولی الله،تدبر در قرآن،نشر اسوه،چاپ اول 1371.
5-رضایی،عبد العظیم،تاریخ ده هزار ساله ایران،جلد اول،نشر اقبال،چاپ ششم، 1373،ص 87.
6-بریان،پیر.امپراتوری هخامنشی،ترجمه‏ی ناهید فروغان،نشر قطره،جلد اول‏ چاپ اول 1381.
7-طباطبایی،سید محمد حسین،تفسیر المیزان،نشر رجاء،با همکاری انتشارات‏ امیر کبیر،تابستان 1363.
8-معین،محمد،فرهنگ،جلد 5،انتشارات امیر کبیر.
9-ابن اثیر،تاریخ کامل،ترجمه‏ی دکتر محمد حسین روحانی،جلد 1،نشر اساطیر، چاپ اول سال 1370.
10-دهخدا،علی اکبر،لغت‏نامه.
11-قطان مروزی،حسن.گیهان شناخت.

  عنوان مقاله : عزیز از دیگاه قرآن و عهدین

  عنوان مقاله : ذوالقرنین و اسکندر یا اسکندر ذوالقرنین

  عنوان مقاله : آيا مراد از ذوالقرنين كورش است؟

يكي از نمونه هاي بارز اومانيسم و انسان محوري در قرآن فرعون است. اساساً اين لغت در زبان عرب به معني گستاخي و بزرگ نمايي آمده است.[1] گرچه در اين آيات لفظ انسان محوري بكار برده نمي شود اما خداوند نشانه هايي بدست مي دهد كه از تطابق كامل عقايد فرعون با اومانيست ها پرده برمي دارد.
در واقع بايد گفت انديشه اومانيستي يك تفكر فرعوني است. زيرا وقتي هركس محور خود و راهنماي خويش است، خودپرست خواهد شد و جامعه خودپرست همان جامعه فرعون هاست. او را فرعون ناميدند زيرا خوب همان چيزي بود كه خود مي پسنديد و بد آنچه خود نپسنديد.[2]
خداوند از عملكرد او به عنوان «طغيان» ياد مي كند: «اذهب الي فرعون انه طغي»[3] و به روشني به اين عقيده فرعون كه خود را خدا در زمين مي پنداشت اشاره مي فرمايد: «فقال انا ربكم الاعلي»[4] علامه طباطبايي در تفسير اين آيه مي فرمايند فرعون ادعاي ربوبيت داشت و خود را رب اعلي مي دانست يعني برتر از ساير بت هاي مورد پرستش زيرا ارزاق مردم به دست او بود و شؤون زندگي و شرافت قوم را حفظ مي كرد. فرعون در آيات ديگر نيز به الهيت خود تصريح مي كند: «يا ايها الملأ ما عملت لكم من اله غيري» و خطاب به موسي: «لئن اتخذت الها غيري لاجعلنك من المسجونين»[5]
در آيه بعد از ايمان آوردن ساحران فرعون نمايش ديگري را از خدا انگاري خود نشان مي دهد: «قال فرعون ءامنتم به قبل ان ءاذن لكم»[6] و در پاسخ به فعاليت هاي موسي تصميم مي گيرد قوم او را كشتار و شكنجه كند و در اين باره با كمال تكبر و استفاده از ضمير «نحن» مي گويد ما قاهر و چيره بر آنها هستيم به اين ترتيب وجود خدايي را كه بر خود او و جميع خلايق چيره است ناديده مي انگارد: «قال سنقتل ابناءهم و نستحي نساءهم و انا فوقهم قاهرون»[7]
خدا انگاري فرعون كه نتيجه تكذيب خداوند متعال است، اولين نشانه اي است كه خدا به دست مي دهد. اما نشانه ديگر برتري طلبي اوست و خداوند بارها از تكبر فرعون و برتي جويي او سخن مي گويد: «ان فرعون علا في الارض»[8] ؛ «ان فرعون لعال في الارض و انه من المسرفين»[9] ؛ «و ان لاتعلوا علي الله»[10] ؛ «من فرعون انه كان عالياً من المسرفين»[11]
كلمه علو در زمين كنايه از طغيان بر اهل زمين و به اطاعت درآوردن آنهاست.[12] آمدن كلمه مسرف بعد از عالي نيز تأكيد دوباره ايست بر طغيان و گردنكشي فرعون زيرا اين كلمه بر تجاوز و گذشتن از حد در هر چيزي دلالت مي كند و او نيز در نافرماني و گردنكشي از حد گذرانده بود زيرا ادعاي خدايي كرد و در ظلم نيز از حد گذراند.[13]
در آيات ديگري خداوند بعد از مستكبر و عالين دانستن فرعون و قومش با عطف حرف «ف» نتيجه اين استكبار را مي فرمايد[14]: «فقالوا انؤمن لبشرين مثلنا و قومهما لنا عابدون»[15] فرعون و قومش موسي و هارون را تكذيب كردند چون آنها را دو بشر مانند خود مي دانستند. اين همانند دانستن پيامبران با مردم عادي از زبان ديگر منكران خدا در اعصار قبل و بعد فرعون نيز در قرآن آمده است. اينان مي گفتند اين پيامبران بر ما فضيلتي ندارند تا ما از آنها اطاعت كنيم اين منظور از جمله قبل كه آنان را مستكبر و عالين معرفي مي كند كاملاً واضح است.[16] اين سخن همان سخن اومانيستي است كه گفتار پيامبران را در واقع يك تجربه عقلي شخصي مي داند تجربه اي كه مي تواند براي ديگران نيز تكرار شود.
قدرت طلبي و طلب حكومت مطلق نشانه ديگري كه در واقع منشأ خدا انگاري است، نيز از زبان فرعون و قوم او شنيده مي شود. در واقع همين دليل است كه باعث تكذيب آيات الهي مي شود:
در آيات 102 به بعد اعراف قبل از بيان داستان ساحران خداوند گفتگوي موسي و فرعون را بيان مي كند و وقتي موسي معجزه خويش را نشان مي دهد نزديكان فرعون موسي را دشمني معرفي مي كنند كه آمده است تا حكومت را از دست فرعون خارج كند.
در آيه 75 سوره يونس، فرعون و سران قوم را مستكبر و مجرم معرفي مي فرمايد و در ادامه بيان مي دارد هنگامي كه حق از جانب ما آمد گفتند اين سحر آشكار است و اعلام كردند به تو ايمان نمي آوريم زيرا «جئتنا لتلفتنا عما وجدنا عليه ءاباءنا و تكون لكما الكبرياء في الارض و ما نحن لكما بمؤمنين»
در اين آيه بار ديگر از زبان خود اين قوم دليل عدم ايمان به موسي ترس از دست دادن حكومت و قدرت بيان شده است. لغت كبرياء صفتي براي شاهان است زيرا بر مردم تكبر مي كنند و خواستار دنباله روي بي چون و چراي مردم از خود هستند. استفاده از لغت كبرياء نشان مي دهد اينان آنچه خود به آن متصف بودند در مورد موسي و نيت او مي پنداشتند.[17]
اين صفت وقتي در فرعون نمايان مي شود كه رأي خود را صحيح و راشد مي دانست و آنچه را موسي مي گفت بدون آنكه دليلي بياورد رد مي كرد:
خداوند از اين جهت فرعون و قوم او را مستكبر معرفي مي كند كه اينان حق را شناختند اما از تأييد آن به دليلي كه گفته شد سرباز زدند. خداوند در سوره نمل پس از بيان برخي از آيات و معجزات موسي مي فرمايد فرعون و قوم او تكذيب آيات كردند در حالي كه حتي يقين پيدا كردند كه موسي سخن حق مي گويد: «و جحدوا بها و استيقنتها انفسهم ظلما و علوا»[18]. از زبان موسي (عليه السلام) در سروه اسرا مي شنويم كه: «قال لقد علمت ما انزل هؤلاء الا رب السموات و الارض بصائر و اني لاضنك يا فرعون مثبورا»[19]
فرعون به خوبي دريافته بود كه اين آيات روشن از جانب خداوند است و نيز مي دانست كه اين آيات «بصائر» است يعني دلايلي آشكار كه مردم با آنها راه حق را پيدا مي كنند. او به همين جهت، در شهوت قدرت و لذت، براي نجات فرمانروايي خود دانسته اين آيات را تكذيب كرد و خطاب «مثبور» به فرعون از ماده ثبور به معناي هلاكت است. به عبارت ديگر پايان چنين تفكري چيزي جز هلاكت و نابودي نخواهد بود.[20]
اين همان چيزي است كه امروزه نيز در اومانيسم جريان دارد؛ زيرا با وجود دلايل روشن علمي و بيان صريح دانشمندان برجسته جهان در مخلوق بودن جهان و انسان، اومانيست ها همچنان به عقيده خود پافشاري مي كنند.[21]
فرعون نيز همچون اومانيست هاي امروزي چون بطلان عقايد خويش را در برابر دلايل «مبين» موسي، به روشني درمي يافت براي تأثير گذاري بر توده ها به احساسات و يا افتراء و توهين متوسل مي شد. تهمت زمينه چيني براي به دست گرفتن حكومت و يا جنون كه در اكثر آيات قرآن از زبان تكذيب كنندگان پيامبران مي شنويم از همين دست است: «و في موسي اذ ارسلناه الي فرعون بسلطان مبين* فتولي بركنه و قال ساحر او مجنون»[22]
در آيات 23 به بعد سوره شعراء وقتي فرعون از پاسخ به دلايل پي در پي موسي كه او را به تعقل مي خواند، بازمي ماند بار ديگر به تمسخر، توهين و حتي تهديد رو مي آرود: «قال فرعون و ما رب العالمين* قال رب السموات و الارض و ما بينهما ان كنتم موقنين* قال لمن حوله الا تستمعون* قال ربكم و رب ءابائكم الاولين* قال ان رسولكم الذي ارسل اليكم لمجنون* قال رب المشرق و المغرب و ما بينهما ان كنتم تعقلون* قال لئن اتخذت الهاً غيري لاجعلنك من المسجونين»
نشانه ديگر همان حس گرايي و اتكاء به تجربه در شناخت است كه نتيجه آن تكذيب ماوراء الطبيعه است: «و قال فرعون يا ايها الملاء ما علمت لكم من اله غير فاوقد لي يهمن علي الطين فاجعل لي صرحا لعلي اطلع الي اله موسي و اني لاظنه من الكاذبين»[23]؛ «و قال فرعون يهمن ابن لي صرحا لعلي ابلغ الاسباب* اسبات السموات فاطلع الي اله موسي و اني لاظنه كذبا و كذلك زين لفرعون سوء عمله و صد عن السبيل و ما كيد فرعون الا في تباب»[24]
چون فرعون با دلايل و سخنان حق موسي روبرو شد و احساس كرد كه در بن بست قرار گرفته با اباطيلي در مقام مجادله برآمد و با اين درخواست در نظر مردم چنين وانمود ساخت كه هيچ خدايي جز من در زمين نيست و اگر هم باشد در آسمان خواهد بود اما با ادعاي دسترسي به خدا سعي داشت تا مردم را در ايمان به خداوند نااميد سازد و بنمايد كه حتي به خداي موسي هم دست خواهد يافت. او كه حق را شناخته بود اين گونه مي خواست در نظر مردم آن را خاموش سازد. به همين دليل است كه خداوند اين آيه را با «و ما كيد فرعون الا في تباب» ختم مي كند يعني كيد فرعون جز به سوي هلاكت راهبر نيست.[25]
برداشت ديگر از عبارت «كيد» اين است كه فرعون چون دانسته آيات را تكذيب كرد مي دانست كه به واقع اين كار شدني نيست اما اين حيله را انديشيد تا موقعيت خويش را در برابر مردم و درباريان حفظ كند.[26]
اومانيست هاي امروزي نيز كه خود به خوبي بطلان عقايد خويش را مي دانند براي تأثير گذاري بر توده مردم با مغالطات فلسفي، موسيقي، سينما و ادبيات و هنر به جنگ استدلالات منطقي دانشمندان رفته اند و از حربه عاطفي كه عاري از هرگونه اساس علمي و عقلي است بهره مي برند. شعر «تصور كن بهشتي نباشد» كه از سوي مردم به عنوان آهنگ قرن انتخاب شد از همين دست است.[27]
شباهت ديگر بزرگ دانستن دنيا و نعمات دنيوي و اكتفا به زندگي مادي است. فرعون داشتن لذات دنيوي و قدرت زميني را برتر از ايمان و توحيد مي دانست تا آنجا كه موسي را به خاطر نداشتن آنها مسخره كرده و حتي مي گويد اگر او فرستاده خداست چرا ثروتمند نيست يا خدم و همراهاني ندارد: «و نادي فرعون في قومه قال يا قوم اليس لي ملك مصر و هذه الانهار تجري من تحتي افلا تبصرون* ام انا خير من هذا الذي هو مهين و لايكاد يبين* فلولا القي عليه اسوره من ذهب او جاء معه الملائكة مقترنين»[28]
خداوند در آياتي فرعون را مفسد معرفي مي كند و او را گمراه كننده و امر او را دور از «رشد» مي خواند و اينگونه نشان مي دهد كه نتيجه فرمانروايي انسان در زمين بر طبق هوي و نفس خود چيزي جز فساد و كجروي از مسير حق نيست: «فاتبعوا امر فرعون و ما امر فرعون برشيد»[29] ؛ «و اضل فرعون قومه و ما هدي»[30]؛ «انه كان من المفسدين»[31]
اين در حالي است كه فرعون تنها و تنها رأي خود را صحيح و رشد دهنده مي داند بدون اين كه دليلي در رد دلايل موسي يا اثبات تفكر خود بيان كند: «قال فرعون ما اريكم الا ما اري و ما اهديكم الا سبيل الرشاد»[32] فرعون و قوم او در عوض، موسي را دروغگو و گمراه كننده و مفسد معرفي مي كنند: «و اني لاظنه من الكاذبين»[33] ؛ «و اني لاظنه كاذبا»[34]؛ «أتذر موسي و قومه ليفسدوا في الارض»[35]؛ «اني اخاف ان يبدل دينكم او ان يظهر في الارض الفساد»[36]
اين گفتار فرعون را مي توانيم كنار گفتار مغرورانه اومانيست هاي قرن بيست و يكم بگذاريم تا شباهت آنها را به خوبي دريابيم:
«توحيد سنتي مخصوصاً ايمان به اينكه خدا دعا را مي شنود زده است، مراقب انسانهاست، دعاهايشان را درك مي كند و برايشان كاري انجام مي دهد هنوز به اثبات نرسيده و منسوخ شده است. ما معتقديم مذاهب متعصب سنتي و خودكامه كه وحي، خدا، تشريفات مذهبي و دين را مافوق نيازها و تجربيات انساني مي پندارند موجب بدبختي نوع بشر گشته اند. ما به عنوان كساني كه به توحيد ايمان نداريم به انسان و طبيعت- نه به خدا- توجه مي كنيم.»[37]
علاوه بر اين در آيه اخير رنگي از اومانيسم مذهبي هم به چشم مي خورد يعني كاربرد دين براي منظوري غير از حق.

خداوند در آيات متعددي ديگر منكران را هم رديف فرعون قرار مي دهد و به عبارتي آنها را نيز فرعونياني معرفي مي كند كه در طي قرون، پيامبران را تكذيب كردند. اما تأكيد بر داستان فرعون از آن جهت است كه او نماد بارز خودشيفتگي و قدرت طلبي است:
«و جاء فرعون و من قبله و المؤتفكات بالخاطئه* فعصوا رسول ربهم فاخذهم اخذت ردبيه* «انا ارسلنا اليكم رسولا شهدا عليكم كما ارسلنا الي فرعون رسولا»[38] كدأب آل فرعون والذين من قبلهم كذبوا باياتنا[39]،«و قرون و فرعون و همن و لقد جاءهم موسي بالبينات فاستكبروا في الارض»[40] ؛ «كذبت قبلهم قوم نوح و عاد و فرعون ذوالاوتاد* و ثمود و قوم لوط و اصحاب الايكة اولئك الاحزاب[41]* كذبت قبلهم قوم نوح و اصحاب الرس و ثمود* وعاد و فرعون و اخوان لوط* و اصحاب الايكة و قوم تبع كل كذب الرسل فحق وعيد»[42]
خداوند در قبل از اين آيات صفت و رفتار مشترك اين منكرين در برابر دانستن پيامبران با ديگران، انكار بدون دليل، زندگي بعد از مرگ، ناديده انگاشتن آيات الهي و مخلوق ندانستن هستي را در آيات 2 تا 11 سوره «ق» بيان مي فرمايد و به خوبي مي توان تعميم داد كه اين گفتار و تفكر به منكرين امروز نيز باز مي گردد: «بل عجبوا ان جائهم منذر منهم فقال الكافرون هذا شيء عجيب* أئذا متنا و كنا ترابا ذلك رجع بعيد* قد علمنا ما تنقص الارض منهم و عندنا كتاب حفيظ* بل كذبوا بالحق لما جاءهم فهم في امر مريج» در ادامه خداوند آيات متعددي را از طبيعت كه نشانه خلقت خداوندي است نام مي برد.
علامه طباطبايي در تفسير «بل كذبوا...» مي فرمايند كه در اين آيه با كلمه «بل» از حكم قبلي اعراض مي شود زيرا با لفظ «عجيب» ممكن است چنين توهم شود كه كفار به اين حقيقت جاهلند كه خدا عالم است و تعجب آنها از معاد و خلقت دوباره بي كم و كاست، به خاطر جهل به علم خداست. ايشان مي فرمايند لفظ بل نشان مي دهد كه اينان نه جهل دارند و نه حتي مي خواهند تجاهل كنند بلكه به طور كلي منكر و معاند حق هستند و چون حقانيت معاد را نيز درك كرده اند آن را نيز منكر مي شوند.[43]
و سرانجام خداوند در كلام كوتاهي خيالبافي و كوته نگري فرعونيان را يادآور مي شود و متذكر مي گردد كه اين مادي نگران غافلند كه هرچه ادعاي خدايي و قدرت و حاكميت مطلق داشته باشند خداوند بر آنها قاهر است: «هل اتاك حديث جنود* فرعون و ثمود* بل الذين كفروا في تكذيب* والله من ورائهم محيط»[44] وراء هر چيزي به معناي جهات خارجي آن است كه از او خارج و به آن محيط است. خداوند با اين بيان كوته نظري منكرين را آشكار مي سازد و اينكه او كاملاً به آنان و اعمالشان آگاه و محيط است.[45]
خداوند در ادامه مي فرمايد آنچه فرعون و قومش براي حيات دنيوي خود از روي حرص و شهوت و قدرت طلبي اندوختند نابود شد: «و دمرنا ما كان يصنع فرعون و ما كانوا يعرشون» «كم تركوا من جنات و عيون و زروع و مقام كريم و نعمة كانوا فيها فاكهين»[46] خداوند در اين آيات مي فرمايد فرعونيان ثروت و حياتي را كه لذت بخش مي دانستند، خود ترك كرده و به سوي مرگ رفتند اين در حالي است كه در آيات ديگري اين ترك كردن را حيله اي الهي معرفي مي كند و مي فرمايد: «فاخرجناهم من جنات و عيون* و كنوز و مقام كريم»[47] و اين به كيفر استكباري بود كه كردند و دانسته خدا را تكذيب كرده خود را از دايره قدرت او خارج فرض كرده و بر پيامبران و بر بندگان خداوند قاهر و مسلط پنداشتند.[48]
بعد از اين مكر و به مرگ گرفتن فرعونيان خداوند فرعون و آل او را در آتش داخل كرده و در شديدترين عذاب داخل مي كند: «النار يعرضون عليها غدوا و عشيا و يوم تقوم الساعة ادخلوا ال فرعون اشد العذاب»[49] شايد بيان اشد العذاب به اين جهت باشد كه فرعونيان دانسته و با يقين خدا را تكذيب كردند و لذات دنيوي را به ايمان فروختند و ترجيح دادند.
اما جالب ترين وصفي كه خداوند از عذاب فرعونيان مي كند در آيات سوره فجر آمده است. در اين آيات است كه خداوند ساير منكرين را هم رديف با فرعونيان مي آورد و به ترتيب از قدرت هايي كه اين اقوام دارا بودند و به سبب همين نيروها كه خدا به جهت امتحان به آنان داد مغرور شده تا آنجا كه طغيان كردند و خدا را دانسته انكار كرده و خود را از دايره قدرت او بيرون پنداشتند و به فساد كاري پرداختند، ياد مي كند و در ادامه عذاب آنها را با خوار كننده ترين كنايات بيان مي فرمايد:
«الم تر كيف فعل ربك بعاد* ارم ذات العماد* التي لم تخلق مثلها في البلاد* و ثمود الذين جابوا الصخر بالواد* و فرعون ذي الاوتاد* الذين طغوا في البلاد* فاكثروا فيها الفساد* فصب عليهم ربك سوط عذاب* ان ربك لبالمرصاد»
كلمه «صب» در مورد آب به معناي فرو ريختن آن است، و اما در مورد «شلاق عذاب» كنايه از پشت سر هم و شديد است و نكره بودن عذاب به منظور بزرگ جلوه دادن آن است. يعني عذابي پشت سر هم و غير قابل وصف.[50]
استفاده از لغت «سوط» كه در ذهن شلاق زدن زير دستان، و بردگان را به خصوص توسط خود اين طاغيان به ياد مي آورد يكي از جلب ترين كنايات خداوند است شايد به اين معنا كه خود اين طغيان گران با تمام غرور و سركشي و خود بزرگ بيني سرانجام فهميدند كه جز بنده اي در پيشگاه خدا نيستند و اين خداوند است كه قاهر و قادر حقيقي است.
اين معنا را آيه بعد تقويت مي كند يعني خداي تعالي مراقب اعمال بندگانش است، همانطور كه انسان در كمين نشسته، مراقب حركات و سكنات دشمن خويش است و منتظر تا او را دستگير كرده يا به قتل برساند در حالي كه خود او هيچ خبر ندارد. خداوند هم به محض اينكه بندگان طغيان و فساد را گسترش دادند ايشان را به شديدترين وجه عذاب مي كند.[51]

آل‌فرعون: قوم،پيروان وهم‌كيشان فرعون^[1]

توجّه قرآن به سرگذشت آل‌فرعون:

اخلاق و رفتار آل‌فرعون:

1. سوء ادب:

2. انكار و عناد:

3. خودپسندى:

4. كاخ‌سازى و خوش‌نشينى:

5‌. اختناق و مبارزه با توحيد:

6‌. بت‌پرستى:

7. استضعاف* و استكبار*:

8‌. شكنجه و نسل‌كشى:

9. پيمان‌شكنى:

10. تهمت:

11. استهزا و تكذيب:

12. دعوت به آتش:

سيره و منش آل‌فرعون:

تأثير سرانِ آل‌فرعون بر تصميم‌گيرى‌هاى فرعون:

گروه‌هاى هم‌سو با آل‌فرعون:

مؤمن آل‌فرعون:

نفرين موسى بر فرعونيان:

عذاب آل‌فرعون

الف. عذاب در دنيا:

ب. عذاب در برزخ:

ج. عذاب در آخرت:

بنى‌اسرائيل، وارثان آل‌فرعون:

منابع:

در قرآن اخلاق زشت و رفتار ناهنجار مستكبران گزارش شده و زواياي آن به تفصيل تبيين شده است. نقش و تأثير اين‏گونه رفتارها در انحطاط و سرانجام شوم جامعه‏ها و ملت‏ها از جمله علل اهتمام قرآن به بررسي و تبيين اعمال و سرنوشت آنان است.
1 - اصولاً مستكبران در رفتارشان هيچ‏گونه ادب، اصول اخلاقي و هنجارهاي شناخته شده را رعايت نمي‏كنند. در گفت‏وگوها، مخاطب خويش را خوار مي‏دارند و به اصول ارزشي او اهانت مي‏كنند؛ اين رفتار زشت و زننده را حتي در مواردي كه در تنگنا و فشار هستند و دست نياز به سوي مخاطب دارند، اعمال مي‏كنند. اين ويژگي برخاسته از خصلت استكباري، خودبزرگ‏بيني و خود برتربيني ايشان است.
به عنوان نمونه فرعون با آن‏كه نياز شديدي به حضرت موسي(ع) دارد تا عذاب‏هاي الهي را از ايشان و قوم او بردارد با غرور و حالت استكباري مي‏گويد: يا موسي ادع لنا ربك بما عهد عندك: «اي موسي! پروردگارت را به عهدي كه نزد تو دارد براي ما بخوان!»(اعراف/134).
2 - انكار و عناد از ديگر ويژگي‏ها و خصلت‏هاي مستكبران است. از اين‏رو با آن‏كه به حقانيت چيزي رسيده‏اند با اين‏همه از روي لجاجت، از در انكار وارد مي‏شوند و حقيقت را فداي لجاجت و عناد خود مي‏كنند. خداوند درباره فرعون مي‏گويد كه با آن كه فرعون و گروه او از موقعيت والاي موسي(ع) و قدرتمندي خدا آگاه و با تجربه و به كرات آن را دريافته بودند؛ با اين حال در لجاجت با وي كوتاهي نمي‏كردند؛ فلما جاءتهم ءاياتنا مبصرة قالوا هذا سحر مبين، و جحدوا بها و استيقنتها أنفسهم ظلما و علوّا فانظركيف كان عاقبه المفسدين، و لقد ءاتينا داود و سليمن علما و قالا الحمدلله الذي فضلنا علي كثير من عباده الموءمنين: «هنگامي كه آيات روشنگر ما به سوي آنان آمد گفتند: اين سحري آشكار است و با آن كه دل‏هايشان بدان يقين داشت، آن را از روي ستم و تكبر انكار كردند. پس بنگر كه فرجام فسادگران چگونه بود»(نمل/13-15).
3 - خودپسندي از ديگر خصلت‏هاي شخصيت مستكبران است. اين ويژگي بنيادي‏ترين خصوصيت اخلاقي ايشان را شكل مي‏دهد زيرا بسياري از رفتارهاي ناهنجار فردي و اجتماعي در اين خصوصيت و ويژگي ريشه دارد. خاستگاه رفتارهاي ضدارزشي ايشان چيزي جز خودبزرگ‏بيني و خودپسندي نيست. همين خصلت است كه موجب مي‏شود تا نعمت‏هاي خداداد را از آن خويش برشمارند و فراواني نعمت و بركت را برپايه وجودي خود بدانند؛ رشد اقتصادي و فراواني نعمت‏هايي كه گاه به‏عنوان عذاب به آنان و جامعه ارزاني مي‏شود تا به امهال و استدراج گرفتار آيند و در رفاه به سختي گرفته شوند، همه را در خود جست‏وجو مي‏كنند و به خويشتن مي‏بندند: فاذا جاءتهم الحسنة قالوا لنا هذه و ان تصبهم سيئة يطّيّروا بموسي و من معه ألا انما طائرهم عندالله ولكن اكثرهم لايعلمون:«اگر فراواني و نعمت به آنان مي‏رسيد، آن را حق خود دانسته نه اين كه از جانب خدا بدانند و مي‏گفتند: فراواني نعمت هماره در كشور ما بوده و اين حق ماست. آنان اين نعمت‏ها را از جانب خدا نمي‏دانستند تا سپاس آن را به جاي آورند1»(اعراف/131). و هرگاه به ايشان عذاب‏هايي مانند خشكسالي نازل مي‏شد، موسي و قوم وي را به بديمني و بدشگوني متهم مي‏كردند2.
4 - كاخ‏سازي و خوش‏نشيني: از آيه 137 اعراف برمي‏آيد مستكبران از نظر شخصيت چنان‏اند كه همواره مي‏كوشند برتري خويش را به رخ ديگران بكشند و به هر نحوي شده آن را به ديگران نشان دهند. از اين‏رو از همه ابزارهايي كه چنين امكاني را فراهم مي‏آورد استفاده مي‏كنند. يكي از ابزارهاي خودنمايي ايشان، كاخ‏سازي و برپايي بناها و ساختمان‏هاي بي‏نظير و بلند و باشكوه است تا با نمايش چنين شكوهي، خودبزرگ‏بيني‏شان را ارضا كنند. خوش‏نشيني از ويژگي‏هاي شخصيتي مستكبران است. خداوند در قرآن مي‏فرمايد:...يصنع فرعون و قومه و وما كانوا يعرشون: «فرعون و قومش كاخ‏هاي بزرگ و باشكوه مي‏ساختند»(اعراف/137).
5 - رفتارهاي اجتماعي ايشان نيز كم از رفتارهاي ناهنجار فردي‏شان ندارد؛ از اين‏رو در رفتار اجتماعي نيز كه برخاسته از خوي و خصلت استكباري آنهاست به هر نحوي خوي و خصلت باطني و استكباري خويش را آشكار مي‏سازند.
بهره‏كشي و استضعاف ديگران: وأورثنا القوم الذين كانوا يستضعفون مشارق الارض و مغاربها التي باركنا فيها و تمّت كلمات ربك الحسني علي بني‏اسراييل بما صبروا و دمّرنا ما كان يصنع فرعون و قومه و ما كانوا يعرشون(اعراف/137).
شكنجه و نسل‏كشي: واذ نجيناكم من ءال فرعون يسومونكم سوء العذاب يذبحون ابناءكم و يستحيون نساءكم و في ذلكم بلاء من ربكم عظيم(بقره/49).
پيمان شكني: فأرسلنا عليهم الطوفان والجراد والقمّل والضفادع والدم ءايات مفصلات فاستكبروا و كانوا قوما مجرمين، ولما وقع عليهم الرجز قالوا يا موسي ادع لنا ربك بما عهد عندك لئن كشفت عناالرجز لنؤمنن لك و لنرسلن معك بني اسراييل(اعراف/133و134).
اختناق و مبارزه با حق و عدالت‏خواهي: من عمل سيّئة فلا يجزي الا مثلها و من عمل صالحا من ذكر او انثي و هو مؤمن فاولئك يدخلون الجنة يرزقون فيها بغير حساب(مؤمن/40).
تهمت و افترا به ديگران: وقالو يا أيّه الساحر ادع لنا ربك بما عهد اننا لمهتدون(زخرف/49).
اصلاح‏طلبي دروغين و متهم‏كردن ديگران به استبداد و فساد: و قال الملأ من قوم فرعون اتذر موسي و قومه ليفسدوا في‏الارض و يذرك و ءالهتك قال سنقتّل ابناءهم و نستحيي نساءهم و انا فوقهم قاهرون3 (اعراف/127).
استهزا و تمسخر حق‏طلبان از ديگر خصوصيات اخلاق اجتماعي مستكبران است كه قرآن به توضيح و تبيين آن پرداخته است: فلما جاءهم باياتنا اذاهم منها يضحكون(زخرف/47).
قرآن با بيان نمونه‏هاي ملموس از زندگي فرعون و آل‏فرعون شخصيت استكباري ايشان را به نقد و بررسي مي‏نشيند و تأثيرات سوء رفتار و بينش ايشان را بر جامعه و فرجام بد ملت يادآوري مي‏كند.

درنظر اول چنین به نظر می رسد که ابلیس از فرشتگان باشد زیرا خداوند متعال اورا از ملائکه استثنا می کند ومی فرماید« به یاد آرید زمانی را که به فرشتگان گفتیم برای آدم سجده کنید آنها همگی سجده کردند جز ابلیس ، اما او جن بود ، از فرمان پروردگارش سرپیچی کرد » سوره کهف آیه 50 استثنا ابلیس از جمع ملائکه این تصوررا به وجود می آورد که ابلیس از فرشتگان بوده وبا توجه به عصیان وسرشکی او ، این اشکال به نظر می رسد که چگونه از فرشته ای گناه کبیره ممکن است سر بزند ؟
بخصوص اینکه دربعضی از خطبه هانهج الباغه نیز آمده است که « هرگز ممکن نیست خداوند انسانی را به بهشت بفرستد دربرابر کاری که به خاطر آن فرشته ای را از بهشت رانده است »
( اشاره به غرور ابلیس ) نهج البلاغه خطبه 129
آیات قرآن پاسخ این مشکل را ارائه داده است آنجا که می فرماید : ابلیس از طایفه جن است از آن گذشته آیات فوق برای ابلیس ذریه فرزندانی قائل شده است وفرموده : آیا او وفرزندانش را به جای من ، اولیای خود انتخاب می کنید درحالی که آنها دشمن شما هستند . سوره کهف 50
ضمیمه خصوصیاتی که برای فرشتگان ذکر شد مشخص می شود که ابلیس هرگز فرشته نبوده ولی از آنجا که درصف آنها قرار گرفته وپرستش خدا کرده بود به مقام فرشتگان مقرب خدا تکیه زد ومشمول خطاب آنها آنها درمساله سجده به آدم شده بود . براین اساس سرپیچی او به صورت یک استثنا درجمع ملائکه درآیات قران بیان گردیده است ودر خطبه تاسعه هم نام ملک مجازاً بر او نهاده شده است .
تفسیر نمونه .جلد12/ ص465
بیاد آر وقتی که جمع ملک بدادیم فرمان کنون یک به یک
نمایید سجده براین آدمی که از خود دمیدم به خاکش دمی
همه سجده کردند جزاهرمن که پیچیده ناگه سراز حکم من
فراموش کردید من را کنون بخواهید یاری زشیطان دون
زشیطان وفرزندهایش چرا گرفتید یاور به راه خطا
که ابلیس باشد شمارا عدو چگونه بخواهید یاری از او

فلسفه وراز آفرینش جن بنابر آنچه درقرآن کریم آمده همان است که درباره انسان وارده شده است یعنی عبادت وپرستش خداوند سبحان ، چنان که فرمود ه است : جن وانسان را نیافریدیم مگر برای عبادت وپرستش نمودن
خدا انس وجن را نبخشید جان جز آنکه پرستند رب جهان ( سوره ذاریات 56 )
اما راجع به فلسفه آفرینش شیطان باید گفت که از نظر نظام کلی این خلقت ضرورت دارد ، زیرا شیطان سگ تربیت شده نظام افرینش است بههر کسی متعرض نمی شود درکار این نظام وجود شیطان ، رحمت است ، اگر کسی سگ تربیت شده داشته باشد می فهمد درعین حال که این سگ است ونجس العین لکن خدماتی نیز دارد .
بنابراین وجود شیطانی که انسان را به شر ومعصیت دعوت کند از ارکان نظام عالم بشری است والقائات او مصلحتی دارد وآن این است که عموما مردم به وسیله آن آزمایش می شوند ودرکوره امتحان خالص ها از ناخالص ها جدا می شود . این مطلب هم روشن است که خود شیطان هم مسخر خداست که اورا درآزمایش بندگان الت دست قرار می دهد .پس کاملاً معلوم است که هرچیزی متعلق خلق وایجاد قرار گرفته است ، بشود خیر محض است مثلا مار وعقرب که می بینیم ازنظر اضافه ای که به ما دارد مضر به حال ماست به طور مسلم منافعی هم دارد که از این ضررش بیشتر است .اگر چنین نبود حکمت الهی اقتضای وجودش را نمی کرد بااین توضیح وجود شیطان به طور حتم خیر خواهد بود واین همان معنایی است که درآیه شریفه فرموده است ( آنکسی که هر چه آفرید نیکو آفریدنش) سوره سجده 7

مطالب مهمی که باید درخصوص فلسفه وجودی شیطان به آن توجه کرد آن است که خداوند دراول خلقت اورا به عنوان شیطان نیافرید بلکه موجودی از موجودات خداوند بود وبعد ملقب به شیطان شده از درگاه رحمت الهی رانده شد زیرا او مدت شش هزار سال همنشین بلکه بزرگ ایشان بود وبه مقلم والایی رسیده بود لکن از آزادی خود سو ئ استفاده کرد ووقتی که درمقابل پروردگار قرار گرفت که باید بر حضرت آدم سجده کند بنای تمرد وطغیان را نهاد واز امر خداوند سرپیچی کرد درحالی که خلقت او مانند مخلوقات دیگر پاک بود در نتیجه خود را بدنام کرده ، مشهور به شیطان گردید .
پیامبر اکرم درمورد انواع جن فرمودند : جن سه نوع دارد :
یک نوع دارای پروبال هستند که همواره مانند ابر وباد درهوا پرواز می کنند وانقباض وانبساط دارند نوع دوم بصورت حیوانات درمی آیند مانند مار ، عقرب ، سگ ، گربه و.... نوع سوم دارای تکلیفند یا رستگارند یا گناهکار برای اینها از طرف خداوند وعده وعید آمده مثل انسانها ، این نوع جن ها بیشتر درمکان های خلوت زندگی می کنند واز محلی به محل دیگر منتقل می شوند ودرمجالس شرکت می کنند شیطان توانایی هر سه این گروه را دارا می باشد .