اَسْوَد‌بن‌عَبْد يَغوث: اسود‌بن‌عبد يغوث‌بن عبد‌بن‌الحارث^[26] ابنوهب، از تيره بنى‌زهره^[27]

اسود در شأن نزول :

منابع

اُسَير^[69] (اُسَيد)^[70] بن عُرْوه: اُسَير‌بن عروة‌بن سواد‌بن هيثم انصارى ظفرى، از طايفه بنى‌اُبَيرق^[71]

منابع

در تاريخ پر فراز و نشيب اسلام كمتر بانويي همچون حضرت خديجه(س) همسر بزرگوار رسول خدا(ص) درخشيده است. بهره مندي از صفات عالي انساني و رفتار برخاسته از بينش متعالي او چنان شخصيتي از وي ساخته كه تا سال ها پس از رحلت جانسوزش، هر گاه پيامبر اكرم(ص) نام او را مي شنيد، اشك بر گونه هاي مباركش جاري مي گشت و از او به بزرگي ياد مي نمود.
در اين نوشتار بر آنيم كه به بررسي شخصيتي آن بانوي با فضيلت به عنوان الگو و اسوه نيكو براي زنان مسلمان در دو بخش بپردازيم: الف. شرافت مقام و امتيازات والاي خديجه(س)؛ ب. بينش و منش متعالي خديجه(س). و در هر بخش به عنوان نمونه، هفت ويژگي بارز براي آن حضرت برمي شماريم.

بانوي طهارت و ايمان، حضرت خديجه(س) در زندگي سراسر پر افتخارش از امتيازات بسياري بهره ور بود كه هر كدام نشان از شرافت مقام و جايگاه والاي آن بانو دارد. امتيازات پر شكوهي چون: مباهات خداوند به وجود او بر ملائكه، برخورداري از سلام و درود خدا و فرشته وحي، افتخار همسري و همدمي بي نظير با رسول خاتم(ص)، افتخار مادري نسل پاك پيامبر اكرم(ص)، برگزيده شدن از بين زنان عالم، نيل به مقام كمال انساني، دريافت نويد ورود به بهشت مقربان الهي و موقعيت والا در بارگاه رحماني. در ادامه به بررسي برخي از مهم ترين امتيازات آن بانو مي-پردازيم:

«اصطفاء» از ماده «صفو» به معناى برگزيدن صاف و خالص هر چيز است.1 و مراد از آن در آيات قرآن، نوعي انتخاب و اختيار و برتري دادن فرد يا افراد بر سايرين توسط خداوند است.2 از اين منظر، حضرت خديجه(س) داراي مقام اصطفاء بود و به صراحت روايات، نه تنها برگزيده در بين همه زنان عالم، بلكه برگزيده در ميان تمامي انسان ها اعم از زنان و مردان بود.
اگر در قرآن كريم اين ويژگي به حضرت مريم(س) نسبت داده شده و فرموده است: «اِذْ قَالَتِ الْمَلاَئِكةُ يَا مَريمُ اِنَّ اللَّه اصْطَفاكِ وَ طَهَّركِ وَ اصْطَفاكِ على نِسَاءِ الْعَالَمِينَ؛3 [به ياد آوريد] هنگامى كه فرشتگان گفتند: اى مريم! خداوند تو را برگزيده و پاك ساخته و بر تمام زنان جهان برتري داده است.» اما رسول اكرم(ص) يكي از مصاديق اين آيه را همسر گرامي اش خديجه(س) معرفي نموده است. به فرموده امام علي(ع)، رسول خدا(ص) پس از تلاوت آيه «اِنَّ اللَّه اصْطَفاكِ وَ طَهَّركِ...»، فرمود: «علي جان! بهترين زنان عالم، چهار زن هستند: مريم دختر عمران، خديجه دختر خويلد، فاطمه دختر محمد، و آسيه دختر مزاحم.» 4
و در روايت ديگر نقل شده كه روزي پيامبر خاتم(ص) وارد خانه شد و مشاهده كرد كه فاطمه زهرا(س) و عايشه در حال تفاخر هستند؛ به گونه اي كه صورت هر دو سرخ شده است. حضرت با اطلاع از موضوع، رو به عايشه كرد و با استناد به آيه 33 سوره آل عمران كه در باره اصطفاي تعدادي از پيامبران الهي است، اصطفا و برتري حضرت خديجه(س) را نيز متذكر شده، فرمود: «يَا عَائِشَةُ أَ وَ مَا عَلِمْتِ أَنَّ اللَّهَ اصْطَفى‏ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِيمَ وَ آلَ عِمْرانَ وَ عَلِيّاً وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ وَ حَمْزَةَ وَ جَعْفَراً وَ فَاطِمَةَ وَ خَدِيجَةَ عَلَى الْعالَمِينَ‏؛5 اي عايشه! آيا نمي دانستي كه خداوند آدم و نوح و خاندان ابراهيم و خاندان عمران و علي و حسن و حسين و حمزه و جعفر و فاطمه و خديجه [عليهم السلام] را [برگزيد و] بر همه جهانيان برتري داد!»
از اين رو، آن بانوي برگزيده، به عنوان سرور زنان عالم شناخته مي شود؛ چنان كه رسول اكرم(ص) در كلام ديگري فرمود: «سَادَاتُ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ اَرْبَع خَدِيجَةُُ بِنْتُ خُوَيلِد وَ فاطِمَةُُ بِنتُ مُحَمَد وَ آسِيةُُ بِنتُ مُزَاحِم وَ مَريَمُ بِنتُ عِمرَان؛6 سالار زنان جهان چهار [زن] هستند: خديجه دختر خويلد، فاطمه دختر محمد، آسيه دختر مزاحم، و مريم دختر عمران.» و در زيارت نامه اولاد ائمه(ع) مي خوانيم: «السَّلَامُ عَلَى خَدِيجَةَ سَيِّدَةِ نِسَاءِ الْعَالِمِينَ؛7 سلام بر خديجه سالار بانوان گيتي.»

از پيامبر اكرم(ص) نقل كرده اند كه فرمود: در سفر آسماني معراج، به هنگام بازگشت، از جبرائيل(ع) پرسيدم كه آيا سفارش و پيامي هست؟ او گفت كه درود و سلام خدا و فرشته فرمانبردارش را به خديجه برسان! پيامبر(ص) نيز پس از بازگشت، هنگامي كه همسر بزرگوارش خديجه(س) به پيشوازش آمد، سلام خدا و فرشته وحي را به او رساند و آن بانوي با ادب و كمال در جوابي كه حكايت از معرفت والاي او دارد، پاسخ داد: «اِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّلامُ وَ مِنْهُ السَّلامُ وَ اِلَيْهِ السَّلامُ وَ عَليَ جِبْرِئِيلَ السَّلامُ؛8 همانا خداوند خود سلام است و سلام و سلامتي از سوي او و به سوي او است و بر جبرائيل سلام و درود باد!»
همچنين روايت شده كه روزي فرشته وحي به نزد رسول خدا(ص) آمد و از خديجه(س) پرس و جو كرد و چون او را نيافت، به پيامبر(ص) گفت: «إِذَا جَاءَتْ فَأَخْبِرْهَا أَنَّ رَبَّهَا يُقْرِئُهَا السَّلَامَ؛9 هنگامي كه خديجه آمد، به او خبر ده كه پروردگارش به او سلام مي رساند.»

آن گاه كه پيامبر گرامي اسلام(ص) مأموريت يافت كه براي انجام يك برنامه عبادي، چهل شبانه روز به دور از همسر با وفايش به نيايش بپردازد، براي خديجه(س) پيام فرستاد كه: «يَا خَدِيجَةُ لَا تَظُنِّي أَنَّ انْقِطَاعِي عَنْكِ [هِجْرَةٌ] وَ لَا قِلًى وَ لَكِنْ رَبِّي عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَنِي بِذَلِكَ لتنفذ [لِيُنْفِذَ] أَمْرَهُ فَلَا تَظُنِّي يَا خَدِيجَةُ إِلَّا خَيْراً فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَيُبَاهِي بِكِ كِرَامَ مَلَائِكَتِهِ كُلَّ يَوْمٍ مِرَاراً؛10 اي خديجه! گمان نكني كه دوري گزيدن من از تو به خاطر بي زاري و تنفر است، بلكه پروردگارم مرا به اين [برنامه عبادي] فرمان داده تا امرش را اجرا نمايد. پس اي خديجه! گماني جز خير نداشته باش كه خداوند عزيز و جليل هر روز چندين مرتبه به [وجود شايسته] تو بر فرشتگان گرانمايه اش مباهات مي كند و مي-بالد.»
و بدين ترتيب، رسول خدا(ص) همسر با وفايش را كه تحمل دوري از وي برايش سخت مي نمود، نسبت به برنامه عبادي خويش مطلع ساخت و او را به توجه و عنايت ويژه پروردگار دلداري داد.

امتياز ديگر حضرت خديجه(س) اين است كه از بين تمامي زنان جهان و نيز از ميان همه زنان پيامبر اكرم(ص) تنها او است كه به عنوان رويشگاه طيّب و پاكيزه فاطمه اطهر(س)، اين كوثر هميشه جاري برگزيده شد و شايسته مادري نسل پاك رسول اعظم(ص) كه شريف ترين تبار بر روي زمين اند، گرديد.
به فرموده امام صادق(ع)، روزي رسول خدا(ص) وارد خانه خديجه(س) شد و ديد كه او با كسي سخن مي گويد، پرسيد: با كه سخن مي گويي؟ خديجه(س) پاسخ داد: كودكي كه در بطن دارم، با من صحبت مي كند و با من مأنوس است. پس پيامبر(ص) فرمود: «يَا خَدِيجَةُ هَذَا جَبْرَئِيلُ يُخْبِرُنِي أَنَّهَا أُنْثَى وَ أَنَّهَا النَّسْلَةُ الطَّاهِرَةُ الْمَيْمُونَةُ وَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى سَيَجْعَلُ نَسْلِي مِنْهَا وَ سَيَجْعَلُ مِنْ نَسْلِهَا أَئِمَّةً وَ يَجْعَلُهُمْ خُلَفَاءَهُ فِي أَرْضِهِ بَعْدَ انْقِضَاءِ وَحْيِهِ؛11 اي خديجه! اين جبرائيل(ع) است كه به من خبر مي دهد آن كودك، دختر و نسلي پاك و مبارك است و خداوند تبارك و تعالي به زودي نسل مرا از او قرار مي دهد و از او اماماني به وجود مي آورد كه جانشينان خدا در روي زمين بعد از تمام شدن وحي او خواهند بود.»
و اين چنين حضرت رسول(ص) حتي قبل از ولادت فاطمه زهرا(س) خبر مادري خديجه(س) بر نسل مطهر آخرين پيامبر را به او بشارت داد.
همچنين نقل شده كه پيامبر اكرم(ص) روزي به فاطمه(س) كه ديگران از روي شماتت مادر او را زني پير و سالخورده شمرده و او را دلگير ساخته بودند، موضوع مادري بر ائمه اطهار(ع) را مايه فخر دانسته، فرمودند: «اِنَّ بَطْنَ اُمِِّكِ كانَ لِلْاِمَامَةِ وِعَاءً؛12 [فاطمه جان! همين افتخار براي تو بس كه] بطن مادرت ظرفي براي امامت بود.»

از امتيازات در خور ستايش حضرت خديجه(س) اوج گرفتن او در مسير خودسازي و شكوفايي و نيل به كمال و جمال انساني تحت توجهات معنوي رسول خاتم(ص) است. آن حضرت كه جز بر اساس ميزان حق سخن نمي گويد و امتيازي بدون حساب نمي بخشد، در توصيف خديجه(س) فرمود: «اَلْكُمَّلُ مِنَ الرِّجالِ كَثِيرٌ وَ لَم يَكْمُلْ مِنَ النِّساءِ اِلّا اَربَعَةٌ آسِيةُُ امْرَأةُ فِرعَونَ وَ مَريَمُ ابْنةُ عِمرَانَ وَ خَدِيجَةُُ بِنْتُ خُوَيلِدٍ وَ فاطِمَةُُ بِنتُ مُحَمَدٍ؛13 مردان كمال يافته بسيارند و [لكن] از زنان به كمال نرسيده اند مگر چهار نفر: آسيه همسر فرعون، مريم دختر عمران، خديجه دختر خويلد، و فاطمه دختر محمد.»

عالي ترين درجات بهشتي به تصريح قرآن كريم از آنِ پيشگامان مقرب است14 كه در سراي دنيا نه تنها در ايمان و اعتقاد كه در اعمال خير و صفات و اخلاق والاي انساني پيشقدم بوده و به عنوان اسوه و الگوي خلق در راه كمال مطرح مي باشند. حضرت خديجه(س) به بيان پيامبر اكرم(ص) يكي از كساني است كه در زمره مقربان بهشتي از شراب تسنيم در فردوس برين برخوردار خواهد شد. آن حضرت در توضيح آيه 27 سوره مطففين (وَ مِزاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ)15 فرمود:
«هُوَ أَشْرَفُ شَرَابٍ فِي الْجَنَّةِ يَشْرَبُهُ مُحَمَّدٌ وَ آلُ مُحَمَّدٍ وَ هُمُ الْمُقَرَّبُونَ السَّابِقُونَ رَسُولُ اللَّهِ وَ عَلِيٌّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَ الْأَئِمَّةُ وَ فَاطِمَةُ وَ خَدِيجَةُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ؛16 تسنيم شريف ترين چشمه اي است كه در بهشت قرار دارد و محمد و آل محمد از آن مي نوشند و ايشان همان مقربان سبقت گرفته هستند كه عبارت اند از: رسول خدا و علي بن ابي طالب و امامان [از نسل او] و فاطمه و خديجه كه درود خداوند بر همه آنان باد!»

اعراف منطقه مرتفع و گذرگاه مهمي است حد فاصل ميان بهشت و دوزخ كه به بيان قرآن، گروهي بر آن قرار دارند و بر بهشتيان و جهنميان اشراف داشته، هر يك از آنان را به چهره مي شناسند و بر اصحاب جنت درود فرستاده، اصحاب دوزخ را سرزنش و ملامت مي كنند. حضرت خديجه(س) از جمله افرادي است كه به عنوان اصحاب اعراف معرفي گرديده است. امام صادق(ع) در پاسخ به سؤال از آيه 46 سوره اعراف كه مي فرمايد: «وَ بَيْنَهُمَا حِجَاب...ٌ؛ در ميان آن دو (اهل بهشت و اهل جهنم) حجابي قرار دارد...»، فرمود:
«سُورٌ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ قَائِمٌ عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ وَ عَلِيٌ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ وَ فَاطِمَةُ وَ خَدِيجَةُ فَيُنَادُونَ أَيْنَ مُحِبُّونَا أَيْنَ شِيعَتُنَا فَيُقْبِلُونَ إِلَيْهِمْ فَيَعْرِفُونَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ وَ أَسْمَاءِ آبَائِهِمْ وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيماهُمْ فَيَأْخُذُونَ بِأَيْدِيهِمْ فَيَجُوزُونَ بِهِمْ عَلَى الصِّرَاطِ وَ يُدْخِلُونَهُمُ الْجَنَّةَ؛17 حصاري است بين بهشت و دوزخ كه بر آن محمد و علي و حسن و حسين و فاطمه و خديجه ايستاده اند. پس ندا مي دهند كه كجايند محبّان ما؟ كجايند شيعيان ما؟ آن گاه به سوي ايشان رو مي آورند و آنان را به اسمشان و اسم پدرانشان مي شناسند و اين است معني سخن خداوند كه: "هر كس را به سيمايش مي شناسند." پس دست آنان را گرفته و بر صراط گذر داده، وارد بهشت مي كنند.»
* * *
سؤالي كه در اينجا مطرح مي باشد اين است كه شرافت مقام و امتيازات والاي بانوي فرشته سيرت بهشتي حضرت خديجه(س) چگونه و به چه عللي به او افاضه شده است؟
در پاسخ مي توان اذعان نمود كه آن حضرت در پرتو بينش و منش متعالي، شايسته نيل به چنين جايگاه رفيعي گشته است. او در سايه سار عشق به ساحت رسول خدا(ص) و ايمان و اعتقاد راسخ، به خودسازي و تطهير ظاهر و باطن خويش پرداخت و در اين راه هرگز لحظه اي از ياد حق غافل نگشت و از اين جهت سزاوار است به عنوان الگو و اسوه براي تمامي زنان مسلمان مطرح باشد.
امير مؤمنان، علي(ع) در سوگ پدر بزرگوارش حضرت ابوطالب(ع) و نيز رحلت جانسوز خديجه(س) كه از كودكي در خانه او و تحت تربيت او قرار داشت، بر اين حقيقت چنين گواهي مي دهد:
أَ عَيْنَيَّ جُودَا بَارَكَ اللَّهُ فِيكُمَا***عَلَى هَالِكَيْنِ لَا تَرَى لَهُمَا مِثْلًا
عَلَى سَيِّدِ الْبَطْحَاءِ وَ ابْنِ رَئِيسِهَا***وَ سَيِّدَةِ النِّسْوَانِ أَوَّلِ مَنْ صَلَّى‏
مُهَذَّبَةٍ قَدْ طَيَّبَ اللَّهُ خِيمَهَا***مُبَارَكَةٍ وَ اللَّهِ سَاقَ لَهَا الْفَضْلا18
يعني: هان اي دو چشم من! باران اشك از آسمان ديدگانم فرو باريد. خدا اين باران اشك را در سوگ دو از دست رفته [و دو يار فداكار اسلام و قرآن و دو پشتيبان بي همانند پيامبر خدا(ص)] بر شما مبارك گرداند؛ چرا كه آن دو به راستي بي نظير بودند.
هان اي دو چشم من! در سوگ غمبار سالار مكه و فرزند رئيس آن (ابو طالب) و در رحلت جانگداز سالار بانوان، اولين زني كه [به همراه رسول خدا(ص)] نماز گزارد، باران اشك فرو باريد!
بر همان بانوي خودساخته و پاك روش و پاك منشي كه خداوند خيمه و سراي او را پاك و پاكيزه ساخت؛ بانوي پربركتي كه خدا او را [به خاطر ايمان و كردار شايسته اش] به شاهراه فضيلت ها راه نمود.

معنويت و معرفت والا، قدرت تجزيه و تحليل رويدادهاي جاري و آينده نگري، آگاهي از آموزه هاي هدايت بخش پيامبران الهي و كتب آسماني، حق طلبي و حق شناسي، راستگويي و درستكاري، شكيبايي و پايداري، ايثار و فداكاري، و به طور كلي بينش و منش حضرت خديجه(س) در ابعاد گوناگون زندگي، او را به صورت نمونه و الگويي جاودانه براي كمال جويان طريق انسانيت جلوه گر مي سازد. برخي از مهم ترين اوصاف و اعمال متعالي آن بانو عبارت است از:

حضرت خديجه(س) نه فقط ايمان آورنده واقعي به پروردگار متعال و رسول خدا(ص) و باورمند به بهشت و دوزخ و پاداش و كيفر بود، بلكه در اين راه گوي سبقت را از همه زنان كمال طلب و حق جو نيز ربود؛ چنان كه به دلالت روايات، اولين زني كه اسلام اختيار كرد و به پيامبر خاتم(ص) ايمان آورد و به همراه آن حضرت نماز خواند، خديجه(س) بود. در كلامي از ابن عباس آمده است: «أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِرَسُولِ اللَّهِ مِنَ الرِّجَالِ عَلِيٌّ وَ مِنَ النِّسَاءِ خَدِيجَةُ؛19 اولين كسي كه به رسول خدا(ص) ايمان آورد از بين مردان، علي(ع) و از بين زنان، خديجه(س) بود.»
همو نقل مي كند كه: «أَنَّ أَوَّلَ مَنْ صَلَّى مَعَ رَسُولِ اللَّهِ بَعْدَ خَدِيجَةَ عَلِيٌّ وَ قَالَ مَرَّةً أَسْلَمَ؛20 نخستين كسي كه بعد از خديجه(س) نماز خواند، علي(ع) بود. و يكبار هم گفت: نخستين كسي كه اسلام اختيار كرد... .»
همچنين از امام علي(ع) روايت شده كه: «ذَكَرَ النَّبِيُّ خَدِيجَةَ يَوْماً وَ هُوَ عِنْدَ نِسَائِهِ فَبَكَى فَقَالَتْ عَائِشَةُ مَا يُبْكِيكَ عَلَى عَجُوزٍ حَمْرَاءَ مِنْ عَجَائِزِ بَنِي أَسَدٍ فَقَالَ صَدَّقَتْنِي إِذْ كَذَّبْتُمْ وَ آمَنَتْ بِي إِذْ كَفَرْتُمْ وَ وَلَدَتْ لِي إِذْ عَقَمْتُمْ؛21 روزي پيامبر(ص) در نزد زنانش از خديجه(س) ياد كرد و به گريه افتاد. پس عايشه گفت: چرا بر پيره زني سرخ رو از پيره زنان بني اسد گريه مي كني! حضرت در پاسخ [بر ايمان و تصديق خديجه(س) تأكيد نموده] فرمود: او مرا تصديق كرد، در حالي كه ديگران مرا تكذيب مي كردند و به من ايمان آورد، در حالي كه ديگران كفر مي ورزيدند و براي من فرزند آورد، در حالي كه شما عقيم هستيد.»

از برجسته ترين لقب هاي حضرت خديجه(س) كه به جهت نجابت، پاك منشي و پاك دامني اش در عنفوان جواني از سوي قريش به او داده شد، صفت «طاهره» است؛22 صفت زيبنده اي كه در سراسر زندگي پر بركت آن بانو علي رغم وجود ثروت و امكانات گسترده مالي و تشكيلات منظم تجاري و اقتصادي، جلوه اي كامل دارد.
او حتي قبل از ازدواج با رسول خدا(ص) چنان در اوج نجابت و طهارت بود كه ابوطالب(ع) بزرگ قريش و سالار بني هاشم، اين گونه او را مي ستايد: «اِنَّ خَدِيجَةَ اِمْرَأَةٌ كامِلَةٌ مَيْمُونَةٌ فاضِلَةٌ تَخْشَي الْعَارَ وَ تَحْذِرُ الشَّنَارَ؛23 راستي كه خديجه بانويي است كامل و مبارك و صاحب فضل كه از هر گونه عيب و عار پرهيز مي كند و از هر نوع بدنامي و رسوايي دوري مي گزيند.»

بسيارند كساني كه به موجب گرفتاري در غفلت هاي دنيايي، همچون ثروت و قدرت، چراغ فطرت در وجودشان رو به خاموشي مي گذارد و به ظلمات خودكامگي و طغيان نفس اماره دچار مي گردند؛ اما بانوي دو عالم، حضرت خديجه(س) با وجود برخورداري از زر و زيور، جمال و كمال، شهرت و آوازه، و اقتدار و استقلال، هرگز به دام آفت هاي آنها گرفتار نگشت و پيوسته از فطرت حق طلب و حق پذير بهره مند بود.
روايت شده كه پس از فرود آمدن پياپي فرشته وحي بر پيامبر(ص) و آوردن آيات قرآن، خديجه(س) كم كم با آيات هدايت بخش و زندگي ساز قرآن و نيز با نام جبرائيل(ع) و جايگاه او در پيشگاه خدا آشنا گرديد و روحيه حق طلبي، او را بر آن داشت كه به تحقيق در اين زمينه بپردازد تا آگاهانه و با تشخيص صحيح حق، به پذيرش و پيروي از آن مبادرت نمايد.
بنابر اين، ابتدا به سراغ عمويش «ورقه» رفت كه از كشيشان و عالمان آزاد انديش مسيحي بود و در باره جبرائيل(ع) و حالاتي كه از همسرش در هنگام دريافت وحي ديده بود، سؤالاتي پرسيد و ورقه به او گفت: جبرائيل(ع) در سرزميني نازل مي شود كه خداوند در آن پرستش شود و نويد داد كه خير عظيمي از سوي خدا نازل خواهد شد و محمد(ص) آخرين فرستاده خداوند است كه مژده آمدنش در تورات و انجيل داده شده است. سپس علائم او را از آن دو كتاب آسماني براي خديجه(س) ذكر نمود.
آن گاه خديجه(س) براي كسب آگاهي بيشتر به سراغ «عداس» يكي ديگر از پارسايان و كشيشان مسيحي كه پيرمردي سالخورده بود، رفت و نخست پيمان گرفت كه موضوع مورد سؤال را نهان دارد و سپس در باره موارد فوق به مشورت با او پرداخت و او نيز نظري شبيه به نظر ورقه داد.
پس از آن، خديجه(س) جريان ديدار و مشورت با دو پارساي روزگارش، ورقه و عداس را به اطلاع پيامبر(ص) رساند و اين بار به اتفاق يكديگر به ديدار عداس آمدند و آن كشيش پارسا پس از گفتگو با رسول خدا(ص) از آن حضرت خواست تا لباسش را كنار زند و ميان دو شانه اش را نمايان سازد. پيامبر(ص) جامه اش را كنار زد و عداس چون علامتي را كه مي جست، در ميان دو شانه رسول اكرم(ص) مشاهده كرد، به سجده شكر افتاد و با اطمينان خاطر گفت كه آن حضرت همان پيامبري است كه موسي(ع) و عيسي(ع) آمدنش را نويد داده اند.24
بدين ترتيب، آن بانوي خرد و انديشه، با احساس اطمينان در دل حق جوي خويش و با ايمان كامل، راه و رسم نجات بخش رسول خدا(ص) را برگزيد و تا پايان عمر شريفش در برابر حق تسليم محض بود.

خديجه(س) چنان در آراستگي به بخشندگي و فداكاري شهره بود كه ابوطالب(ع) در جريان خواستگاري از او براي محمد(ص) خطاب به خاندانش او را چنين ستود: «اينك برادرزاده ما به خواستگاري دخت گرامي شما كه داراي بخشندگي و سخاوت، و پاكي و عفت مي باشد، آمده است.»25
خديجه(س) نيز در همان مجلس خواستگاري، سخاوت و بخشندگي خود را نشان داد و در كمال خشنودي و رضايت، مهريه خويش را از مال خودش به عهده گرفت و به محمد(ص) هديه داد.26
آن بانو در زندگي مشترك با رسول خدا(ص) نيز ثروت خويش را در اختيار همسرش قرار داد؛ تا آنجا كه ابن عباس مي گويد: «مراد از آيه " وَجَدَكَ عائِلًا فَأَغْنى"27 بي نياز ساختن پيامبر(ص) به وسيله مال و ثروت خديجه(س) است.»28
همچنين در جريان محاصره سه ساله پيامبر اكرم(ص) و ياران با وفايش در درّه ابوطالب توسط كفار قريش، يكي از عوامل پايداري پيامبر(ص) و تازه مسلمانان در آن شرايط سخت و جانفرسا، افزون بر آزادگي و بزرگ منشي ابوطالب(ع)، كرامت و بلندنظري و جهاد مالي خديجه(س) بود كه علاوه بر به خطر انداختن جان خويش، براي استقرار اسلام و نجات جان مردم با ايمان، تمام مال و ثروت خويش را ايثار نمود و در راه اعتلاي دين نوپاي اسلام نقش مهمي را ايفا كرد؛ به طوري كه گفته اند: «كفاها شرفا ان الاسلام لم يقم الا بمالها و سيف علي بن ابي طالب كما روي متواترا؛29 در شرف و بزرگواري آن بانو همين بس كه اسلام قوام پيدا نكرد جز به مال و ثروت او و شمشير علي بن ابي طالب(ع)؛ چنان كه به تواتر اين مطلب روايت شده است.»30

در طول بيست و پنج سال زندگي مشترك با پيامبر خاتم(ص)، پيوسته خديجه(س) همدم و همفكر و همگام با آن حضرت بود و با وجود ثروت و شكوه و جمال و كمال، راه فروتني و اطاعت از همسر بزرگوارش را در پيش گرفت و نه تنها در همان برخوردهاي اوليه از فرط ادب و تواضع خود را كنيز و خدمتگزار او خواند،31 بلكه در سراسر زندگي مملو از عشق خود با پيامبر(ص) همواره بهترين ياور و مهربان ترين مونس و وزير و مشاور كارآمد آن حضرت بود؛ به طوري كه نوشته اند: «كانت خديجة وزيرة صدق علي الاسلام و كان رسول الله يسكن اليها؛32 خديجه(س) وزير راستين اسلام بود و رسول خدا(ص) با [مهر و ملاطفت] او آرامشِ خاطر مي يافت.»
پيامبر اكرم(ص) قبل از بعثت، هر ماه چند روز و هر سال ماه رمضان را براي عبادت و نيايش عارفانه به غار حِرا مي رفت و حضرت خديجه(س) نه فقط مانع اجراي برنامه عبادي همسرش و رفتن او به غار حرا نمي شد، كه خود نيز مشوّق آن حضرت بود و هر بامداد و شامگاه او را بدرقه مي كرد و در هنگام بازگشت به پيشوازش مي رفت. گاه برايش آب و غذا مي برد و مواظب بود تا خلوت عاشقانه همسرش را به هم نزند و گاه غلامان و نزديكان خود را در اطراف كوه حرا به مراقبت از جان گرامي پيامبر(ص) مي گماشت و خود به انتظار بازگشتن محبوبش به سر مي برد.33
به خاطر همين جهات، رسول اكرم(ص) نيز همواره به خديجه(س) – چه در زمان حيات او و چه بعد از رحلت جانسوز او - عشق مي ورزيد؛ چنان كه روايت شده: «كَانَ لَهَا مُحِبّاً وَ بِهَا وَامِقاً؛34 پيامبر(ص) نسبت به خديجه(س) محب و عاشق بود.»
و از عايشه نقل شده كه: به هيچ كدام از زنان پيامبر(ص) بسان خديجه – با اينكه او را نديده بودم – دچار حسادت نشدم. آن حضرت هر گاه گوسفندي ذبح مي كرد، نخست سهم دوستان خديجه را مي فرستاد. يكبار عصباني شدم و گفتم: چقدر از خديجه مي گويي! حضرت فرمود: «إني قد رزقت حبها؛35 عشق و حب به او روزي من شده است.»

از نام ها و القاب حضرت خديجه(س)، «صدّيقه» به مفهوم بسيار راستگو و راست كردار مي باشد. برخي از لغت شناسان مي گويند: «صدّيق [و صدّيقه] كسي است كه گفتار و عقيده و انديشه اش راست است و راستگويي خود را با كردار درست ثابت مي نمايد.»36
در فرازي از زيارت نامه پيامبر اكرم(ص)، آن بانو را به اين صفت در ضمن ديگر اوصاف والاي او مي ستاييم: «اَلسَّلامُ عَلَي اَزْوَاجِكَ الطَّاهِرَاتِ الْخَيْرَاتِ اُمِّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ خُصُوصًا الصِّدِّيقَةُ الطَّاهِرَةُ الزَّكِيَّةُ الرَّاضِيَةُ الْمَرْضِيَّةُ خَدِيجَةُ الْكُبْرَي اُمُّ الْمُؤْمِنِينَ؛37 سلام بر همسران پاك و نيكوكردارت كه مادران مؤمنان هستند، به ويژه بر آن بانوي صدق و راستي، آن بانوي پاك سرشت و پاك منش، آن بانوي خشنود [از خدا] و مورد پسند [خدا]، خديجه كبري كه مادر مؤمنان است.»
‏به راستي كه خديجه(س) نمونه راستي و درستي در همه عرصه هاي فردي و اجتماعي بود؛ آنسان كه رسول خدا(ص) در زمان رحلت آن بانو و به هنگام بدرقه عزيزش با ديدگاني پر از اشك فرمود: «از خديجه سخن گفتيد؟ كجا همانند خديجه [آن نمونه صداقت و راستي] پيدا مي شود؟ او در زماني كه مردم مرا تكذيب مي كردند، تصديقم كرد و در راه دين خدا مرا پشتيباني و حمايت نمود و با ثروت خويش مرا ياري رساند.»38

به بيان امام صادق(ع)، از آن زمان كه خديجه(س) با پيامبر اكرم(ص) پيمان زندگي مشترك بست، زن هاي مكه با او قطع رابطه نمودند و ديگر نه به خانه او مي رفتند و نه به او سلام مي كردند و نه اجازه مي دادند كه زني به ديدار او برود. از اين رو، هراس و اندوه وجود خديجه(س) را فرا گرفت؛ اما چون به فاطمه(س) باردار شد، آن عزيزتر از جان از درونش با او سخن مي گفت و مادر را به صبر و تحمل دعوت مي نمود.39
و آن هنگام كه لحظات سخت ولادت فرزندش فاطمه(س) نزديك مي شد، هيچ كدام از زنان قريش حاضر به ياري حضرت نشدند و از اين جهت نيز خديجه(س) رنج مي برد كه ناگاه چشمش به جمال چهار بانوي بلند قد كه در سيماي زنان هاشمي بر در سراي او ظاهر شده بودند، روشن شد و يكي از آنان عرضه داشت: اي خديجه! اندوهگين مباش كه ما خواهران تو هستيم و از جانب خدا آمده ايم تا تو را ياري رسانيم. من ساره [همسر ابراهيم] هستم و اين آسيه دختر مزاحم كه همنشين تو در بهشت است و آن مريم دختر عمران و چهارمي كلثم خواهر حضرت موسي(ع) است. آن گاه خديجه(س) را در امر طلوع اختر تابناك وجود فاطمه زهرا(س) ياري نمودند.40
آري، بانويي كه پيش از ازدواج با رسول خدا(ص) از امكانات مادي فراواني برخوردار بود و زندگي نسبتا آرام و بي دغدغه اي داشت، در طول زندگي مشترك با آن حضرت، انواع رنج ها و محروميت ها را پذيرا شد؛ رنج ها و ناملايماتي همچون از دست دادن پسرانش عبدالله و قاسم و طاهر كه همگي در سنين كودكي از دنيا رفتند،41 و زخم زبان زنان مكه و مشاهده آزار و اذيت-هايي كه همسر محبوبش از طرف مشركان متحمل مي شد؛ اما او پيوسته در سايه ايمان و اعتقاد به حقانيت دين پيامبر(ص) و در راستاي كسب رضاي پروردگار به صبر و مقاومت در برابر ناملايمات مبادرت مي ورزيد و به راستي، مصداق بارز اين كريمه گرديد: «وَالَّذينَ صَبَروُا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ... اوُلئكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّار؛42 و آنهايى كه به خاطر رضايت و خوشنودى پروردگارشان صبورى مى‏كنند... پايان نيكِ سراى ديگر براى آنها است.»
به همين سبب است كه رسول خدا(ص) فرمود: «أُمِرْتُ أَنْ أُبَشِّرَ خَدِيجَةَ بِبَيْتٍ مِنْ قَصَبٍ لَا صَخَبَ فِيهِ وَ لَا نَصَبَ؛43 به من امر شده كه خديجه را به خانه اي [در بهشت] از جنس نقره كه در آن نه سر و صدايي است و نه رنج و بيماري، بشارت دهم.»

بنابر آنچه گفته شد، بينش و منش متعالي حضرت خديجه(س)؛ يعني ويژگي هايي همانند ايمان و اعتقاد راسخ، نجابت و پاك دامني، حق جويي و حق پذيري، ايثار و فداكاري، حسن رفتار با همسر، راستي و درستي، و مقاومت و صبوري، از او شخصيت ممتازي ساخته است كه او را به عنوان يكي از بهترين الگوهاي كمال و جمال انساني براي همه مسلمانان به ويژه بانوان حق طلب مطرح مي سازد؛ ويژگي هاي والايي كه سبب شرافت مقام و كسب امتيازات منحصر بفردي براي آن بانو گرديد، همچون: اصطفا و برگزيدگي از سوي خدا، برخورداري از سلام خداوند و جبرائيل(ع)، مباهات خداوند بر فرشتگان كريمش به وجود او، افتخار مادري بر نسل پاك پيامبر(ص)، بهره مندي از كمال انساني، محسوب شدن از جمله اصحاب اعراف، و قرار گرفتن در زمره مقربين بهشتي.

قرآن كريم در بيش از ده سوره درمورد زن بحث مى‏كند و حتى دو سوره‏به نام نساء نامگذارى شده است. (1) ازديدگاه دين مقدس اسلام و بر طبق‏آيات قرآن كريم زن و مرد بر حقيقت‏واحدى آفريده شده‏اند و جز بانزديكى به خداوند و انجام عمل نيك‏و شايسته بر يكديگر مزيتى ندارند وهرگز نژاد، پوست، جنس و رنگ‏باعث‏برترى نيست.
مساله اينكه زن در قرآن از چه‏پايگاه عظيمى برخوردار است، مبتنى‏بر اين است كه انسان در قرآن چه‏پايگاهى دارد. قرآن كريم تنها براى‏هدايت مرد نيامده، بلكه براى هدايت"انسان" آمده است، لذا وقتى هدف‏اساسى خود را بيان مى‏كند،مى‏فرمايد: "شهر رمضان الذى انزل فيه‏القرآن هدى للناس" (2)
كلمه "ناس" كه در اين آيه بيان شده‏است، جنس خاصى را در نظر ندارد،بلكه شامل زن و مرد به طور يكسان‏مى‏شود چرا كه قرآن كريم براى‏هدايت روح آدمى است، و روح از آن‏جهت كه موجودى مجرد مى‏باشد، نه‏مذكر است و نه مؤنث. (3)

قرآن كريم وقتى مساله زن و مرد رامطرح مى‏كند، مى‏گويد: اين دو را ازچهره ذكورت و انوثت نشناسيد; بلكه‏از چهره انسانيت‏بشناسيد. به عبارت‏ديگر حقيقت انسان روح اوست نه‏بدن و نه مجموع جسم و جان. اگرجسم نقشى در انسانيت انسان داشت- به عنوان تمام ذات يا جزء ذات‏سخن از مذكر و مؤنث‏بودن در بين‏بود، و بايد بحث مى‏شد كه آيا اين دوجنس مساويند يا متفاوت، ولى از آن‏جهت كه حقيقت هر كسى را روح اوتشكيل مى‏دهد و جسم او ابزارى بيش‏نيست، قهرا بحث از تساوى يا تفاوت‏زن و مرد نيز لازم نمى‏باشد. (4)

در داستانهاى قرآنى به زنانى‏برگزيده و ممتاز برمى‏خوريم كه درفراست و هوش سرشار و توانايى بردرك حقايق بسيار دشوار و در حل‏مسائل و رويدادهاى اجتماعى وسياسى بدان پايه و منزلت رسيده‏بودند كه حتى بزرگترين مغزهاى‏متفكر آن روزگار نمى‏توانستندكوچكترين ايراد و اشكالى به پيشنهادو نظر آنها وارد آورند، و مى‏توان ادعاكرد كه در مسائل اجتماعى و سياسى‏مافوقى نداشتند.
از آن جمله بانويى است‏به نام"بلقيس" دختر "شرحبيل" از دودمان‏پادشاهان كشور "سبا" كه در قلمروبسيار وسيع و گسترده‏اى حكمرانى‏مى‏كرد. براى اين بانو در تاريخ، تاج وتخت افسانه‏اى ذكركرده‏اندو گفته شده‏كه‏او وقومش خورشيدرا مى‏پرستيدند.
يكى از ماموران حضرت‏سليمان‏«عليه السلام‏» بر اين مطلب آگاه شد،و پس از تحقيقات كامل تصميم گرفت‏جريان را به حضرت سليمان گزارش‏دهد. قرآن كريم گزارش او را اينگونه‏بازگو مى‏كند:
"زنى را ديدم كه بر مردم آن سامان‏سلطنت و حكومت مى‏كرد و داراى‏همه چيز بود; دستگاهى عريض وطويل و تاج و تختى بس بزرگ داشت.ولى شيطان بر او و قومش چيره شده وكارهايشان را در ديدگاهشان آراسته وخوب جلوه‏داده واز راه‏حق منصرفشان‏كرده است و خورشيد را به جاى خداسجده مى‏بردند و هدايت نشده‏اند." (5)
حضرت سليمان فرمود:
"در اين باره تحقيق خواهيم كرد كه‏آيا اين گزارش براستى تهيه شده است‏يا به دروغ؟!" (6)
از اين رو، براى دريافت‏حقيقت،نامه‏اى نوشت و به جايگاه حكومت‏آن زن فرستاد. بلقيس نامه را گشود وپس از آگاهى از مضمون آن حاضرنشد مستبدانه راى خود را بر اطرافيان‏و مردم كشورش تحميل كند، لذا رجال‏دولت و مشاوران خود را گرد آورد تا ازتدبير آنان نيز استفاده نمايد.
پس از گرد آمدن رجال و مشاوران،نامه سليمان‏«عليه السلام‏» را به آنان ارائه دادو گفت: «اى بزرگان! نامه بزرگ ومهمى به دستم رسيده است.» ازجانب سليمان و به نام خداوند رحمان‏و رحيم. در نامه فرمان داده كه ازدعوتش سرپيچى نكنم و از سر تسليم‏به سوى او رهسپار شوم"«اى بزرگان! در اين باره نظربدهيد، چون من هيچگاه بدون دخالت‏شما در كارى تصميم نمى‏گيرم.»
رجال دولت و مشاوران همه با هم‏گفتند: « ما مردانى پيكارگر و مبارزانى‏دلير هستيم (براى كارزار با او آمادگى‏داريم) ولى در عين حال هرچه دستوربفرمايى مطيع فرمانيم" (7)!
اين تهور و بى‏باكى مشاوران كه - دم‏از نيرو و لشكر مى‏زدند فكر ملكه رادگرگون نكرد، بلكه به خود اجازه دادباصراحت كامل راى خود را ابراز كند:
" پادشاهان هرگاه به قصد جنگ به‏شهرى درآيند آن را تباه كرده و به‏دست ويرانى مى‏سپارند، و بزرگان وشرافتمندانش را به خوارى مى‏نشانندو پست و زبونشان مى‏سازند، اين‏است‏سياست آنها". (8)
از جمله بالا به خوبى بر مى‏آيد كه‏ملكه سبا از روزگار خود و يا ازجريانهاى تاريخى، اين تجربه گرانبهارا آموخته بود; لذا براى رفع مشكل‏راه حل ديگرى پيشنهاد كرد تاحضرت سليمان‏«عليه السلام‏» را بشناسد كه‏آيا مرد دين است‏يا دنيا.
" من پيشكشى برايش مى‏فرستم تا ببينم فرستادگان چه خبر مى‏آورند." (9)
آزمايش ملكه نتيجه مثبت داد وفهميد كه سليمان‏«عليه السلام‏» پيامبر خدا ومرد حق است كه هرگز زر و زور او رااز انجام وظيفه باز نمى‏داد. لذاسليمان‏«عليه السلام‏» را به عنوان پيامبر خداتصديق كرد. او مى‏دانست كه اگر دربرابر پيامبر خدا بايستد در برابر حق‏ايستاده، مانع حق پرستى مردم شده وآنان را در جهل و نابخردى خرافات‏سرگرم نگه داشته است .
بلقيس تصميم گرفت‏با تمام قوم ورجال مملكت تسليم دعوت‏سليمان‏«عليه السلام‏» شود. او هنگام حركت‏مى‏گفت : "پروردگارا! من به خويش‏ستم كردم و اينك چون سليمان تسليم‏پروردگار جهانيان شدم." (10)

1- بلقيس ملكه قوم سبا عليرغم‏گفته كسانى كه زن را ذاتا سفيه و نادان‏مى‏دانند و معتقدند زن از ديدگاه‏اسلام به طور ناچيزى، طرف توجه‏قرار گرفته زنى است‏خردمند و فرزانه‏كه در كارهاى اجتماعى و سياسى واداره مملكت داراى اطلاعات كاملى‏است تا آنجا كه از همه مشاورين خودبهتر توانست از آن نيروى فعال و مؤثروجودى خود استفاده كند.
2- داستان ملكه سبا بر خلاف نظركسانى كه مى‏گويند زن موجودى‏عاطفى است و احساسش را بيش ازعقل در امور اجتماعى دخالت مى‏دهدو بايد از اين امور بركنار باشد به مامى‏فهماند كه اگر محيطى در جامعه‏اسلامى براى پرورش او ايجاد شودبدانسان كه او را به ارزشهاى انسانى‏خود واقف كند، مى‏تواند در اينگونه‏امور با حفظ عفت و عصمت دخالت‏كند.
بنابراين مطالبى كه با دست‏بيگانگان در اخبار و روايات ، واردشده قابل پذيرش نيست و نبايد زن راازدخالت دراموراجتماعى دور بداريم.
3- داستان مزبور نشان مى‏دهد كه‏زن خردمند همانند مردان خردمندمى‏تواند در امور، مآل انديشى كند.پس بايد در مشورتها و امور از استعدادو افكارش استعانت جوييم. (11)
4- داستان قرآنى اين نكته را روشن‏مى‏سازد كه زن ذاتا سفيه و يا ناقص‏العقل نيست، وگرنه شخصيتى چون‏سليمان بن داوود«عليه السلام‏» كار عبث وبيهوده انجام نمى‏داد تا ببيند كه آيابلقيس از زنان خردمند ست‏يا نه؟ (12)
سلامت راى و روشن بينى وى نيزاز اينجا روشن مى‏شود كه نخست‏كسانى را براى آزمايش نزدسليمان‏«عليه السلام‏» فرستاد تا از حال وقدرت آن حضرت، آگاهى يابد، وحاضر نشد پيش از بررسى كامل وروشن شدن وضع، تصميم به صلح ياجنگ گيرد.
5- ملكه سبا، زنى است كه امورمملكت‏خود را مطابق حكم عقل‏اداره مى‏كند و مى‏داند كه اگر بر خلاف‏خرد حكمرانى نمايد، به زيانش تمام‏خواهد شد; لذا هنگامى كه نامه‏سليمان‏«عليه السلام‏» را خواند بى‏درنگ‏مجلس شورا تشكيل داد و بزرگان‏ملت را از اين امر آگاه كرد.
6- بلقيس همين كه به واسطه نامه‏حضرت سليمان‏«عليه السلام‏»، برگرداندن‏هديه‏اش و رسيدن به دربار آن‏حضرت و ديدن كاخ خود در آنجا،عظمت و بزرگوارى حضرت‏سليمان‏«عليه السلام‏» را ديد، يقين كرد كه اوپيامبر است و ديگر جاى تامل و درنگ‏نيست; لذا با سرافكندگى وشرمسارى‏رو به درگاه خدا كرد و گفت:
" رب انى ظلمت نفسى و اسلمت مع‏سليمان لله رب العالمين" (13)
پس :
1- نخست اقرار و اعتراف كرد كه‏بر خود ستم كرده است.
2- تصريح به توحيد كرد.
3- توحيد خود را، بر رويه و اعتقادسليمان‏«عليه السلام‏» قرار داد.
4- بر ايمان خود تاكيد كرد كه ايمان‏به پروردگار جهانيان است.
از اين نكات نيز استفاده مى‏شودكه زن ذاتا موحد و تسليم حق است.

بُخْتُ نُصَّر: دومين و بزرگ‌ترين پادشاه سلسله نوبابلى، ويران كننده اورشليم و اسير سازنده قوم‌يهود

اين نام در اصل بابلى، با تلفظ «نبوكودورى اوصَّر Nabu - Kudurri - Ussur» متشكل از سه بخش «نبو: الهه حكمت بابلى»، «كودورو: جانشين يامرز» و «اوصّر: حمايت كن» است^[32] كه در زبان عبرى به صورت «نبوخدناصر» يا «نبوخدراصر» درآمده^[33] و در منابع اسلامى نيز به صورت «بُختُ نَصَّر» تغيير يافته‌است.^[34] از دو پادشاه به اين نام در تاريخ بابل ياد شده كه نخستين آنها (حكومت 1123 ـ 1146‌ق.‌م.) متعلق به سلسله چهارم بابل و دومى (حكومت 562‌ـ‌605‌ق. م.) متعلق به سلسله نوبابلى (كلده) و شخص مورد نظر مفسران است.^[35] شهرت وى بر اثر حمله به اورشليم (بيت‌المقدس) و بازتاب وسيع آن در كتاب‌مقدس است.^[36]
كشور يهود پس از مرگ سليمان در پى اختلافات بسيار و نارضايتى و تبعيضهاى پديد آمده به دو بخش اسرائيل درشمال و يهوديه در جنوب تقسيم شد.^[37] گرچه اشغال اورشليم، پايتخت يهوديه به دست بخت‌نصر اولين و بزرگ‌ترين يورش به يهوديان نبوده؛ ولى به دليلهايى چند انعكاس بسيارى در كتاب مقدس و ديگر كتب يهودى يافته است. امورى چون وجود هيكل (معبد سليمان) در اورشليم و اعتبار و قوت مذهبى آن به ويژه از زمان پادشاهى يوشيا^[38]، پيدا شدن تورات در هيكل^[39]، وجود انبياى بزرگى همچون ارميا^[40] در زمان حمله بخت‌نصر، تبعيد گروهى از آنان چون دانيال و حزقيال و نيز عزراى كاهن به بابل و تدوين بخشهايى از كتاب مقدس به وسيله ايشان^[41] و از همه مهم‌تر جذب و مستحيل نشدن تبعيدشدگان اورشليم در بابل و بازگشت ايشان به سرزمينشان در پى حمايتهاى پادشاهان هخامنشى^[42]، از ادله ياد‌شده است. با ظهور دولت كلده در بابل و اتحاد با مادها، نينوا،‌پايتخت آشور سقوط كرد^[43] و قلمرو آشوريان ميان آنها تقسيم شد. بخش بزرگى از آن شامل بين‌النهرين جنوبى و سوريه و فلسطين سهم دولت كلده گشت.^[44] بخت‌نصر، فرزند نبوپلسر (بنيانگذار دولت كلده) در آخرين سال سلطنت پدر‌(605 ق. م.) اولين لشكركشى خود را به سوى كَركَميش (قَرقَميش) واقع بر كرانه غربى بخش شمالى فرات انجام داد^[45]؛ چه فرعون نِخو (نكو) با استفاده از ناتوانى آشور و اشتغال بابل به محاصره نينوا، داخل شامات شده و تا كَركَميش پيش رفته بود.^[46] سپاه مصر در پيش‌روى به سوى شرق با مقابله سپاه كوچكى به فرماندهى يوشيا، پادشاه يهوديه روبه‌رو شد كه پس از كشته شدن يوشيا^[47] و تعيين يَهوياقيم (يهوياكيم) به جانشينى وى از سوى فرعون نخو،^[48] مسير خود را به سوى كركميش ادامه داد؛ اما در جنگ با بخت‌نصر شكست سختى خورد و تا شهر حَمات در سوريه يا دلتاى رود نيل عقب‌نشينى كرد^[49] و تمام سرزمين حَتّى (سوريه، فلسطين، شرق اردن و ساحل شرقى مديترانه) به دست دولت بابل افتاد.^[50] بخت‌نصر در اولين سال حكومت خود (604 ق. م.) بار ديگر به سوى سرزمين حَتّى حركت كرد و بدون هيچ‌گونه معارضه قابل توجهى، سلطه خود را بر تمام حكومتهاى آن منطقه از جمله يهوديه به پادشاهى يهوياقيم تثبيت كرد و خراج سنگينى از ايشان گرفت.^[51] در همين زمان (به روايت عهد عتيق، سال 606 ق. م.^[52]) گروگانهايى را از يهوديه با خود به بابل برد كه احتمالا دانيال نبى جزو ايشان بوده است.^[53] در سال 601 ق.م. به مصر حمله كرد و از جنگ سختى كه درگرفت، سرانجامى قطعى حاصل نشد و به هر دو طرف صدمات سختى وارد آمد.^[54] در سال 599‌ق.م. به قصد سركوبى قبايل عربى كه در مرزهاى جنوبى دولت كلده ميان عراق تا شام آشوب كرده بودند، دوباره به سرزمين حتّى لشكر كشيد و اين قبايل را كه در كتاب مقدس از آنها به نام «قيدار» و «حاصور» ياد شده^[55] سركوب كرده، چارپايان و بتهايشان را به غنيمت برد.^[56] در سال بعد اقدام به محاصره اورشليم كرد، زيرا يَهوياقيم دو سال از پرداخت باج امتناع ورزيده بود.^[57] يَهوياقيم قبل از رسيدن سپاه بابل يا در زمان محاصره درگذشت و پسرش يهوياكين به پادشاهى رسيد.^[58] اورشليم در سال 595 ق. م. فتح شد و يهوياكين به همراه خانواده سلطنتى و شمارى از ساكنان شهر (از‌جمله حزقيال نبى^[59]) به بابل تبعيد شدند؛ ولى شهر ويران نشد.^[60] بخت‌نصر پس از پادشاه ساختن صِدقيا، عموى يهوياكين و تعهد از وى مبنى بر عدم شورش^[61] و همچنين دريافت خراجى سنگين^[62] به بابل بازگشت. سِفْر پادشاهان شمار اسيرشدگان اين حمله را 10000 نفر از فرماندهان، سربازان، صنعتگران و آهنگران شمرده^[63]، حال آنكه در سِفْر ارميا اين تعداد 3023‌نفر بيان شده است.^[64]بخت‌نصر در سال 589‌ق.م. براى بار دوم اورشليم را به محاصره درآورد^[65]، زيرا صدقيا پس از 9 سال تبعيت از بابل در پى بى‌توجهى بخت‌نصر به قلمرو غربى خود به سبب اشتغال در جنگ با‌عيلاميها و فرو نشاندن آشوب در ارتش خود، دست به شورش زده، ادعاى استقلال كرده بود.^[66] شورش وى بى‌شك از حمايت و تشويق فرعون مصر برخوردار بود.^[67] سپاه بابل در سال 586‌يا‌587 با ويران ساختن ديوارهاى دفاعى، شهر را اشغال كرد.^[68] در اين حمله صدقيا اسير و كور شد و اشراف و بزرگان يهود كشته شدند، قصر پادشاه و هيكل سليمان به آتش كشيده شد، ساكنان شهر به بابل تبعيد شدند، ظروف و وسايل قيمتى معبد به تاراج رفت و^[69] تابوت ميثاق^[70] و متن تورات^[71] به كلى از ميان رفت. طبق روايت سِفر دوم پادشاهان، همه شهروندان، جز تهيدستان به بابل تبعيد شدند.^[72] اين افراد در سِفْر ارميا 832 نفر بيان شده‌اند^[73] كه با توجه به كشته شدن شمار فراوانى از مردم در جريان محاصره در پى شيوع گرسنگى و بيماريهاى واگيردار و فرار گروهى از اهالى شهر هنگام عقب‌نشينى سپاه بابل بر اثر پيشروى ارتش مصر براى كمك به اورشليم و همچنين كشتار يهوديان پس از اشغال شهر به دست سربازان بابلى، چندان ناسازگار با گزارش نخست به نظر نمى‌رسد.^[74] در تمام اين دوران، انبياى بنى اسرائيل به خصوص ارميا، با زبانى تلخ به بيان گناهان قوم يهود پرداخته، آنان را از عذاب دردناك الهى بيم مى‌دادند. ارميا بابل را تازيانه عذابى در دست خداوند^[75] و تنها راه نجات را در تسليم شدن مى‌دانست.^[76] (‌=>‌ارميا)
تبعيد شدگان در بابل از آزادى و رفاه خوبى برخوردار شدند و پس از مدتى مكنت بسيار يافتند.^[77] بخت‌نصر پس از ساختن باغهاى معلق و قصرها و معابد بسيار و ديوارهاى عظيم دفاعى^[78]، در سال 562 ق.م. درگذشت.^[79] در حدود دو دهه بعد با ظهور كورش هخامنشى و سقوط بابل^[80] زمينه بازگشت يهوديان كه به زندگى در بابل خو گرفته بودند، فراهم آمد.^[81]
همچنين گروهى بخت‌نصر را نواده^[82] يا كاتب^[83] سنحاريب آشورى دانسته‌اند كه در حمله به بيت‌المقدس، فرشته خداوند همه سپاه ايشان را به غير از خود سنحاريب، بخت‌نصر و چند نفر ديگر نابود مى‌كند. اين داستان شباهت فراوانى به گزارش عهد عتيق دارد.^[84] تنها راويان اسلامى اخبار، بخت‌نصر را با ابتكار خود به آن افزوده‌اند. طبق اين گزارش بخت‌نصر پس از به قدرت رسيدن منتظر مى‌ماند تا گناهان در بين بنى اسرائيل فزونى يافته، خداى ايشان دست از حمايتشان بردارد و پس از حمله به بيت المقدس، جمع فراوانى از يهوديان را كه شمار آنان 000/70 نفر بيان شده، به قتل مى‌رساند^[85]، به طورى كه ديگر كسى از حافظان تورات باقى نمى‌ماند.^[86] مسجد الاقصى را نيز ويران كرده، از خاكروبه پر مى‌سازد^[87] و تورات نيز به آتش كشيده شده، از بين مى‌رود.^[88] سپس بسيارى از بازماندگان را به اسارت برده، اندكى را نيز در آن مكان وا مى‌نهد.^[89] وى در اواخر عمر بر اثر گناهان بسيار به صورت حيوانى مسخ^[90] يا ديوانه شده، خود را گاو مى‌پندارد.^[91] در سِفْر دانيال نيز به ديوانه شدن وى اشاره شده است.^[92] برخى نيز سرانجام وى را پس از دوره‌اى مسخ، بخشش از سوى خداوند و بازگشت به هيئت انسانى ذكر‌كرده‌اند.^[93]

بخت‌نصر در قرآن:

1. حمله به بيت المقدس:

2. حمله به اعراب:

منابع

از زمان نزول قرآن تاكنون مخالفان اسلام كوشيده اند تا آن را ساخته ذهن بشر و برگرفته از منابع پيشين معرفي كنند. فرضيه اقتباس داستان هاي قرآن از متون اديان گذشته يكي از زمينه هاي فعاليت خاورشناسان بوده است. آنها علاوه بر اتهام اقتباس، گاهي پيامبر را به خطاي تاريخي نيز متهم كرده اند. حكايت هامان از اين دست است. مدعيان خطاي تاريخي قرآن برآن اند كه پيامبراكرم(ص) بر اثر سوء برداشت از منابع يهودي، هامان وزير خشايارشا را با وزير فرعونِ معاصر حضرت موسي عليه السلام(ع) اشتباه گرفته است. اين فرضيه به دلايل متقن مردود است؛ بسياري از محققان، كتاب اِستِر را كه وزير خشاريارشا بودن هامان در آن مطرح شده اثري افسانه اي دانسته اند. از سوي ديگر، محتواي گزارش قرآن از هامان هيچ مشكلي با واقعيات تاريخي ندارد، بلكه تحقيقات باستان شناسي ـ كه خود غربي ها انجام داده اند ـ شواهد محكمي در تأييد تاريخي بودن هامان و تعلق او به دربار فرعون در عهد موسي را به ثبت رسانده است.

قرآن و خاورشناسان، هامان، كتاب استر، شبهات خاورشناسان، قرآن و كتاب مقدس

پيش از بيان مسئله و ذكر پيشينه تحقيق در موضوع مورد بحث، مناسب است كه خواننده با گزارش كتاب مقدس و قرآن درباره شخصيتي كه در اين دو كتاب با نام هامان1 آمده است، به اختصار آشنا شود. نام هامان شش بار در قرآن مجيد ذكر شده است (ر.ك: قصص: 6، 8 و 38؛ عنكبوت: 39؛ مؤمن: 24 و 36). در هر شش مرتبه نام وي پس از نام فرعون آمده و از برخي آيات برمي آيد كه او از مقامات عالي رتبه در دستگاه فرعون بوده است؛ چراكه قرآن سپاهياني را به آن دو نسبت داده است (ر. ك: قصص: 6 و 8). همچنين در دو آيه از هامان و قارون در كنار فرعون ياد شده است (ر.ك: عنكبوت: 39؛ مؤمن: 23-24) كه نشان مي دهد اين دو نيز مانند فرعون داراي مقامي عالي بوده اند و در اداره كشور و رهبري مردم نقش بالايي داشته اند، به طوري كه مخاطب موسي فقط فرعون نيست، بلكه او به همراه معجزاتش به سوي فرعون، هامان و قارون فرستاده شده است (ر.ك: عنكبوت: 39؛ مؤمن: 23-24). با اين همه، او در رده اي پايين تر از فرعون بوده؛ چون فرعون به او دستور مي داده است (ر.ك: قصص: 38؛ مؤمن: 36). با اين حال قرآن به مقام خاصي چون وزارت براي او تصريح نكرده است. از اينكه سپاهياني به او و فرعون نسبت داده شده و نيز از اينكه فرعون به او دستور داده براي او بنايي مرتفع بسازد تا به وسايلي دست يابد و از خداي موسي خبر گيرد (ر.ك: قصص: 38؛ مؤمن: 36)، معلوم مي شود كه او در امور لشكري و كشوري صاحب منصب بوده است. از اين رو، بسياري از مفسران از محتواي اين آيات استنباط كرده اند كه هامان، سِمَت وزير و مشاور اعظم فرعون زمان حضرت موسي(ع) را داشته است.2 با اين حال، شيخ طوسي وزير بودن هامان براي فرعون را با لفظ «قيل» آورده كه نشان از قوي نبودن اين نظر در نزد اوست.3
برخي از خاورشناسان كوشيده اند تا «هامان»ي را كه در قرآن ذكر شده بر يكي از شخصيت هاي كتاب مقدس تطبيق كنند. در كتاب مقدس، هامان يكي از شخصيت هاي كتاب اِستِر4 است كه هفدهمين كتاب در مجموعه عهد عتيق است. مطابق اين كتاب، خشايارشا از همسر خود، ملكه وشتي5، به سبب حاضر نشدن در يك ضيافت ملوكانه خشمگين مي شود و به جاي او استر را كه يك دختر يهودي بود، به همسري برمي گزيند. مُردخاي6، پسرعموي استر، كه قيم او نيز بوده است، به وي نصيحت مي كند كه يهودي بودنش را از مردم پنهان سازد. خشايارشا رئيس الوزرايي به نام هامان داشته كه مردي متكبر بوده و از همه انتظار داشته تا در برابرش تعظيم كنند. هنگامي كه مردخاي از تعظيم در برابر او امتناع مي ورزد، هامان سخت خشمگين مي شود و در صدد انتقام از او برمي آيد. او پادشاه را تحريك مي كند تا دستور قتل عام يهوديان را صادر كند. پادشاه، غافل از يهودي بودن استر، دستور را صادر مي كند. هامان فوري دست به كار مي شود و يك چوبه دار براي اعدام مردخاي تهيه مي كند. مردخاي براي استر پيغام مي فرستد و او را از موضوع آگاه مي سازد. استر جان بر كف مي نهد و به پادشاه اعلام مي دارد كه يهودي است و بنابراين، جزو كساني است كه مطابق فرمان شاه بايد اعدام شود. پادشاه چنان عصباني مي شود كه دستور مي دهد هامان را روي چوبه داري كه براي مردخاي تهيه كرده بود اعدام كنند. سپس مردخاي را به جاي هامان به مقام رئيس الوزرائي برمي گزيند.7
از آنچه گذشت معلوم شد هامان نام مشتركي است كه در قرآن و عهد عتيق در دو داستان مختلف، با دو فرهنگ، تمدن و آيين متفاوت و با فاصله اي در حدود هزار سال، به كار رفته است. برخي از خاورشناسان و دانشمندان آگاه به كتاب مقدس اين ادعا را طرح كرده اند كه در دربار فرعون چنين شخصيتي وجود نداشته است، بلكه حضور او در داستان موسي و فرعون صرفاً يك اشتباه تاريخي از سوي حضرت محمد(ص) است كه او را از داستان كتاب استر در عهد عتيق به داستان موسي و فرعون برده است! به راستي آيا هامان شخصيتي تاريخي در عهد خشايارشا بوده است؟ آيا امكان ندارد كه هامان شخصيتي تاريخي در دربار فرعون بوده باشد؟ ما در اين مقاله در صدديم به اثبات برسانيم كه هامانِ قرآني با واقعيت هاي تاريخي و منابع باستان شناسي تأييد مي شود و به عكس، هامانِ عهد عتيق و برخي ديگر از شخصيت هاي مذكور در داستان هامان در كتاب استر، شخصيت هاي خيالي و افسانه اي هستند و نام آنها وامدار نام برخي خدايان بابِليان و عيلاميان است. و تمدن هاي بابِل و عيلام نيز به احتمال زياد اين نام ها را از مصريان اخذ كرده اند.
فخر رازي ذيل آيه 36 سوره مؤمن به اشكال يهوديان در مورد هامان در قرآن پاسخ مي دهد. او درباره اشكال مي گويد: يهوديان مي گويند كساني كه تاريخ بني اسرائيل و فرعون را بررسي كرده اند اتفاق نظر دارند كه در زمان موسي و فرعون شخصي به نام هامان وجود ندارد، بلكه او مدت ها بعد از اين دوران بوده است، بنابراين، قول به وجود هامان در زمان فرعون يك خطاي تاريخي است. اشكال كنندگان افزوده اند كه كسي نبايد بگويد وجود شخصي در زمان متأخر مانع از آن نيست كه شخص ديگري با همان نام در زماني قديم تر وجود داشته باشد؛ زيرا اگر در زمان فرعون چنين شخصي بوده، چون موقعيت بالايي در حكومت داشته است بايد شناخته شده باشد. مستشكلان در ادامه به ذكر مثالي پرداخته اند و آن اينكه همه مي دانند شخصي مانند ابوحنيفه سال ها بعد از پيامبر اسلام(ص) بوده است، حال اگر كسي ادعا كند كه ابوحنيفه در زمان پيامبر اسلام(ص) بوده است و بعد هم مدعي شود كه ابوحنيفه معروف غير از آن ابوحنيفه است كه در زمان پيامبر اسلام بوده، كسي اين ادعا را نمي پذيرد. فخر رازي پس از بيان مفصل اين اشكال، به اختصار به پاسخ مي پردازد. وي مي گويد: زمان بسيار طولاني از عهد موسي و فرعون مي گذرد و اطلاعاتي كه از آن زمان به ما رسيده بسيار مضطرب و نامطمئن است. از اين رو نمي توان در اين مورد به قول اهل تاريخ اعتماد كرد؛ بنابراين، اخذ به سخن خداوند در قرآن اولي است. وي در ادامه مقايسه وضع هامان با مثال ابوحنيفه را قياس مع الفارق مي داند؛ چراكه عهد ابوحنيفه و عصر پيامبر بسيار به ما نزديك است و اطلاعات ما از اين دوران مشوش نيست.8
ملاحظه مي شود كه جواب فخر رازي در آنجا كه مي گويد اعتماد به سخن خداوند در قرآن اولي است، با پيش فرض ما مسلمانان پذيرفته است، اما غيرمسلماناني را كه به قرآن اعتقادي ندارند قانع نمي كند. البته مضبوط نبودن تاريخ دوران موسي و فرعون درست است و كسي نمي تواند به صرف نيافتن نام هامان در منابع مربوط به زمان فرعون، وجود او را منكر شود؛ چون حقيقت آن است كه اطلاعات موجود و موثق از آن دوران بسيار اندك است. آيت الله معرفت نيز در كتاب شبهات و ردود به اين موضوع پرداخته اند.9
در اين پژوهش ضمن بهره گيري از تحقيقات انجام شده، با روش تحليل تاريخي ادعاهاي مطرح شده از سوي مستشرقان رد و ديدگاه قرآن اثبات شده است. از اين رو بر دو نكته در داستان هامان تأكيد مي كنيم: يكي كالبد شكافي كتاب استر و ارائه شواهدي كه حكايت از آن دارد كه هامانِ عهد عتيق شخصيتي تاريخي نيست، و ديگري ارائه ادله و شواهدي بر اين كه هامانِ قرآن شخصيتي تاريخي مربوط به عصر موسي و فرعون است.

مدعيان اشتباه تاريخي در قرآن، هامان پسر همداتاي10 را شخصيتي مي دانند كه از نظر تاريخي نخستين بار در كتاب اِستِر – و به عنوان وزير خشايارشا، شاه ايران (460- 486 قبل ازميلاد)- از او ياد شده است. حوادث كتاب استر از نظر تاريخي مربوط به حدود 1100 سال پس از زمان فرعون است. آنها اين سؤال را طرح مي كنند كه چگونه هامان به قرآن راه يافته است؟ خاورشناسان مدعي اند پيامبر نام او را در كنار قارون ديده و به اشتباه تصور كرده او هم عصر قارون و موسي بوده و بر همين اساس نام او را در كنار فرعون معاصر موسي در قرآن وارد كرده است. محققان غربي نتوانسته اند هويت تاريخي هامان در قرآن را درك كنند و لذا بر آن اساس نتيجه مي گيرند كه محمد مطالبي از كتاب مقدس شنيده يا خوانده ولي دچارسوء فهم شده و هامان وزير خشايارشا را با وزير فرعون اشتباه گرفته است.
اسقف لودويكو ماراچي11، (1612ـ1700) دومين مترجم قرآن به زبان لاتين12، به اين موضوع اشاره كرده است. او مي گويد: «محمد داستان هاي مقدس را مخلوط كرده است. او هامان را وزير فرعون دانسته، در حالي كه در حقيقت او وزير خشايارشا بوده است».13
جورج سيل14 مترجم قرآن به زبان انگليسي، نيز در ترجمه خود از قرآن همين ادعا را طرح مي كند.15
تئودورنولدكه16، زبان شناس آلماني، نيز در مقاله اي كه سال 1891م در دائره المعارف بريتانيكا به چاپ رسيده است، با لحني بسيار نامناسب مي گويد: «نادان ترين يهوديان نيزهيچ گاه هامان (وزيرخشايارشا) را با وزير فرعون اشتباه نمي گيرند».17
دائره المعارف اسلام نيز ذيل مدخل «هامان» مي نويسد: «هامان نام شخصي است كه قرآن به علت يك اشتباهِ هنوز نامشخص به جاي وزير خشايارشا در كتاب استر، او را مربوط به فرعون مي داند».18
اين ادعا را خاورشناسان ديگري مانند هنري لامنس19 (۱۸۶۲-۱۹۳۷م)، ژوزف هورويتس20، چارلز كالتر توري21 (1956-1863)، و ابن وراق22 نيز تكرار كرده اند.23
آرتورجفري24 كه اثري مشهور به نام واژه هاي دخيل درقرآن نوشته است نيز در اين باره مي گويد: «هامان درقرآن، به عوض آنكه در داستان استر ظاهر شود، به صورت يكي از بزرگان دربار فرعون در مصرِ دوران حضرت موسي پديدار مي گردد. بعضي از مفسران كوشيده اند كه بگويند اين هامان غير از هامان داستان استر است، اما ترديد نيست كه مراد از هامان، همان كسي است كه در باب 3 كتاب استر است و ما منشأ اين درهم آميختگي را مي توانيم در سوره عنكبوت آيه 39 و سوره مؤمن آيه 24 بيابيم كه هامان با قارون ذكر شده است؛ زيرا در افسانه هاي تلمودي نيز هامان با قارون به هم پيوستگي يافته اند».25
در بررسي ادعاهاي مذكور به چند نكته بايد توجه كرد. از روند شكل گيري اين فرضيه معلوم مي شود كه مدعيان بر اساس چند پيش فرض كه آنها را مسلّم انگاشته اند، به اين داوري رسيده اند. اين پيش فرض ها عبارت اند از:
1. چون كتاب مقدس در مقايسه با قرآن قدمت بيشتري دارد، مطالبي كه در اين دو كتاب داراي عناصري مشترك است، اصل و حقيقت آن را بايد در كتاب مقدس پي گيري كرد. به عبارت ديگر، كتاب مقدس و متون پيشين، سنجه اي خطاناپذير براي ارزيابي قرآن فرض گرفته شده است.
2. حضرت محمد(ص) با استفاده از ميراث مكتوب و شفاهي به جاي مانده از اديان و فرهنگ هاي ديگر، به ويژه يهوديت و مسيحيت، متن قرآن را پديد آورده است.
3. شخصيتي به نام هامان، تنها يك وجود تاريخي دارد و آن هم كسي است كه وزير خشايارشا بوده است؛ بنابراين هر فرض ديگري كه او را مربوط به عصر ديگري در نظر بگيرد مردود است و گوينده آن، دچار خطاي تاريخي شده است.
با توجه به اين پيش فرض ها آنها داستان هامان در قرآن را متأثر از داستان هامان در كتاب استر دانسته اند.
مسلمانان در مقابل اين پيش فرض ها ـ كه هيچ يك از آنها ثابت نشده است ـ بر اين باورند كه قرآن سخن خداست و هيچ سخن باطلي در آن راه ندارد. از اين رو گزارش هاي تاريخي آن عين واقعيت تاريخي است. از سوي ديگر، تشابه نام برخي شخصيت ها در قرآن و كتاب مقدس هيچ دليلي بر اقتباس قرآن از كتاب مقدس و هيچ كتاب ديگري نيست. همين طور، قدمت يك متن، دليل بر صحت آن و سنجه بودنش براي ديگر متون نيست؛ زيرا چه بسا متني قدمت بيشتري داشته باشد، اما در عين حال دچار تغيير و تحريف شده يا آنكه اساساً اصل آن مخدوش باشد.
ما پيش فرض هاي خاورشناسان را نمي توانيم بپذيريم و نيز نمي خواهيم صرفاً بر اساس باور مسلمانان مبني بر حقانيت قرآن به شبهه مطرح شده پاسخ بگوييم، بلكه مي خواهيم با روش تحليل تاريخي به رد ادعاهاي مطرح شده و اثبات ديدگاه قرآن بپردازيم تا براي مسلمان و غيرمسلمان حجتي بر حقّانيت قرآن كريم باشد.

از آنجا كه پيش فرض مدعيان خطاي تاريخي در قرآن اين است كه هامان نام شخصيتي است تاريخي كه در دوره هخامنشيان در دربار ايران بوده است، زير سؤال بردن اين پيش فرض و مخدوش ساختن آن، حقيقت جويان را به اين امر رهنمون مي سازد كه اين نام را نويسنده يا نويسندگان كتاب استر از فرهنگ و تمدن هاي ديگر وام گرفته و چنين داستاني فراهم ساخته اند. اين وام گيري نام ها ممكن است به فرهنگ و تمدن مصر ختم شود كه نتيجه آن، اثبات تاريخيت شخصيت هامان در زمان موسي و فرعون است.
قبل از بيان خدشه در تاريخيت كتاب استر، يادآوري مي شود كه فقط اين كتاب از هامان به عنوان وزيرخشايارشا ياد مي كند؛ نه در جاي ديگري از كتاب مقدس و نه در منبع مستقل ديگري، از چنين شخصيتي نام برده نشده است. در منابع تاريخي ايران نيز نامي از هامان به عنوان وزير خشايارشا و اعدام وي به دست او، آن طور كه در كتاب استرآمده، نيست.26 دائره المعارف ايرانيكا نيز به اين نتيجه رسيده است كه داستان استر و شخصيت هاي مطرح در آن در منابع تاريخي نيامده است؛ از اين رو هامان شخصيتي افسانه اي است.27
حال اين سؤال را بايد پاسخ داد كه اين يگانه منبعي كه از هامان به عنوان وزير خشايارشا نام برده تا چه حد از وثاقت و تاريخيت برخوردار است. بايد گفت كه ترديدهاي جدي در مورد تاريخي بودن كتاب استر وجود دارد. به اذعان بسياري از محققان غربي، كتاب استر وجه تاريخي ندارد و بيشتر رنگ داستان و رمان دارد. دائره المعارف يهودي اذعان مي كند كه:
بالنسبه شمار اندكي از محققان معاصر، بستر روايات كتاب استر را تاريخ مي دانند. اكثر قابل توجهي از مفسران و شارحان [كتب مقدس] به اين نتيجه رسيده اند كه كتاب، بخشي از يك افسانه و داستان محض است، گرچه برخي از نويسندگان كوشيده اند با تلقي آن به عنوان يك رمان تاريخي، اين نظر را نقد كنند.28
دائره المعارف جهاني يهود نيز با ذكر مثال هايي از نكات مورد توجه محققان درباره محتواي تاريخي كتاب استر مي گويد:
اكثرمحققان، كتاب را افسانه و داستان هايي مي دانند كه بازگو كننده آداب و سنت هاي معاصري است كه با ظاهر و آهنگي قديمي ارائه شده تا از حمله و هجوم به آن اجتناب شود. آنها خاطرنشان كرده اند 127 ولايتي كه نامشان دركتاب آمده با 20 ساتراپي29 باستاني ايران در مغايرتي عجيب است. يا حيرت آور است كه چگونه استر، يهودي بودن خودش را مخفي مي كند، در حالي كه مردخاي كه پسرعمو و در عين حال قيم او بوده به عنوان يك يهودي شناخته شده بوده است. نيز غيرممكن مي نُمايد كه يك غير ايراني به عنوان نخست وزير يا ملكه انتخاب شود، و اينكه رويدادهاي كتاب، اگر به راستي واقع شده اند نمي توانسته با بي توجهي مورخان روبه رو شده باشد. لحن به كار رفته در كتاب، ساختار ادبي و جايگاه كتاب، بيشتر به يك داستان رومانتيك اشاره دارد تا يك وقايع شمار تاريخي. برخي پژوهشگران حتي منبع اين اثر را كاملاً غير يهودي رديابي كرده اند.30
سموئيل كندي درباره كتاب استر مي نويسد:
كتاب استر همه چيز مي تواند باشد جز تاريخ؛ داستاني افسانه آميز است كه غرض ظاهري اين افسانه آن بوده است كه براي جشن گرفتن عيد پوريم،31 يك حقانيت و واقعيت تاريخي ذكر كند.32 كتاب استر اطلاعات نادرستي را در مورد فارس نيز ارائه مي دهد. در اين كتاب آمده است كه خشايارشا بر 127 ولايت حكمراني مي كند؛ و حال آنكه در حقيقت تعداد ولايات تحت حكم او 27 تا بوده است.33
به نظر سموئيل كندي، كتاب استر سرشار از انديشه ها و تصوراتي است كه از ادبيات اساطيري بابل سرچشمه گرفته است؛ چراكه انديشه غلبه يك زن بر يك پادشاه بيگانه بيشتر با روحيه بابليان قرن پنجم پيش از ميلاد مناسبت دارد تا با فكر يهودي.34 علاوه بر اين، نام هيچ يك از قهرمانان كتاب استر يك اسم واقعي يهودي نيست. به استثناي شاه اخشورش (خشايارشا)، بقيه، نام خدايان بابلي و عيلامي دارند. نام استر معادل «ايشتار» است. بانوي قهرمان داستان حتي در باب دوم، آيه هفتم، هدسه35 خوانده مي شود كه از القاب خاص ربه النوع بابلي است. استر و مردخاي، بابلياني هستند كه نقاب يهودي به چهره زده اند. دشمن آنها، هامان، را مي توان بر مبناي زبان شناسي با «هومان»، يك خداي عيلامي، يكي دانست.36 «وَشتي»، ملكه پارس را هم، كه استر جاي او را مي گيرد، بر همان ترتيب مي توان با «مشتي» يك ربه النوع عيلامي تطبيق داد.37 از اين رو كندي معتقد است اساس كتاب استر در عهد عتيق يك افسانه بابلي قرن پنجمي مي باشد كه كشمكش و مرافعه مردوخ (مردخاي) و ايشتار (استر) را با خشايارشا (شاه اخشورش) بيان مي كند. همانندي ها آن قدر زياد است كه نمي توان آن را بر تصادف حمل كرد. از آن جا كه مردخاي (مردوخ: خداي بابلي38) و استر (ايشتار: خداي بانوي بابلي) پيروزي مي يابند، پس اين افسانه در بابل پرداخته شده است.39 قاموس كتاب مقدس هم اذعان دارد كه نام هاي موجود در كتاب استر، نام هايي بابلي يا عيلامي است؛ مردخاي از مردوخ خداي اصلي بابلي و هِمان يا هُمّان يكي از خدايان اصلي عيلامي است.40
با توجه به اينكه ارتباط كشور و تمدن عيلام با دنياي متمدن باستان از دوره هاي پيش از تاريخ برقرار بوده است و آثاري كه در مصر در دوران پيش از سلسله ها به دست آمده به خوبي اين ارتباط را با شوش ـ كه در زمان خشايارشا پايتخت هخامنشيان بوده است ـ نشان مي دهد و اين نكته را بارها دانشمندان و محققان تاريخ هنر تذكر داده اند41، و با توجه به تحقيقات دو سده اخير باستان شناسي كه نمونه آن در ادامه خواهد آمد، اين احتمال قوت مي گيرد كه نام هامان از تمدن مصر به تمدن عيلام منتقل شده است. بنابراين، با اين ادله و شواهد بيانگر غير تاريخي بودن داستان هامان در كتاب مقدس و با توجه به شواهد وام گيري فرهنگي عيلاميان از مصريان، اكنون بايد گفت آنچه ثابت مي شود، خطاي تاريخي كتاب مقدس است و نه خطاي تاريخي قرآن كريم.
برخي از صاحب نظران بر اين باورند كه چون در زبان فارسي لفظي كه با هامان قرابت داشته باشد موجود نيست و در ميان درباريان خشايارشاه شخصي بدين نام وجود ندارد، مي توان گفت كه يهوديان به يكي از وزراي خشايارشا به مناسبت شباهتي كه با هامان وزير فرعون داشته و مانند او با يهود دشمني مي ورزيده لقب هامان داده اند.42
در مورد غير تاريخي بودن داستان استر و برخي قهرمانانش، شواهد ديگري نيز وجود دارد كه اين كتاب را از گردونه كتاب هاي تاريخي يهود خارج مي كند. از سال 1947 تا 1956 ميلادي كه حدود يك صد قطعه از طومارهاي بحرالميت در قُمران43 با اسفار متعدد عهد عتيق تطبيق شدند، همه اسفار عهد عتيق در آن وجود داشت جز سِفر استر.44 يادآوري مي شود كه طومارهاي بحرالميت مربوط به گروه اِسِنيان45 از يهوديان است كه هم اكنون ترجمه اين مخطوطات نيز به چاپ رسيده و در دسترس همگان است.46 ديگر آنكه در كتب عهد جديد نيز هيچ نقل قول يا اشاره اي به كتاب استر نشده است. حبيب سعيد مي نويسد: هيچ دليلي وجود ندارد كه مشخص كند چه كسي نويسنده اين كتاب است و در چه زماني نوشته شده است. فقط برخي بر آن اند كه با توجه به اينكه ديدگاه هاي مكابيان در آن بازتاب يافته، مي توان حدس زد كه حدود سال 130 پيش از ميلاد مسيح نوشته شده است.47 برخي از شارحان كتاب مقدس نيز با اين دليل كه در منابع موجود تاريخي ايران هيچ نامي از ملكه وَشتي، يا استر يا مردخاي يا هامان ديده نمي شود بر اين نظرند كه اساساً اين داستان تاريخي نيست. همچنين آنها مي گويند كه كتاب استر يگانه كتابي است كه اصلاً در آن از خداوند نام برده نشده است و از همين رو برخي از قدما در معتبر بودن آن ترديد كرده و در رديف كتاب هاي قانوني جاي نداده اند.48

مدعيان وجود اشتباه تاريخي در قرآن مي گويند چون بر اساس متون مذهبي يهود، تنها يك هامان و آن هم وزيرخشايارشا وجود تاريخي دارد، پس هامان قرآن كه در زمان موسي(ع) و معاصر فرعون بوده خطاي تاريخي و سوء برداشت پيامبر در اقتباس از منابع يهودي به شمار مي آيد. مناسب است براي بررسي اين ادعا، نگاه ديگري به آيات قرآني بيندازيم. سه مطلب اساسي از آيات مورد اشاره در مورد فرعون و هامان استفاده مي شود. ادعاي خدايي فرعون (ر.ك: قصص: 38)، دستور فرعون به هامان براي ساختن برجي بلند از آجر (ر.ك: همان)، و حضور شخصي بلند پايه به نام هامان در دربار فرعونِ معاصرحضرت موسي(ع). (ر.ك: قصص: 6 و 8).
بر اساس دائره المعارف بريتانيكا، ريشه لغوي فرعون ازكلمه مصري فيرا «per 'aa»، به معني خانه بزرگ يا مكان سلطنتي در مصر باستان است. اين كلمه بعدها براي عنوان سلسله پادشاهان مصر، در فاصله سال هاي 1539 تا 1292 پيش از ميلاد مسيح استفاده مي شده است. مصريان به خدايي فرعون اعتقاد داشتند. فرعون حتي پس از مرگش نيز الهي باقي مي ماند و در حكم پدر خداي آسمان و خدايان خورشيد قرار مي گرفت و قدرت و جايگاه مقدس خود را به فرعون جديد يعني پسرش منتقل مي كرد.49
فرهنگ مصوّر كتاب مقدس نيز در مورد فرعون مي گويد: «مصريان معتقد بودند او خداست. در طول حكمراني فرعون، او پسر «رَع» (Ra)، خداي خورشيد و تجسّم هوروس50 بود. او از طرف خدايان با مسئوليتي الهي آمده بود تا براي آنان بر زمين حكومت كند. سخن او قانون و او مالك هر چيز بود».51
درباره ساخت بنايي بلند از آجر به دستور فرعون يافته هاي باستان شناسي در بستر نيل و ساحل آن نشان از مقبره ها و ساختمان هايي دارد كه از آجر ساخته شده اند.52 در تفاسير روايي چنين آمده كه بناي آجري نخستين بار در زمان فرعون ساخته شد.53 ولي اين امر صحيح به نظر نمي رسد، بلكه بايد گفت ساخت بناهاي آجري در عصر فرعون رواج داشته است؛ چراكه مصري ها از پنج هزار سال پيش از ميلاد از آجر استفاده مي كرده اند.54
در مورد مطلب سوم، همان گونه كه گفته شد بيشتر مفسران مسلمان بر اساس استنباط از ظاهر آيات قرآن، هامان را وزير فرعون دانسته اند. با اين حال، هيچ مفسري تاكنون هويت وي را از نظر زبان شناسي بررسي نكرده است.
يكي از محققان فرانسوي كه از اين زاويه به اين بحث توجه كرده، موريس بوكاي55 (1998-1920) است. او معتقد بود از آنجا كه هامان درزمان موسي(ع) مي زيسته، بهترين منبع براي شناسايي وي و بررسي نام او، يك متخصص در زبان و خط باستاني مصر، هيروگليف است. او رايزني خود را با يكي از برجسته ترين مصرشناسان فرانسوي كه با زبان عربي قديم نيز آشنا بوده، چنين شرح مي دهد:
من كلمه هامان را با همان نگارش قرآني كپي كرده و به وي نشان دادم و به او گفتم كه اين كلمه از يك جمله، در متني مربوط به قرن هفتم ميلادي گرفته شده و جمله مربوط به شخصي است كه با تاريخ مصر مرتبط بوده است. او به من گفت كه در چنين حالتي او اين كلمه را نويسه گرداني [نقل عين تلفظ كلمه يا عبارتي از زباني به زبان ديگر] اسمي هيروگليفي56 مي داند، اما در عين حال مطمئن است كه متني مربوط به قرن هفتم ميلادي نمي تواند حاوي اسمي به زبان هيروگليف باشد؛ چون در آن زمان هيروگليف كاملاً از بين رفته بوده است. او به منظور تأييد استنتاج خود به من پيشنهاد كرد تا به لغت نامه اسامي اشخاص در پادشاهي نوين (مصر) نوشته هرمن رنك (Herman Rank) مراجعه كنم كه ممكن است اين اسم را به نگارش هيروگليف پيدا كنم. من تمام آنچه را آن متخصص احتمال داده بود پيدا كردم و نويسه گرداني هامان را به زبان آلماني در آن فرهنگ يافتم و همچنين از اينكه شغل او را نيز يافتم متحيرشدم: فرمانده كارگران در معادن سنگ؛ دقيقاً مطابق آنچه از دستور فرعون به او در قرآن برداشت مي شود. هنگامي كه من تصوير صفحه مربوط از فرهنگ اسامي مصري در مورد هامان را با صفحه اي از قرآن كه در آن نام هامان آمده به كارشناس فرانسوي نشان دادم، او هيچ حرفي براي گفتن نداشت.57
در گذر زمان، خط هيروگليف به مانند خط ميخي پارسي به فراموشي سپرده شد و تا صدها سال، هيچ كس نمي توانست خطوط هيروگليف حك شده بر معابد و آرامگاه فراعنه را بخواند و اكثر مردم مي پنداشتند كه اين خطوط و اشكال عجيب براي طلسم و جادوي مكان هاي مقدس حك شده است. از اين رو تا ساليان دراز پي بردن به اسرار مصر باستان به صورت معمايي پيچيده و دست نيافتني شده بود تا اينكه افرادي ناخواسته و اتفاقي توانستند كليد ورود به دنياي مصر باستان را كشف كنند. در سال 1798 ناپلئون بناپارت به مصر لشكر كشيد. يك سال بعد از آن، سربازان ارتش فرانسه به هنگام حفر يك سنگر براي مقابله با نيروهاي انگليسي در روستاي رُزِتا ـ الرشيد كنوني ـ سنگ سياه بزرگي را پيدا كردند و آن را «سنگ رُزِتا»58 ناميدند. روي اين سنگ متن يكساني با سه خط هيروگليف، دموتيك و يوناني حك شده بود. با ترجمه متن شناخته شده يوناني مشخص شد كه اين سنگ 2200 سال قدمت دارد و مربوط به دوره سلطنت بطلميوس پنجم است. در اين كتيبه كاهنان از كارهايي كه پادشاه جوان براي معابد و مردم مصر انجام داده بود تعريف كرده و سلطنت او را مورد تأييد قرار داده بودند.59 با استفاده از اين سنگ بود كه مصرشناس برجسته فرانسوي، ژان فرانسوا شامپوليون60 (1790ـ1832م) توانست خط هيروگليف را رمزگشايي كند و از آن پس، امكان ترجمه متون ديگر هيروگليف نيز فراهم شد.61 بنابراين مي توان گفت كه كتيبه سنگي روزتا، شاه كليد كشف رمز خط هيروگليف شد.
متن موجود در فرهنگ سه جلدي هرمن رنك در تصوير زير آمده است. اين متن به نام هامان اشاره دارد و نويسنده آن را از كتاب والتر رسينسكي62 برداشت كرده است. رسينسكي محقق در زبان هاي باستاني مصر است و كتابش را در 1906م درباره نوشته هاي قديمي مصري در موزه «هاف»63 وين نوشته است.64
رسينسكي اظهار مي دارد كه نام هامان بر ستون سنگي يك «در» حك شده، كه اكنون در آن موزه در اتريش نگهداري مي شود. رسينسكي متن سنگ نبشته را در كتاب خود آورده و بخش هايي از آن را ترجمه كرده است. سنگ نبشته مذكور در تصوير ذيل آمده است.
توضيحات فني تصوير فوق نيز در متن زير از كتاب رسينسكي آمده است.

« » در شكل بالا، نمايشگر نام هامان به خط هيروگليف و « » و « » بيان موقعيت و جايگاه اجتماعي اوست كه رسينسكي ترجمه آن را به زبان آلماني با عبارت «Vorsteherder Steinbruch arbeiter» درج كرده كه به معناي «فرمانده كارگران درمعادن سنگ» است.65
ديدگاه ديگر كه پيش از اين تحقيقات مورد توجه برخي محققان بوده اين است كه واژه هامون معرّب «آمون» مي باشد. آمون66 واژه اي بسيار معروف در تاريخ و فرهنگ مصر باستان و نام خداي ناديدني شهر تِبس67 است كه بعدها خداي خدايان شد و معابد بسياري براي پرستش اين خداي قدرتمند در مصر ساخته شد.68 آيت الله معرفت معتقد است همان طور كه «ابراهيم» معرّب أب رام (به معناي جدّ بزرگ) و نيز «سامري» معرّب شمروني (منسوب به قبيله شمرون) است، هامون نيز مي تواند معرّب آمون باشد. تعجبي هم نيست كه نام معبد آمون بر بزرگ كاهنان اين معبد ـ كه نزد فرعون مقامي والا يافت ـ بماند. همان طور كه واژه فرعون نيز در اصل نام مكان است و حتي در دوره عثماني برخي خلفا نام «باب عالي»، كه اسم مكان است، بر خود داشته اند.69 ابومنصور جواليقي(465- 540ه ق) مؤلف كتاب المعرّب نيز هامان را لفظي معرَّب مي داند. او مي گويد: «هامان، اسمي اعجمي است و البته بر وزن فَعلان از فعل هوَّمت (خواب سبكي كردم) و از هامَ ـ يهيمُ (عاشق شد) نيست».70 خزائلي نيز مي نويسد: در ميدراش ها71، يكي از رؤساي بزرگ سَحَره فرعون «يام» ناميده شده؛ بنابراين، نزديك ترين احتمال آن است كه هامان را صورت تغيير يافته «يام» بدانيم.72
دائره المعارف قرآن ـ چاپ ليدن هلند ـ به عنوان آخرين مرجع معتبرغربي در مورد قرآن، نسبت به ديگر منابع متقدم، جانب انصاف را رعايت كرده و در كنار اشاره به قول مشهورمحققان غربي در مورد هامان، به ديدگاه مذكور نيز توجه داشته و احتمال مي دهد كه هامان، معرّب كلمه مصري ها، آمِن، باشد كه عنوان بالاترين روحاني و شخص دوم بعد از فرعون بوده است.73
با توجه به آنچه ذكر شد هم شواهد تاريخي و هم منابع باستان شناختي از آن حكايت دارد كه هامان، واژه اي است كه خود يا مشابه آن در مصر باستان كاربرد داشته است و مناسبت معنايي اين واژه ها در مصر باستان با جايگاه هامانِ مذكور در قرآن كاملاً آشكار است.

1. خاورشناسان بر اساس پيش فرض هاي اثبات نشده اي ادعا كرده اند كه هامان در قرآن با يك اشتباه تاريخي از داستان كتاب مقدس در مورد خشايارشا به داستان موسي و فرعون راه يافته است.
2. مدعيان اقتباس قرآن از كتاب مقدس پنداشته اند كه هامانِ كتاب مقدس، شخصيتي تاريخي مربوط به زمان حكومت هخامنشيان در شوش است، در حالي كه منابع مستقل تاريخي وجود چنين شخصي را در آن زمان تأييد نمي كند.
3. منابع تاريخي حاكي از آن است كه هامان، مُردخاي و اِستر در داستان مربوط به خشايارشا، شخصيت هايي افسانه اي و خيالي اند كه نام آنها از نام هاي واقعي مربوط به تمدن هاي ديگر ـ چون بابل و عيلام ـ وام گرفته شده است.
4. ارتباط بين تمدن مصر و تمدن هاي بابل و عيلام از يك سو، و نتايج كشفيات جديد در مورد نام هامان بر سنگ نوشته هاي هيروگليف مصري، اين احتمال را قوت مي بخشد كه نام هامان از فرهنگ مصر به بابل و عيلام منتقل شده باشد و در نهايت، نويسنده كتاب استر نيز از اين نام ها براي داستان پردازي خود الهام گرفته باشد.
5. با توجه به موارد پيش گفته، در اين ميان اگر كسي دچار اشتباه تاريخي شده باشد، نويسنده يا نويسندگان كتاب استر اند و نه قرآن و پيامبر اسلام.

كتاب مقدس
التوراه، كتابات ما بين النهرين: مخطوطات قمران- بحرالميت، تحقيق اندريه دوبون و سومر مارك فيلننكو، ترجمه موسي ديب الخوري، ط. 1، دمشق، دار الطليعه الجديده، 1998م.
آميه، پير (Pierre Amiet)، تاريخ عيلام، ترجمه شيرين بياني، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چ دوم، 11372ش.
اباذري، يوسف و همكاران، اديان جهان باستان، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي، 1372ش.
پطرس عبدالملك، قاموس الكتاب المقدس، ط. 10، قاهره، دارالثقافه بالاتفاق مع رابطه الانجيليين بالشرق الاوسط، 1995م.
توفيقي، حسين، آشنايي با اديان بزرگ، تهران، سازمان سمت، 1379ش.
جفري، آرتور، واژه هاي دخيل در قرآن مجيد، ترجمه فريدون بدره اي، تهران، توس، 1372ش. جواليقي، ابومنصور، المعرّب من الكلام الأعجمي، ط. 1، دمشق، دارالقلم، 1990م.
حبيب سعيد، المدخل إلي الكتاب المقدس، بي چا، قاهره، دار التأليف والنشر للكنيسه الأسقفيه و مجمع الكنائس في الشرق الأدني، بي تا.
خزائلي، محمد، اعلام القرآن، تهران، مؤسسه انتشارات اميركبير، چ ششم،1380ش.
رازي، فخرالدين، التفسير الكبير، ط. 2، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1417ق.
رحمتي، محمد كاظم، ترجمه قرآن به زبان هاي ديگر، دايره المعارف قرآن كريم، قم، مؤسسه بوستان كتاب، 1388ش.
زحيلي، وهبه، التفسير المنير في العقيده و الشّريعه و المنهج، ط. 1، بيروت، دارالفكر المعاصر و دارالفكر، 1411ق.
زمخشري، محمود بن عمر، الكشاف عن حقائق التنزيل و عيون الاقاويل في وجوه التأويل، بي چا، بيروت، دارالفكر، بي تا.
سيادت، موسي، تاريخ خوزستان از دوره افشاريه تا دوره معاصر، قم، ناشر: مؤلف، دفتر خدمات چاپ و نشر عصر جديد، 1379ش.
سيوطي، جلال الدين، الدرالمنثور في التفسير المأثور، بي چا، بيروت، دارالفكر، 1414ق.
طباطبايي، سيدمحمدحسين، الميزان في تفسير القرآن، مؤسسه مطبوعاتي اسماعيليان، ط. 3، قم، 1393ق.
طبرسي، فضل بن الحسن، مجمع البيان في تفسير القرآن، ط. 1، بيروت، دار احياء التراث العربي و مؤسسه التاريخ العربي، 1412ق.
طبري، محمد بن جرير، جامع البيان عن تأويل آي القرآن، ط. 1، قاهره، هجر، 1422ق.
طوسي، محمد بن الحسن، التبيان في تفسير القرآن، تحقيق احمد حبيب قصير العاملي، بي چا، دار احياء التراث العربي، بيروت، بي تا.
عميد، حسن، فرهنگ عميد (فرهنگ مفصل و مصور)، بي چا، تهران، اميركبير، بي تا.
كندي، سموئيل ادي، آيين شهرياري در شرق، ترجمه فريدون بدره اي، چاپ دوم، تهران، شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1381ش.
محمد پناه، بهنام، اسرار تمدن مصر، تهران، سبزان، 1385ش.
معرفت، محمد هادي، التمهيد في علوم القرآن (الجزء السابع: شبهات و ردود)، ط. 1، قم، مؤسسه التمهيد، 1428ق.
مستر هاكس، قاموس كتاب مقدس، تهران، اساطير، 1377ش.
ناس، جان باير، تاريخ جامع اديان از آغاز تا امروز، ترجمه علي اصغر حكمت، تهران، انتشارات پيروز، چ سوم، 1354ش.
وجدي، محمد فريد، دائره معارف القرن العشرين، ط. 3، بيروت، دارالمعرفه، 1971م.
هينتس، والتر، دنياي گمشده عيلام، ترجمه فيروز فيروزنيا، تهران، شركت انتشارات علمي و فرهنگي، چ دوم، 1376ش.

تميم دارى لَخمى: از راهبان مسلمان شده

تميم پس از رسول خدا(صلى الله عليه وآله):

تميم دارى در شأن نزول:

منابع

قرآن، قارون، موسي (ع)، مفاتح ،فخر فروشي ،خسف (خَسَفنا)
لغت شناسان برای لفظ "قارون" معنی خاصی ذکر نکردهاند، به گفته بعضی از آنان ممکن است وجه تسمیهاش به خاطر این باشد که او قرین (نزدیک) فرعون بوده است.[1]
"قارون بن یصهر" از بنی اسرائیل و از نزدیکان حضرت موسی (ع) بوده است (پسر عمو یا پسر خاله او). چنین به نظر میرسد قارون در نزد فرعون مقام عالی داشت؛ به نقلی هامان، وزیر فرعون و قارون خزانه دار وی یا عامل و کارگزار فرعون بر بنی اسرائیل بوده است.[2]

نام قارون 4 بار در سه سوره از قرآن آمده است. در بخشى از آيات سوره قصص سخن از درگيرى بنى اسرائيل با اين مرد ثروتمند و سركش به ميان آمده، قارونى كه مظهر ثروت آميخته با كبر و غرور و طغيان بود.
حضرت موسى (ع) در طول زندگى خود با سه قدرت طاغوتى تجاوزگر مبارزه كرد: فرعون كه مظهر قدرت حكومت بود، و قارون كه مظهر ثروت بود، و سامري كه مظهر صنعت و فريب و اغفال بود.(گر چه مهمترين مبارزه موسى(ع) با قدرت حكومت است، ولى دو مبارزه اخير نيز براى خود واجد اهميت و محتوى درسهاى آموزنده و بزرگ است).قارون از نظر اطلاعات و آگاهی، معلومات قابل توجهی از تورات داشت، نخست در صف مؤمنان بود ولی ضعف ایمان و غرور و ثروت و کمی ظرفیت، او را به آغوش کفر کشانید.[3]
قرآن درباره ثروت قارون چنین می گوید:
« إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِن قَوْمِ مُوسىَ‏ فَبَغَى‏ عَلَيْهِمْ  وَ ءَاتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُوْلىِ الْقُوَّةِ...‏» [4]
«قارون از قوم موسى بود، اما بر آنان ستم كرد، ما آن قدر از گنجها به او داده بوديم كه حمل كليدهاى آن براى يك گروه زورمند مشكل بود...»
بعضى از مفسرين گفته‏اند: مراد از «مفاتح» كليد گنجينه‏هاست،[5]برخي ديگر قائلند،«مفاتح» خود گنجينه‏هاست.[6]
به هرحال منظور هر كدام كه باشد گوياي ثروت فراوان قارون است. در ميان بني اسرائيل افراد متعهد و دلسوزي وجود داشت كه از تكبر و مال اندوزي او بر حال خودش و ديگران نگران بودند و در صدد نصيحتش برآمدند و در چندين مرحله به اندرز او پرداختند:
1.   « إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يحُِبُّ الْفَرِحِين‏»
« (به خاطر آوريد) هنگامى را كه قومش به او گفتند:«اين همه شادى مغرورانه مكن، كه خداوند شادى‏كنندگان مغرور را دوست نمى‏دارد»
2.   «وَ ابْتَغِ فِيمَا ءَاتَئكَ اللَّهُ الدَّارَ الاَْخِرَةَ وَ لَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا»
«و در آنچه خدا به تو داده، سراى آخرت را بطلب و بهره‏ات را از دنيا فراموش مكن»
3.«وَ أَحْسِن كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ»
«و همان‏گونه كه خدا به تو نيكى كرده، نيكى كن »
4.«وَ لَا تَبْغِ الْفَسَادَ فىِ الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يحُِبُّ الْمُفْسِدِين ‏»[7]
«و هرگز در زمين در جستجوى فساد مباش، كه خدا مفسدان را دوست ندارد! »
اما او در پاسخ گفت:
«قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلىَ‏ عِلْمٍ عِندِى‏ »[8]
«گفت این ثروت را بوسیلۀ دانشی که نزد من است بدست آوردهام.»
برخی، علم او را به کاردانی و مهارت تفسیر کردهاند.[9] برخی دیگر از مفسران این علم را چند چیز میدانند:
1- علم تورات
2- علم انواع تجارت و کشاورزی و سایر مکاسب
3- علم کیمیا[10]
ادامۀ داستان به رخ کشیدن ثروت به مردم و حسرت خوردن عدهای بر این دارايي است:
« فَخَرَجَ عَلىَ‏ قَوْمِهِ فىِ زِينَتِهِ  قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَوةَ الدُّنْيَا يَالَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتىِ‏َ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ »[11]
«آراسته به زيورهاى خود به ميان مردمش آمد. آنان كه خواستار زندگى دنيوى بودند گفتند: اى كاش آنچه به قارون داده شده ما را نيز مى‏بود، كه او سخت برخوردار است.»
اين آيه ما را به اين امور رهنمون مى‏كند:
1- ثروتمندان دوست دارند كه زينت و آرايش و امكانات گوناگون خود را به رخ مردم بكشند؛به همين جهت كاخهاى بلند و آراسته براى خود مى‏سازند و  هنگام آمدن به ميان مردم با زيب و زيور و با لباسهاى نو و پاكيزه و وسايل سوارى زيبا مى‏آيند؛و اينها  (اغلب) براى برترى فروختن به توده مردم و محرومان است.
2- مردم ظاهربين،دلباخته احوال ظاهرى ثروتمندان مى‏شوند،و آرزو مى‏كنند كه همچون آنان مالدار باشند، به همين جهت آرامش روحى خود ر ا از دست مي دهند.
3 – دلباختگان ،دوستدار زندگى دنيوى و امور مادّيند و مى‏پندارند، ثروتمندان داراى بختى بلندند، ليكن مؤمنانى كه خواستار چيزهاى ناپايدار نيستند، و به اين ثروتها به عنوان  هدف نهايى هستى انسان نمى‏نگرند.[12]
در حقيقت در اينجا كوره عظيم امتحان الهى داغ شد، از يك سو  قارون                    در وسط كوره قرار گرفته و بايد امتحان خيره‏سرى خود را بدهد و از سوى ديگر دنياپرستان بنى اسرائيل در گرداگرد اين كوره قرار گرفته‏اند.
ولى در مقابل اين گروه عظيم، گروه اندكى عالم و انديشمند، پرهيزگار و با ايمان كه افق فكرشان از اين مسائل برتر و بالاتر بود در آنجا حاضر بودند، كسانى كه شخصيت را با معيار زر و زور نمى‏سنجيدند، كسانى كه بر اينگونه نمايشهاى مسخره هميشه لبخند تمسخر آميز مى‏زدند و اين مغزهاى پوک را تحقير مى‏كردند:[13]
«وَ قَالَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيرٌْ لِّمَنْ ءَامَنَ وَ عَمِلَ صَالِحًا وَ لَا يُلَقَّئهَا إِلَّا الصَّابرُِون‏»[14]
«اما دانش‏يافتگان گفتند: واى بر شما. براى آنها كه ايمان مى‏آورند و كارهاى شايسته مى‏كنند ثواب خدا بهتر است. و بدين ثواب جز صابران نرسند»
از میان همه قابلیتهای نیکو و برجسته، در اينجا قرآن تنها بر «علم» تكيه مى‏كند، چرا كه علم خمير مايه و ريشه ايمان و استقامت و عشق به ثواب الهى و سراى آخرت است.
تعبير به «الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ » پاسخ كوبنده‏اى است به قارون كه خود را عالم مى‏دانست، قرآن مى‏گويد: عالم اينها هستند كه افق فكرشان اين چنين بلند است، نه تو خيره‏سر و مغرور! و به اين ترتيب باز هم مى‏بينيم كه ريشه همه بركات و خيرات به علم و دانش حقيقى باز مى‏گردد.[15]
به هرحال، خداوند برای هدايت اين متكبر دنيا پرست، پيامبر زمانش (حضرت موسی (ع) ) را به سويش فرستاد، همچنان که قرآن میفرماید:
«وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسىَ‏ بَِايَتِنَا وَ سُلْطَانٍ مُّبِينٍ  إِلىَ‏ فِرْعَوْنَ وَ هَامَانَ وَ قَارُونَ فَقَالُواْ سَاحِرٌ كَذَّاب ‏»[16] 
«ما موسی را با آیات خود و دلیل روشن فرستادیم به سوی فرعون و هامان و قارون ولی آنها گفتند او ساحری بسیار دروغگوست».
موسی (ع) از او زکات میخواهد، ولی قارون سر باز میزند و مردم را عليه او میشوراند و زنی را براي اتهام به حضرت موسی (ع)  تحريك مي كند تا نسبت زنا به نبي خدا  بدهد ولي  اتفاقاَ آن زن قارون را رسوا مي كند، لذا حضرت موسی (ع) از خدا میخواهد تا عذاب خود را بر قارون نازل کند.[17]

« فخََسَفْنَا بِهِ وَ بِدَارِهِ الْأَرْضَ فَمَا كَانَ لَهُ مِن فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِن دُونِ اللَّهِ وَ مَا كاَنَ مِنَ الْمُنتَصِرِين ‏»   [18]
«سپس ما، او و خانه اش را در زمین فرو بردیم و گروهی نداشت که او را در برابر عذاب الهی یاری کنند و خود نیز نمی توانست خویشتن را یاری دهد.»
البته قرآن از ذکر محل وقوع حادثه ساکت است که آیا در مصر بوده یا صحرای سینا؟ از روایات و تفاسیر بر میآید، محل زندگي بنی اسرائیل صحرای سینا بوده است و نیز طبق آیات او کاخ مجللی داشته بنابراین شاید حادثه در مصر رخ داده است.[19]
داستان قارون (سمبل ثروتمند مغرور) روشنگر اين حقيقت است كه غرور و مستى ثروت، گاه انسان را به انواع جنون مى‏كشاند، جنون نمايش دادن ثروت و به رخ ديگران كشيدن، جنون لذت بردن از تحقير تهى‏دستان و باز همين غرور و مستى و عشق بى‏حد و حصر به زر و سيم ،گاه سبب مى‏شود كه دست به زشت ترين و ننگين‏ترين گناهان بزند، در مقابل پيامبر پاک خدا، قيام كند و به مبارزه و ستيز با حق و حقيقت برخيزد.[20]
از امام صادق (عليه السّلام) نقل شده است:
«...بزرگترين فساد آن است كه آدمى از وضع خود راضى باشد و از خداوند غافل شود اين حالت از حرص و تكبر و خودخواهى و فرو رفتن در آرزوها و هوسها پديد مى‏آيد همان گونه پروردگار در داستان قارون بيان داشته است.»
خداوند متعال در قرآن مجيد در باره قارون ميفرمايد:
«وَ لَا تَبْغِ الْفَسَادَ فىِ الْأَرْضِ  إِنَّ اللَّهَ لَا يحُِبُّ الْمُفْسِدِين‏ »[21]
و اين خصلتهاى پليد در قارون وجود داشت ،ريشه همه اين صفات از محبت دنيا و جمع كردن مال بدست مى‏آيد، هوا پرستى و پيروى از نفس موجب مي گردد كه اين خوى‏هاى زشت در انسان پديد آيند و آدمى از هواى نفس پيروى كند و دنبال هوسها برود مال‏پرستى و دنبال آمال و آرزوها رفتن و شهوت‏پرستى نمودن، و اظهار خوشوقتى از ستايش و تعريف ديگران از خود، موجب مي گردد كه آدمى در دام شيطان گرفتار گردد و در راه او گام بردارد، و همه اينها از غفلت و فراموش كردن خدا حاصل مي گردد ،علاج همه اين دردها آن است كه انسان جامعه فاسد را ترک كند و از گرايش به دنيا دست باز دارد، و از عادات ناپسند خود را خلاص سازد، و شهوت‏ها و هوس ها را از خود دور كند و به ذكر خدا مشغول گردد و طاعت خدا را گردن نهد.[22]
اين مطلب را با بياني نوراني از حضرت رسول(ص) به پايان مي بريم:
«هر كس لباسي بپوشد و در آن به خود باليدن گيرد،خداوند او را به كنار دوزخ فرو برد، آنگاه همدم قارون گردد،چرا كه قارون اول كسي بود كه تبخّر كرد و فخر فروخت،پس خداي متعال او و سرايش را به زمين فرو برد، هركس تكبر كند پس به تحقيق با خدا در كبريائيش ستيز نموده است.»[23]

قرآن، نمرود، ابراهيم، محاجّه
"نمرود" واژهای عبری به معنی "سخت و نیرومند" است .[1] نمرود یکی از پادشاهان جبار بابل است كه به شجاعت و قهرمانی معروف بوده و معاصر حضرت ابراهیم (ع) ميزيسته و به نجوم اعتقاد زیادی داشته است.
منجّمین به او میگویند در مملکتش پسری متولد میشود که ملکش را از دست او خارج میکند، پس دستور ميدهد تا هر مولود پسری که به دنیا میآید را بکشند.[2]
از امام صادق (عليه السلام) نقل شده كه فرمود:
«چهار كس پادشاهى روى زمين را به دست آوردند كه دو نفرشان مؤمن و دو نفرشان كافر بودند: اما دو نفر مؤمن سليمان بن داود و ذو القرنين بودند و اما دو نفر كافر نمرود و بخت‏نصّر بودند ...» [3]
به نقل از حضرت علي (عليه السلام) اوّلين كسى كه بعد از حضرت نوح(ع) سكه‏هاى دينار و درهم را ساخت، نمرود بن كنعان بود.[4]
يادكرد قرآن از نمرود:
نام نمرود در قرآن نیامده است و تنها در یک آیه از او یاد شده است:
« أَ لَمْ تَرَ إِلىَ الَّذِى حَاجَّ إِبْرَاهِمَ فىِ رَبِّهِ أَنْ ءاتاهُ اللَّهُ الْمُلْك...‏» [5]
«آيا نديدى (و آگاهى ندارى از) كسى [نمرود] كه با ابراهيم در باره پروردگارش محاجه و گفتگو كرد؟ زيرا خداوند به او حكومت داده بود (و بر اثر كمى ظرفيت، از باده غرور سرمست شده بود)...»
بنا بر روايات و تفاسير و آنچه در تواریخ آمده نام این شخص «نمرود بن کنعان» بوده است،[6] وی اولین کسی بود که به محاجّه و ستیز لفظی در مورد ذات خداوند پرداخت.[7] 
«محاجّه» به معنای چیره شدن با حجّت بر خصم  است؛ ولی برخی گویند مراد این آیه مجادله است زیرا کار نمرود مجادله به باطل بود که با هدف درهم کوبیدن حق صورت گرفت.[8]
مشهور است روزی نمرود و مردم شهر برای برپایی جشنی به خارج شهر رفتند وقتی بازگشتند دیدند تمام بتها شکسته شده، بعد از اینکه معلوم شد شکستن بتها کار ابراهیم(ع) است، او را به آتش افکندند تا انتقام این کار را از او بگیرند ولی خداوند، آتش را بر خلیل الله(ع) سرد نمود.[9]
از امام صادق (ع) روايت شده:
«اين ماجرا (محاجّه) بعد از انداختن ابراهيم در آتش واقع شده و محاجّه و مخاصمه نمرود با ابراهيم از روى طغيان و سركشى بوده و به اعتبار اينكه خداوند به او ملك و حكومت اعطاء كرده خود را ربّ مردم پنداشته و ملك در اينجا به معناى نعمتهاى دنيوى است كه خداوند آن را در دنيا بر مؤمن و كافر عرضه مى‏دارد، امّا ملك به معناى تمليك امر و نهى و تدبير امور مردم و وجوب اطاعت مردم، اعطاى آن از جانب خداوند فقط بر كسانى جايز است كه اهل صلاح و سداد و رشد و هدايت باشند كه مسلّما چنين كسانى جز پيامبر و اهل بيت طاهرين او نخواهند بود كه ايشان به همه احتياجات مردم از ابتدا تا انتها آگاهى و علم دارند.»[10]
نمرود خود مشرك بوده و ادعای خدایی میکرد و خود را خالق می پنداشته است، از ابراهیم میپرسد خدای تو کیست؟ ابراهیم (ع) پاسخ میدهد:
« إِذْ قَالَ إِبْرَاهِمُ رَبىّ‏َِ الَّذِى يُحْىِ وَ يُمِيتُ » [11]
«هنگامى كه ابراهيم گفت: «خداى من آن كسى است كه زنده مى‏كند و مى‏ميراند.»
نمرود هم مانند قومش براى خدا الوهيت قائل بود، چيزى كه هست قائل به خدايانى ديگر نيز بود، با اين حال خود را هم« اله» مى‏دانست، و بلكه خود را از بالاترين خدايان مى‏پنداشت از اينجا اين نتيجه به دست مى‏آيد كه محاجّه و بگومگويى كه بين نمرود و ابراهيم (ع) واقع شده اين بوده كه ابراهيم (ع) رب خود را تنها اللَّه ميدانست. و نمرود در پاسخ گفته بود من نيز معبود تو هستم، معبود تو و همه مردم، و به همين جهت موقعى كه ابراهيم (ع) عليه ادعاى او چنين استدلال كرد كه «پروردگار من كسى است كه زنده مى‏كند و مى‏ميراند»، او در جواب ابراهيم (ع)، براى خود همان وصفى را ادعا كرد كه ابراهيم (ع) آن را وصف پروردگار خود مى‏دانست، تا او را مجبور كند در برابرش خاضع شود و به عبادتش بپردازد.[12] گفت:
«قَالَ أَنَا أُحْيىِ وَ أُمِيت‏ » [13]
«گفت من نيز زنده مى‏كنم و مى‏ميرانم!»
نمرود برای اغفال مردم راه تزویر پیش میگیرد و براى اثبات اين مدعاى دروغين دست به حيله‏اى زد و دستور داد دو نفر زندانى را حاضر كردند و فرمان داد يكى را آزاد كنند و ديگرى را به قتل برسانند، سپس رو به ابراهيم و حاضران كرد و گفت ديديد چگونه حيات و مرگ به دست من است؟![14]
این سخن نمرود از نادانی و بیگانگی او از حقیقت، بر میخواست چرا که او تنها به واژهای بدون معنا تکیه میکرد و به گونه ای که نه مفهوم زنده ساختن را میدانست نه میراندن را.[15] 
در ادامه ابراهیم (ع) دربرابر مغالطه اين عنصر خودكامه دست به استدلالي روشن ميزند تا هم نمرود را به زانو درآورد هم ساده لوحان اطراف او را سر عقل آورد، لذا میگوید:
« قَالَ إِبْرَاهِمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتىِ بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بهَِا مِنَ الْمَغْرِب‏ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ » [16]
«ابراهيم گفت: خداوند، خورشيد را از افق مشرق مى‏آورد (اگر راست مى‏گويى كه حاكم بر جهان هستى تويى) خورشيد را از مغرب بياور! (در اينجا) آن مرد كافر، مبهوت و وامانده شد.»
نمرود كافر، متحير و سرگردان گشت و ديگر بيان و دليلى نداشت كه بگويد، اما ممكن بود متقابلا همين درخواست را از ابراهيم بنمايد كه تو بگو، خدايت خورشيد را از مغرب بياورد، پس چرا چنين درخواستى نكرد؟
دو جواب براى اين سؤال گفته‏اند:
1- نمرود وقتى آن همه آيات و نشانه‏هاى قدرت الهى در حركات ابراهيم ديد ترسيد كه اگر درخواستى كند فورى ابراهيم آن را نيز عملى كند و نمرود بيش از پيش رسوا شود.
2- خداوند آن چنان نمرود را در برابر عظمت ابراهيم خوار و سبك و كوچك كرد كه ديگر نتوانست سخنى بگويد و سؤالى نمايد.[17]
نمرود به قصد پیروزی بر حضرت ابراهیم (ع) وارد گفتگو شده بود ولي در مقابل شکوه و اقتدار پیامبر خدا ،خوار و ذلیل گشت. از آن پس همواره می ترسید ابراهیم (ع) حکومتش را ریشه کن سازد، بنابراین به صورت ظاهر با او کاری نداشت، ولی همیشه در کمین بود تا روزی انتقام خود ار از او بگیرد.[18] (كه البته هرگز موفق به چنين كاري نشد!)

نقل است خداوند پشهای را بر نمرود مسلط ساخت، آن موجود ناتوان روی لب نمرود نشست و آن را گزید، سپس به سوراخ بینی او وارد شد و از آنجا به مغزش راه یافت و پس از چهل روز شکنجه و کیفر سرانجام وی را نابود ساخت.[19] کسی که خود را خدای جهان میخواند نتوانست در برابر پشهای، قدرت نمایی کند.
امام صادق عليه السّلام فرمود:
«به راستى، سخت عذاب‏ترين مردم در روز رستاخيز، هفت نفرند: قابيل فرزند آدم (ع) كه برادرش را كشت، نمرود كه با حضرت ابراهيم (ع) در باره پروردگارش محاجّه نمود، دو نفر از بنى اسرائيل كه قوم خود را يهودى و مسيحى نمودند، فرعون كه گفت: (من پروردگار بلند مرتبه شمايم ) و دو نفر از اين امّت كه يكى از ديگرى بدتر است و در تابوتى شيشه‏اى در شكافى در زير درياهايى از آتش باشند.»[20]

قرآن، بلعم باعورا ،فرعون ،حضرت موسي ،اسم اعظم
اگر "بلعم" واژهای عربی باشد به معنی مردی است که زیاد میخورد و غذا را میبلعد.[1] اما گویند بلعم همان "بِلْعام" در تورات و نامی عبری می باشد به معنای «خداوند مردم»[2]
"بلعم باعورا " از علماء بنی اسرائیل، معاصر حضرت موسی (ع) بود که در یکی از قریههای بلقاء شام زندگی میکرد.[3] برخی او را از نوادگان لوط یا داماد وی ذکر کردهاند.[4]
بلعم پیشگویی میکرد و از حوادث آینده خبر میداد. گویا پیرو آئین ابراهیم بوده و مردم از اطراف به نزد او میآمدند تا دربارۀ آنان پیشگویی کند و برای برکت یافتن دارایی و زندگی آنها دعا کند.[5] 

نام بلعم صريحاً در قرآن نيامده است لكن بسياري از مفسران مضمون آيات 175 و176 سوره اعراف را درباره او دانسته اند:[6]
« وَ اتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ فَكانَ مِنَ الْغاوين‏»[7]
«و بر آنها بخوان سرگذشت آن كس را كه آيات خود را به او داديم ولى (سرانجام) خود را از آن تهى ساخت و شيطان در پى او افتاد، و از گمراهان شد.»
قرآن در اينجا  داستان ديگرى از بنى اسرائيل را شرح مى‏دهد و آن داستان "بلعم بن باعورا " است، خداى تعالى رسول اكرم (صلي الله عليه و آله) را دستور مى‏دهد كه داستان مزبور را براى مردم بخواند تا بدانند صرف در دست داشتن اسباب ظاهرى و وسايل معمولى براى رستگار شدن انسان و مسلم شدن سعادتش كافى نيست، بلكه مشيت خدا هم بايد كمك كند، و خداوند، سعادت و رستگارى را براى كسى كه به زمين چسبيده (سر در آخور تمتعات مادى فرو كرده) و يكسره پيرو هوا و هوس گشته و حاضر نيست به چيز ديگرى توجه كند، نخواسته است، زيرا چنين كسى راه به دوزخ مى‏برد. علامت اينگونه اشخاص اين است كه دلها و چشمها و گوشهايشان را در آنجا كه به نفع ايشان است بكار نمى‏گيرند، و علامتى كه جامع همه علامتها است اين است كه مردمى غافلند.[8]
امام باقر (ع) فرمود:
«اصل آيه، درباره بلعم است. سپس خداوند آن را مَثَل قرار داده براى مردمى كه اهل قبله هستند و هواى خود را بر هدايت الهى مقدم مى‏شمارند.»[9]
بلعم نخست در صف مؤمنان بود و حامل آیات و علوم الهي گشته بود، حتی موسی(ع) از وجود او به عنوان یک مبلغ نیرومند استفاده میکرد و کارش در این راه آنقدر بالا گرفت که متسجاب الدعوة شد.[10]  
اینکه منظور از آیاتی که به او داده شده چیست، مورد اختلاف است، برخی آن را اسم اعظم، برخی استجابت دعا یا برخورداری از معارف تورات، علم و حجج دانستهاند. این آیات، کرامتهای خاصی است که راه شناخت خداوند را واضح به وی نشان ميداده که به موجب آن هیچ شک و تردیدی نسبت به حق برایش باقی نمیمانده است.[11]

قرآن سرانجام اين عابد مستجاب الدعوة را چنين بازگو ميكند:
«وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَ لكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُون‏» [12]
«و اگر مى‏خواستيم، (مقام) او را با اين آيات (و علوم و دانشها) بالا مى‏برديم (اما اجبار، بر خلاف سنت ماست پس او را به حال خود رها كرديم) و او به پستى گراييد، و از هواى نفس پيروى كرد. مَثَل او همچون سگ (هار) است كه اگر به او حمله كنى، دهانش را باز، و زبانش را برون مى‏آورد، و اگر او را به حال خود واگذارى، باز همين كار را مى‏كند(گويى چنان تشنه دنياپرستى است كه هرگز سيراب نمى‏شود.)اين مَثَل گروهى است كه آيات ما را تكذيب كردند اين داستانها را (براى آنها)بازگو كن، شايد بينديشند(و بيدار شوند).»
تشبيه به سگي كه در هر حال زبانش بيرون است براي كسي است كه چه او را موعظه كنى يا موعظه نكنى، سودي به حالش نميكند و هميشه به گمراهي ميرود‏. همچنين او را از اين جهت به سگ تشبيه كرده است كه پستى و بى‏ارزشى او را برساند.[13]
بلعم بر اثر تمایل به فرعون و وعده و وعیدهای او از راه حق منحرف شد و همۀ مقامات خود را از دست داد، تا آنجا که در صف مخالفان موسی(ع) قرار گرفت.[14]
برای انحراف بلعم دلایل دیگری نیز مطرح شده از جمله، نفرین او بر بنی اسرائیل و به فساد و ارتداد کشاندن آنها به وسیلۀ زنان، دنیا طلبی و حسادت او نسبت به موسی (ع).[15]
از امام رضا (عليه السلام) نقل شده است:
« ... روزى كه فرعون براى دستگير كردن موسى و يارانش در طلب ايشان مى‏گشت، عبورش به بلعم افتاد، گفت: از خدا بخواه موسى و اصحابش را به دام ما بيندازد، بلعم بر الاغ خود سوار شد تا او نيز به جستجوى موسى برود، الاغش از راه رفتن امتناع كرد، بلعم شروع كرد به زدن آن حيوان، خداوند قفل از زبان الاغ برداشت و به زبان آمد و گفت: واى بر تو براى چه مرا مى‏زنى؟ آيا مى‏خواهى با تو بيايم تا تو بر پيغمبر خدا و مردمى با ايمان، نفرين كنى؟ بلعم اين را كه شنيد آن قدر آن حيوان را زد تا كشت و همانجا اسم اعظم از زبانش برداشته شد...» [16]
در برخی احادیث از الاغ بلعم در کنار چند حيوان ديگر یاد شده، که استثنائاً وارد بهشت میشوند.[17]
قرآن نتيجه كلى از سرگذشت بلعم و علماى دنيا پرست را اينگونه بيان مي‌كند:
«سَاءَ مَثَلاً الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِايَتِنَا وَ أَنفُسَهُمْ كاَنُواْ يَظْلِمُونَ »[18]
«چه بد مَثَلى دارند گروهى كه آيات ما را تكذيب كردند و آنها تنها به خودشان ستم مى‏نمودند.»
«بلعم باعوراها» و «بو راهب‏ها» و «امية بن ابى الصلت‏ها» و همه دانشمندانى كه علم و دانش خود را در اختيار فراعنه و جباران عصر خود قرار مى‏دهند و در اثر هوا پرستى و تمايل به زرق و برق جهان ماده يا به خاطر انگيزه حسد، همه سرمايه‏هاى فكرى خود را در اختيار طاغوتها مى‏گذارند و آنها نيز براى تحميق مردم عوام، از وجود اينگونه افراد حداكثر استفاده را مى‏كنند، در حقيقت در حق خويش ظلم مي كنند و عاقبت شومي در انتظار آنهاست و رهايي از اين لغزش تنها در سايه هدايت الهي امكان پذير است:[19]
«مَن يهَْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِى وَ مَن يُضْلِلْ فَأُوْلَئكَ هُمُ الخَْاسِرُونَ »[20]
«آن كس را كه خدا هدايت كند، هدايت يافته (واقعى) اوست و كسانى را كه (بخاطر اعمالشان) گمراه سازد، زيانكاران (واقعى) آنها هستند!»

قرآن، هابيل، قابيل (فرزندان آدم)، نبأ، قرباني، گناه، حسادت، قتل، خسران، رسوايي، پشيماني، انسانيت
"هابیل و قابیل" نام دو فرزند از فرزندان حضرت آدم ابوالبشر است؛ نام این دو برادر در قرآن نیامده، بلکه با تعبیر "إبنی آدم" از آن دو یاد شده که خطاب به پیامبر اسلام میفرماید:
«وَاتْلُ عَلَیهِمْ نَبَأَابْنَی آدَمَ بِالْحَق»[1]
«و داستان دو فرزند آدم را به حق بر آنها بخوان»
اما در روایات نام آنها بیان شده كه نامشان، "هابیل و قابیل" بوده است.[2]

ماجرای آن دو برادر فقط در آیات 27 إلی 31 سورهی مباركهی مائده ذكر شده با بیان اینکه، وقتی حضرت آدم(ع) اولین پیامبر الهی، از طرف خدا مأمور شد كه "هابیل" را به عنوان وصی و جانشین خود انتخاب كند، حسادت قابیل كه ناشی از انتخاب هابیل به عنوان وصی آدم و إعطای اسم أعظم و اختصاصات نبوت به هابیل بود، او را به مخالفت با این دستور خدا برانگیخت و به این امر اعتراض كرد؛ چون توهّم شایستگی خود بر هابیل را داشت، اما خداوند جهت نشان دادن مقام و منزلت "هابیل" بر "قابیل"، دستور داد كه برای خدا قربانی انجام دهند، قربانی هر كس پذیرفته شد، وصی حضرت آدم است؛ در نتیجه قربانی هابیل پذیرفته شد، اما قربانی قابیل مورد قبول واقع نشد و این امر موجب شد كه قابیل دست به قتل برادر خود بزند.[3]
بنابر مطالب گفته شده در این داستان، ابتدا دو مسأله مورد بررسی قرار میگیرد:

قرآن از این مسأله سخنی به میان نیاورده و فقط از قربانی سخن گفته است ولی در روایتی، امام صادق –علیهالسلام- به زراره فرمودند: خداوند به آدم وحى فرمود كه اختصاصات نبوّت را به هابیل تسلیم نماید و إسم اعظم را به او تعلیم دهد و او را وصىّ خود قرار بدهد؛ قابیل، چون از حیث سنی بزرگتر از هابیل بود و خود را شایسته‏تر از برادرش میدانست، به هابیل حسادت كرد. حضرت آدم بنا به فرمان خداوند به آن دو برادر دستور داد كه در راه خدا قربانى كنند؛ قربانی هر كدام مورد قبول واقع شد وصى و جانشین پدر گردد؛ نتیجهی آزمایش الهی به نفع هابیل شد، به همین سبب حسادت قابیل شعلهور شد.[4]
در ابتدای همین روایت، وقتی زراره به حضرت عرض میكند: مردم عقیده دارند كه اختلاف هابیل و قابیل به خاطر ازدواج آنها با خواهرشان بوده،[5] حضرت در جواب این سخن زراره میفرماید: این عقیده، نادرست و سخیف است كه با كمال بىشرمى چنین نسبت ناروائى به حضرت آدم، اولین پیغمبر و خلیفهی خدا میدهند و حال آن كه ده هزار سال پیش از خلقت آدم خداوند به قلم قدرت، حوادث و امورى را كه تا روز قیامت در عالم باید جارى شود، در لوح محفوظ نوشته و حلالها و حرامها‏ تعین نموده که از جملهی محرّمات، ازدواج برادر با خواهر و فرزند با مادر است كه تا روز قیامت حرام خواهد بود.[6]

بعد از ماجرای حسادت[7] و اعتراض قابیل، قرار بر این شد كه آنها برای خدا قربانی انجام دهند و پذیرش قربانی دلیل بر برتری او نزد خداست:[8]
«وَاتْلُ عَلَیهِمْ نَبَأَابْنَی آدَمَ بِالْحَق‏ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً...»[9]
«و داستان دو فرزند آدم را به حق بر آنها بخوان: در آن هنگام كه هر كدام، كارى براى تقرب (به پروردگار) انجام دادند...»
در بحث قربانی، دو نكته قابل توجه است:

"قربان" به معنى چیزى است كه موجب تقرب به پروردگار میشود؛ اما در قرآن کریم دربارهی نوع قربانی آن دو برادر اسمی به میان نیامده، بلکه بر مبنای روایات اسلامى،[10] "هابیل" چون دامدارى داشت یكى از بهترین گوسفندان و فراورده‏هاى آن را براى این كار انتخاب نمود، و "قابیل" كه مردى كشاورز بود، از بدترین قسمت زراعت خود (خوشه‏ یا آرد) براى این منظور تهیه كرد.[11]  

در قرآن کریم از نحوهی پذیرش قربانی نیز سخن به میان نیامده، بلکه به طور مطلق فرموده:
«...فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَ لَمْیتَقَبَّلْ مِنَالْآخَر»[12]
«...اما از یكى پذیرفته شد و از دیگری پذیرفته نشد»
در روایات اینگونه آمده كه قربانی هر كس را آتش سوزاند، قربانی او پذیرفته شده است؛ بنابراین وقتی هابیل و قابیل قربانی خود را تقدیم كردند، ‌آتشی نازل شد و قربانی هابیل را سوزاند و معلوم شد كه از بین این دو قربانی، قربانی هابیل پذیرفته شده و قربانی قابیل مورد قبول واقع نشده است.[13]

قابیل از پذیرفته شدن قربانی هابیل بسیار ناراحت شد، در نتیجه تصمیم به قتل ایشان گرفت و به هابیل گفت: «به خدا سوگند كه تو را خواهم كشت.» [14]
اما هابیل در پاسخ برادرش، به تقوای الهی اشاره کرده و گفت:
«...قالَ إِنَّما یتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ»[15]
«...(برادر دیگر) گفت: (من چه گناهی دارم؟ زیرا) خدا، تنها از پرهیزگاران
میپذیرد»
هابیل در حقیقت با این کلام ارادهی داشت که برادرش را هدایت کند تا وی دست از اذیت و جنایت بردارد؛ پس این تعلیل كه خداوند قربانی اهل تقوا را میپذیرد، ضابطهی قطعی است که استثناپذیر نیست؛ یعنی این نوع قضاوت بر اساس معیار تقواست که وابسته به اعمال خود انسانهاست؛[16] و در ادامه افزود: «اگر تو براى كشتن من، دست دراز كنى، من هرگز به قتل تو دست نمى‏گشایم و مرتكب این گناه نمیشوم.» [17]
بعد هابیل دلیل عدم ارتكابش به این گناه عظیم را، به قابیل گوشزد كرده و میگوید:
«إِنِّی أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِینَ»[18]
«چون از پروردگار جهانیان مى‏ترسم.»
هابیل در ادامهی این گفتگو، به حقیقت این نقشهی شوم قابیل(تصمیم وی به قتل برادر) اشاره کرده و خطاب به او گفت: «اگر تو مرا ظالمانه بكشى، گناه خودت و گناه من نیز به گردن تو خواهد بود و ‏خواست من این است كه تو مرتكب این جنایت بزرگ شوی و اگر این گناه را عملی کنی، از ستمگران خواهی بود و پاداش ستمگران، آتش جهنم است.»[19]‏
جواب اهل این است که "هابیل" اراده نکرد که برادرش کار قبیح انجام دهد و او را بکشد؛ بلکه ارادهاش این بود که "قابیل" جزاء و عقاب آن کار قبیحی را که خواست اقدام آن را دشت، به دوش بکشد؛ پس قبیح نیست بر اینکه کسی اراده بر نزول عذاب بر شخصی بکند که مستحق آن است؛ لذا مراد از "أن تَبُوأَ بِإثمِی" در آیهی شریفه، به دوش کشیدن عقوبت قتل هابیل است که جواز این اراده، مشروط به تحقق و وقوع این امری است که مستحق عقاب بوده و مراد از "إثمِکَ" به دوش کشیدن عقاب معصیتی است که قابیل قبل از این عمل اقدام کرده بود و موجب عدم پذیرش قربانی وی شده بود؛ چون قرآن دارا بودن تقوای الهی را تعلیل بر پذیرش قربانی انسانها از ناحیه خدای تبارک آورد.[20]
در روایتی از امام باقر –علیهالسلام- نقل شده که هر کس مؤمنی را به عمد بکشد، خداوند همهی گناهان مقتول را به اسم قاتل مینویسد و مقتول از گناهان پاک میشود و این همان قول خدای متعال است(مائده/29).[21]

خداوند دربارهی تعلیم و تهدید بشر هرگز به حكم فطرت اكتفاء نمیکند؛ یعنى به مجرد حكم عقل، كسى را به سبب گناهى عقوبت و عذاب نمىكند؛ تا پیامبرى را بفرستد که بشر را تهدید و انذار کرده و از عواقب آن جرم آگاه سازد. در این ماجرا نیز هابیل زبان به نصیحت قابیل گشود و عواقب ننگین قتل را به قابیل گوشزد نمود و خود از آن تبرّى جست؛ اما وقتی نصایح دلسوزانه و تهدید او، بر دل آهنین قابیل اثرى نكرد و آتش حسدِ او را فرو ننشاند، دست به جنایت برادر زد و پروردگار متعال نیز او را رسواى جهان ساخت تا وسیلهی عبرت برای انسانهای دیگر گردد.[22] 

سخنان هابیل همان ندای فطرت پاك هر انسانی است؛ اما وقتی این ندای توحیدی تأثیری در قلب قابیل نگذاشت، مرتكب قتل برادر خود شده و نسبت به برادرش حسادت ورزید که ریشهی آن پذیرش قربانی هابیل و ردّ قربانی او بود؛[23] از این رو سه مطلب مهم در این جنایت شوم قابل توجه است:

طغیان نفسِ سركشِ قابیل، او را به سوی گناه بزرگ كشاند و موجب شد که اولین جنایت و خونریزی را روی این كرهی خاكی رقم زند و در زمرهی زیانكاران قرار بگیرد:
«فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ...»[24]
«نفس سركش تدریجا او را مصمّم به كشتن برادر كرد، و او را كشت...»
كلمهی "طوع" به معناى مطیع بودن است؛ یعنی نفس قابیل، او را سرکش و رام کرده و تسلیم خود نمود و مسألهی كشتن برادر را برای او زینت داده و حیا را از وی برداشت، در نتیجه مطیع نفس شد.[25]

قابیل با ارتكاب قتل برادر مؤمن خود، موجب خسارت بزرگی شد؛ چون قتل و گناهان مثل آن، سبب زیان در دنیا و آخرت میشود:[26]
«...فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِینَ»[27]
«...و از زیانكاران شد»
قابیل که مرتكب اولین قتل روی زمین شد، با این عمل شوم خود، در دنیا و آخرت زیانكار شده و از خیر دنیا و آخرت محروم گشت.[28]

وقتی كه قابیل برادر خود را كشت، او را در بیابان رها كرد و نمى‏دانست با او چه كند؟ تا اینكه حیوانات درنده، قصد دریدن آن را نمودند؛ از این رو مدّتى جسد برادر را بر دوش خود حمل میكرد، تا این كه بوى آن جسد بلند شده و پرندگان و حیوانات درنده اطراف جسد را گرفتند؛ در آن هنگام خداوند دو كلاغ را فرستاد و آنها با یكدیگر جنگیدند، تا این كه یكى از آن دو، دیگرى را كشت؛ آن گاه با منقار و دو پاى خود گودالى را حفر كرد و  جسد كلاغ مرده را درون گودال گذاشت و او را پوشاند؛ قابیل که ناظر این صحنه بود، درس خوبی از کلاغ گرفته و برادرش را دفن كرد:[29]
«فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً یُبْحَثُ فِی الْأَرْضِ لِیرِیهُ كَیفَ یوارِی سَوْأَةَ أَخِیهِ...»[30]
«سپس خداوند زاغى را فرستاد كه در زمین جستجو (و كند و كاو) مى‏كرد تا به او نشان دهد چگونه جسد برادر خود را دفن كند...»

قابیل بعد از آموزش و تعلیمی كه از كلاغ دید و فهمید كه جسد برادرش را چگونه پنهان كند، به عجز و ناتوانی خود پی برده و درك و شعور خود را ضعیفتر از كلاغ دیده و نالهی عجز و ضعفش بلند شد:[31]
«قالَ یا وَیلَتى‏ أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِی سَوْأَةَ أَخِی»[32]
«او گفت: واى بر من! آیا من نتوانستم، مثل این زاغ باشم و جسد برادرم را دفن كنم؟»
ظلم، بالآخره گریبان ظالم را میگیرد و انسانی كه مرتكب ظلمى شده و نمى‏خواهد مردم بر عمل او آگاه شوند، پشیمان شده و سرگردان میماند؛ چون چنین اعمالی طبیعتاً از امورى است كه نظام جاری جامعه آن را نمى‏پذیرد؛ چرا که اجزاى یك جامعه، بههم پیوسته و مرتبط است و خواه ناخواه اثر چنین كارهایى كه با نظام جامعهی بشری منافات دارد، ظاهر مى‏شود؛ مثل تغذیهی طعام سمّى و بروز اثر آن در بدن انسان.[33]
انسانى كه در انجام واجبات الهی و مراقبت آنچه رعایتش لازم است، نقص تدبیر داشته باشد، در موقع خود اثر نقص ظاهر ‏شده و انسان دچار پشیمانى مى‏گردد و اگر بخواهد آن نقص را جبران كند، خرابى دیگرى پیدا مى‏شود. این گناهان و حرمت شكنیهای پىدرپى همچنان ادامه مى‏یابد، تا خداى تعالى او را در أنظار عموم رسوا سازد؛[34] چون عاقبت هر جنایتی، رسوایی است.[35]
«...فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِین»[36]
«...و سرانجام (از ترس رسوایى و بر اثر فشار وجدان، از كار خود) پشیمان شد.»
پشیمانى قابیل یا به خاطر این بود كه عمل زشت و ننگینش، سرانجام بر پدر و مادر و دیگران آشكار شده و مورد سرزنش قرار خواهد گرفت، یا به دلیل بر دوش كشیدن جسد برادر بود كه چرا مدتى آن را دفن نكرده است، و یا به این دلیل است كه اصولا انسان بعد از انجام هر كار زشتى یك نوع حالت ناراحتى و ندامت در دل خویش احساس میكند؛ ولى روشن است كه انگیزهی ندامت او به هر احتمالی كه باشد، دلیل بر توبهی وی از گناهش نخواهد بود؛ چون توبهی واقعی این است كه شخص گناهکار از ترس خدا و به خاطر زشتى عمل توبه کند و در آینده هرگز به سراغ چنین اعمال زشت و ننگینی نرود؛ اما در قرآن هیچ نشانه‏اى از وقوع چنین توبه‏اى از جانب قابیل، به چشم نمى‏خورد.[37]

خدای متعال بعد از بیان داستان عبرتآموز دو تا از فرزندان حضرت آدم(ع)، طی بیان یک حكم کلی میفرماید:
«مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى‏ بَنِیإِسْرائِیلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِیالْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعاً وَ مَنْ أَحْیاها فَكَأَنَّما أَحْیا النَّاسَ جَمِیعا...» [38]
«بخاطر همین موضوع بر بنىاسرائیل مقرر داشتیم كه هر گاه كسى انسانى را بدون ارتكاب قتل، و بدون فساد در روى زمین به قتل برساند، چنان است كه گویا همهی انسانها را كشته است و كسى كه انسانى را از مرگ نجات دهد، گویا همهی انسانها را از مرگ نجات داده است...»
ظهور سیاق آیه اشاره به اینست که مراد از "من أجل ذلک" داستان پسران حضرت آدم(ع) است که در آیات قبل بیان شد؛ یعنی وقوع آن حادثهی فجیع سبب شد تا خدای متعال بر بنیاسرائیل همچون حکمی را بکند؛ و وجه اشارهاش به طبیعت نوع انسانی است که انسان را به پیروی از هوای نفس، حسد و کینهتوزی میکشاند؛ پس افراد در نوع انسانیت حقیقت واحدی دارند که یک انسان، حقیقت همهی انسانها را بر دوش خود دارد و ارادهی الهی بر این است که این حقیقت و طبیعت انسانیت با کثرت نسل بشریت حفظ شود؛ بنابراین شخص قاتل با قتل خود در خلقت بشریت فساد به وجود آورده و غرض الهی را که بقاء کثرت افراد و انسانیت بر طریق جانشینی آنهانست، باطل میکند که "هابیل" در منطق خود به این قتل ناحق که در حقیقت منازعهی با خداست، اشاره نمود. لذا حقیقت انسانیت است که زنده میشود و میمیرد و آن حقیقت در تمام بشریت، یک حقیقت است و لازمهاش اینست که قتل یک فرد، به منزلهی کشتن نوع انسانیت و حقیقت بشریت است و در مقابل زنده کردن یک فرد، به منزلهی زنده کردن حقیقت تمام بشریت است.[39]
دو روایت تفسیری که مربوط به بطون آیات بوده و جنبهی هدایتی و تربیتی دارد:
1. اگر کسی یك نفر را گمراه نماید، مثل آن است كه تمام مردم را گمراه كرده، و اگر یك نفر را هدایت نماید، گویا تمام مردم را هدایت كرده که هدایت مانند حیات و گمراهی مانند قتل است.[40]
2. هر كس پیغمبر یا امام عادلی را بكشد، گویا همهی مردم را به قتل رسانده؛ چرا كه مردم را از هدایت ایشان محروم گردانیده و هر كه نبى یا امامى را یاری كند، مانند این است كه همهی مردم را زنده گذاشته است.[41]

قال تعالی:
(و یسألونک عن ذی القرنین قل سأتلو علیکم منه ذکرا*إنّا مکّنّا له فی الأرض و آتیناه من کل شی‏ء سببا* فأتبع سببا*حتّی إذا بلغ مغرب الشّمس وجدها تغرب فی عین حمئة و وجد عندها قوما قلنا یا ذاالقرنین إمّا أن تعذبّ و إمّا أن تتّخذ فیهم حسنا* قال أمّا من ظلم فسوف نعذّبه ثمّ یردّ الی ربّه فیعذّبه عذابا نکرا*و أمّا من آمن و عمل صالحا فله جزاء الحسنی و سنقول له من أمرنا یسرا*ثمّ أتبع سببا*حتّی إذا بلغ مطلع الشمس وجدها تطلع علی قوم لم نجعل لهم من دونها سترا*کذلک و قد أحطنا بما لدیه خبرا*ثمّ أتبع سببا*حتّی إذا بلغ بین السّدین وجد من دونهما قوما لا یکادون یفقهون قولا*قالوا یا ذا القرنین إنّ یأجوج و مأجوج مفسدون فی الأرض فهل نجعل لک خرجا علی أن تجعل بیننا و بینهم سدّا*قال ما مکّنّی فیه ربّی خیر فأعینونی بقوّة أجعل بینکم و بینهم ردما*آتونی زبر الحدید حتّی إذا ساوی بین الصّدفین قال انفخوا حتّی إذا جعله نارا قال آتونی أفرغ علیه قطرا*فما اسطاعوا أن یظهروه و ما استطاعوا له نقبا*قال هذا رحمة من ربّی فاذا جاء وعد ربّی جعله دکّاء و کان وعد ربّی حقّا (1)
لیس لنا حاجة الی اسم ذی‏القرنین ولا الی ذکر مسقط رأسه و لا إلی اسماء البلدان التی فتحها أو لماذا لقب بذی القرنین کما یفعل المفسرون و المؤرخون، بل نحن نقتفی أثر القرآن الکریم نتلو علی القاری‏ء العزیز منه ذکرا-أی قرآنا-و قد نقلنا آیاته البیّنات ثم نضع بین یدیه ما تحمله تلک الآیات من مفاهیم قرآنیه تبنی حیاة الفرد و الجماعة علی حدّ سواء.
و القرآن الکریم انما احتفظ لذی القرنین بهذا الذکر المجید لما کان علیه من الطاعة و العبودیة الحقة للّه عزوجل، و هکذا هو شأن القرآن یسجل اکمل التجارب البشریة الخیّرة و یقدمها لنا لعلنا نهتدی بها و نستنیر.
و التجربة التی بین أیدینا هی تجربة عبد صالح أحبّ اللّه و أحبّه و نصح للّه فنصحه، و من هنا جاء التمکین له فی الأرض و إتیانه من کل شی‏ء سببا.فهی تعرض لنا کیف آتّبع هذا الرجل المخلص و العبد الصالح الأسباب التی هیّأها اللّه له، و کیف تحرّک بها بقوة وعد الة و عن أمر من اللّه تعالی، و کیف تعامل مع الجماهیر و البلاد المفتوحة، و کم کانت نزاهته فی طریق الوصول للاهداف الالهیة، و کم کانت قدرته علی ربط الأحداث بموجدها، و قابلیة علی جذب بنی الأنسان صوب الهدف الذی یقصده.
و نودّ أن نذکّر أن القرآن بقدر ما هو کتاب علم فهو کتاب عمل، و هذا العبد الصالح الذی ستناول ذکره بعد قلیل ضمن عدة نقاط هو ممن جسّد هذا المفهوم بحق، و نذکّر أیضا أن القرآن لا ینتصر و لا یکون فاتحا قلوب الناس و عقولهم الاّ إذا تهیّأ له من یحمله بکفتیه کفة العلم و کفة العمل و باخلاص و أمانة.

ان الآیات القرآنیة-الوارد ذکرها فی صدر البحث-ابتدأت الحدیث عن ذی القرنین، بذکر التمکین له فی الأرض، و اتیانه من کل شی‏ء سببا، و هذا-أی التمکین-یتوقف علی مقدمات، حسب مقتضی الحکمة الإلهیة.إذ کلّ أفراد البشر یتمنون أن یمکّنهم اللّه فی الأرض، و یؤتیهم الأسباب کلّ الاسباب، لأنهم یعتقدون أن ذلک من الکمالات التی تنزع نحوها نفس الأنسان و تتطلع الیها (2) .أو لأنهم یخافون الضرر فیریدون دفعه بهذا التمکین، أو قل تمنّیهم هذا ناشی‏ءّ من حبّ السلامة و حبّ‏ الملک، ولکن لیس کلّ الأفراد حظّهم واحدّ، فی هذا الأمر، إذا قلّما مکنّ اللّه شخصا و آتاه من الأسباب، مثلما آتی ذاالقرنین و مکّنه، و لو أردنا أن نعرف السّر فی ذلک نجد من خلال التأمل و الأمعان الدقیق فی الآیات البیّنات ان هذا الأمر مرتبط بمقدمات یجب توفرها، إن وجدت وجد و إن عدمت عدم.
و من هذه المقدمات التی توفرت علیها شخصیة هذا العبد الصالح هو حبّه للّه عزوجل، و طاعته، و النصح له، فقد روی عن علیّ(ع)فی روایة لا نذکر منها الاّ محلّ الشاهد، و ذلک فی جوابه ابن الکوّاء، عندما سأله عن خبر ذی‏القرنین فقال: «...کان عبدا أحبّ اللّه فاحبّه و نصح للّه فنصحه اللّه...» (3) .
و فی روایة اخری عن سالم بن أبی الجعد قال:سئل علیّ عن ذی‏القرنین أنبیّ هو؟فقال:سمعت نبیکم(ص)یقول:«هو عبد ناصح اللّه فنصحه» (4) .
و النصح للّه هو ضدّ الغشّ و الحقد فکان هذا العبد الصالح معروفا بهذه الخصلة الحمیدة، إذ کیف یغش اللّه تعالی و هو یعلم انه محیط بما لدیه خبرا، و کیف یحقد و هو یری غناه باللّه و یری قلبه هائما متعلقا باللّه عزّوجلّ.
و النصح للّه کما هو معروف، لدی علماء الأخلاق، هو النصح للّه فی حقّه و فی خلقه، و هو أفضل عمل یقدمه الإنسان لنفسه و للبشریة.فقد جاء عن الصادق(ع) قوله:«علیک بالنصح للّه فی خلقه فلن تلقاه بعمل أفضل منه» (5) .
و النصح للّه هو حبّ اللّه عزّوجلّ، و التقرب الیه بصالحات الأعمال، و غایة النصّح للّه أن یحب الإنسان ما یحبّه اللّه، و یبغض ما یبغضه اللّه، و النصح للّه هو الصّدق مع اللّه فی کلّ المواطن، و قد ذکر فی معانی النصح«بقاء نعمة اللّه علی المسلمین و کراهة وصول الشّر الیهم» (6) .
و قد تجسّد هذا المعنی جلیّا فی حیاة هذا العبد الصالح، حیث أقدم علی بناء أساس العدل فی تلک المجتمعات التی تعیش الظلم و الإعتساف، مثلما أقدم علی بناء الردم، لیحفظ اولئک القوم الذین شکوا الیه أمر یأجوج و مأجوج، و وصول شرّ هما الیهم، منطلقا من هذا الباعث الحمید، و هو إرادة بقاء نعمة العدل و الأمان علیهم، و کراهة ممارسة الظلم و الشرّ فیهم. و النصح للّه هو الإخلاص له عزّوجلّ، ألا تری أنّ ذاالقرنین أقدم علی بناء الرّدم الحدیدی المحکم، دون أن یرجو غرضا دنیویا من مدح، أو سمعة، أو أجر مالیّ أو تخلید ذکر أو غیرها من الأمور الحقیرة، بل بنی ذلک الردم الذی استغرق جهدا و وقتا لا یعلمه الاّ اللّه من أجل أن یتقرب الی اللّه عزّوجلّ، و من أجل أن یحمی بنی الإنسان من شرور المعتدین و الظالمین.و معلوم أنّ العمل بهذا الباعث -أی باعث الأخلاص-لا یتحقق الا لحب للّه تعالی مستهتر به مستغرق الهم بعطمته و جلاله، بحیث لم یکن ملتفتا الی الدنیا مطلقا، و یشهد لهذا المقام الذی علیه هذا العبد الصالح انه لم یجذبه الخرج(الأجر)الذی عرضوه علیه مقابل ان یجعل لهم سدّا و لم یسل له لعابة بل قال:(ما مکنّی فیه ربّی خیر).و علی رغم قوة ذلک السّد و عظمته لم تصرفه عظمة ذلک السّد عن عظمة اللّه والاعتراف بنعمته فقال وهمهّ الاستغراق بعظمة اللّه و جلاله دون غیره‏(...قال هذا نعمة من ربّی...). فالإخلاص للّه هو أن لا یری الانسان لنفسه شیئا أمام اللّه تعالی بل کلّ شی‏ء هو نعمة من اللّه تستحقّ الشکر و الذکر.و دو القرنین لم ینسب لنفس هذا العمل، علی رغم جسامته و عظمته، و کیف لا یکون عظیما و هو قد أنقذ به قوما مستضعفین من شرور و غارات المعتدین و الناهبین اقوام یأجوج و مأجوج؟و کیف لا یکون عظیما ذلک السّدّ الذی حار المؤرخون فی وصف متانته، و قوته، و طوله، و عرضه، و ارتفاعه بحیث قال عنه القرآن‏(فما اسطاعوا أن یظهروه و ما اسطاعوا له نقبا)بل کان التفانیّ، و بذل الجهد، و الخبرة العلمیة، من أجل ان یکون العمل خالصا لوجه اللّه، و من أجل ان یکون متقنا جدا أشدّ من نفس العمل، حیث نلمس من قوله‏(هذا رحمة من ربّی)بعد تمامیة العمل أنه لا یرید أن یری نفسه محسنا أو ممتنا علیهم بل یرید أن یوجّه الانظار الی اللّه عزّوجلّ، من غیر ان یلاحظ عوضا لنفسه فی الدنیا و الآخرة.و أنه لا یرید أن یحمده علیه أحد الا اللّه، بل یرید من الحمد و الشکر و العرفان أن یتوجه نحو اللّه عزّوجلّ ورد عن الامام الصادق(ع):«الابقاء علی العمل حتی یخلص أشدّ من العمل، و العمل الخالص الذی لا ترید أن یحمدک علیه أحد الاّ اللّه عزّوجلّ...» (7) .
و لا غرابة حینما یحتفظ القرآن بهذا العمل المخلص، و الذکر الحمید، لهذا العبد الصالح المخلص، الذی أبی إلاّ أن یذکر اللّه و یعظمه، فی لحظات نشوة الانجاز، فنسب ما انجزه الی اللّه، و انه نعمة من ربه.و لا غرابة أن یقدّم تجربته و عمله کنموذج صالح، یقتدی به العاملون فی طریق اللّه.
فالقرآن الذی لم یذکر من ذی القرنین اسما، و لا تعریفا لشخصه، و لا لموطنه، و لا لعمره الا من أجل الترکیز علی الجوهر و العمدة، فی حیاة هذا الرجل الصالح، و هو عمله الذی أخلص فیه للّه تعالی.
روی أن موسی-علیه السلام-لمّا تعجّل الی ربّه رأی فی ظلّ العرش رجلا، فغبطه ، و قال:«ان هذا الکریم علی ربه.فسأل ربه أن یخبره باسمه فلم یخبره بأسمه، و قال:احدثک عن عمله:کان لا یحسد الناس علی ما آتاهم اللّه من فضله، و کان لا یعقّ والدیه، و لا یمشی بالنمیمة» (8) .

اتباع الأسباب حرکة موفقة و منسجمة مع سنة اللّه عزّوجلّ و بالعکس الاستغناء عن الأسباب فی الوصول الی المسببات و النتائج إذهاب لسنة اللّه تعالی و حکمته، فقد«روی أن زاهدا من الزهاد فارق الأمصار و قام فی سفح جبل و قال:لا أسأل أحدا شیئا حتّی یأتینی ربّی برزقی، فقعد سبعا فکاد یموت و لم یأته رزقه، فقال:یا ربّ إن احییتنی فاتنی برزقی الذی قسمت لی و إلاّ فاقبضنی الیک. فأوحی اللّه الیه و عزتی و جلالی لا أرزقک حتی تدخل الأمصار و تقعد بین الناس. فدخل المصر و أقام فجاء هذا بطعام و هذا بشراب، فاکل و شرب و أوجس فی نفسه ذلک، فأوحی إلیه أردت أن تذهب حکمتی بزهدک فی الدنیا، أما علمت ان أرزق عبدی بأیدی عبادی أحبّ الیّ من أن أرزقه بید قدرتی» (9) .
کما ان العمل بالاسباب المظنونة و المقطوعة کما یقول العلماء أمر لا یخالف التّوکل علی اللّه، إنّما الذی یخالف التوکل هو التعلق بالأسباب الموهومة مثل الطیرة و الرّقیة، و إنّ التوکل علی اللّه لا یتحقق الا للذین هم فی المرتبة الثالثة من مراتب التوحید (10) و هم اولئک الذین یعتقدون أنّ اللّه هو فاعل الاسباب و موجدها و المؤثر فی‏ کل شی‏ء ولا فاعل حقیقیا غیره، وحده لا شریک له، و ان جمیع الموجودات من ابداع اللّه عزّوجلّ و اختراعاته.
و بعد أن استعرضنا بهذه العجالة و الایجاز هذه الأمور الثلاثة و هی کون اتباع الاسباب هو عمل بالحکمة الالهیة، و انّ الاسباب المقطوعة و المظنونة لا تخالف التوکل، و انّ التوکل الحقّ لا یتحقق إلاّ لمن هو فی المرتبة الثالثة من مراتب التوحید، نقول:إنّ ذاالقرنین بعد أن آتاه اللّه من کلّ شی‏ء سببا أتبع سببا و مقتضی ما فات من بیان أنه عمل وفق سنة اللّه فی ربط الأسباب بالمسببات.قال الامام الصادق(ع):«أبی اللّه أن یجری الأشیاء الاّ بالاسباب فجعل لکلّ شی‏ء سببا» (11) .
و نقول:لما کان السبب الذی سلکه و اتخذه وصلة لهدفه من النوع المظنون لأنّ تهیئة السلاح مثلا و اعداد الجیش و المؤونة و الخطط العسکریة و توفیر مستلزمات السّیر و غیرها من امورکلّ ذلک من اجل الانتصار علی حکّام الشرک و الکفر الذین کانوا یحکمون الارض آنذاک و یضلون عباد اللّه.و معلوم أن النصر العسکری وفق الاعدادات المادیة ظنیّ، اذن فاتباع هذه الاسباب لا یخالف حقیقة التوکل علی اللّه لأنها ظنیة و لان الثقة الحقیقة قائمة بالسبب الکلی الحقیقی و هو اللّه تعالی شأنه و لا حظّ لهذه الثقة بهذه الأسباب الظنیة فلا تقل ان ذا القرنین من المقرّبین و من أولیاء اللّه الصالحین فکیف و هو علی هذه الدرجة من التوحید و التوکل علی اللّه یتبع الأسباب المادیة إلظاهریة کما هو صریح قوله تعالی (فاتبع سببا)نقول هو إّتبعها ولکن دون ان تکون ثقته المطلقة بها و انما هی باللّه سبحانه و تعالی، لانها صادرة منه و هو الموجد لها و انما لا وجود لها لولاه، غایة الأمر انه باتباعه الاسباب عمل وفق سنة اللّه و حکمته لا غیر، و لهذا نراه حینما أکمل بناء الرّدم الحدیدی لم یتفوّه فی التعبیر عنه بأکثر من هذه الکلمة قال‏(هذا رحمة من ربی)فقد أرجع کلّ ما اعطته الاسباب الظاهریة الی السبب الفاعل و الموجد الحقیقیّ لها و هو اللّه تعالی.کما بیّن بکلامه هذا أنّ هذه الأسباب انما خلقها اللّه و سخرها لکی تکون رحمة للبشریة و أنه اقتضت حکمته و سنته انه لا وصول الی الاهداف و المقاصد الا من خلال سلوکها و اتباعها.
ولکن من المعلوم أنّ القائد العسکری الربّانی یختار الأسباب بحریة و بملی‏ء ارادته، إذا کانت تنسجم مع ارادة اللّه تعالی، أما أن یقیّد بشروط من الخارج، أو ترکّع ارادته باسالیب تساومیه، فهذه الممارسات، التی یعانی منها اکثر ثوار هذا العصر، لا تنسجم مع حریة اختیار القائد العسکری، فی توجیه الأسباب، و فی استعمالها، و امتلاکها الی غیر ذلک، لهذا نجد ان الآیة الکریمة، بعد ان ذکرت ما مکّنه المولی عزّوجلّ به.ترکت لهذا العبد الصالح مجالا یستعمل فیه ارادته، و فکره، و حریته فقالت:(فأتبع سببا).
ثمّ إنّ قوله تعالی:(فأتبع سببا) جاءت فیه کلمة السبب نکرة و ذلک للدلالة علی أن الأسباب لا تنحصر و لا تعدّ و أنها تتغیر حسب الاماکن و الظروف الخارجیة و المقاصدو مقاطع الزمن و أنّ من حقّ الانسان اختیار و اتباع ما یناسب أهدافه و مرامیه من الأسباب سرّا أو علنا، و قوله تعالی:(ثم أتبع سببا)یشیر الی أن الاسباب التی سلکها فی سیره نحو الشرق غیر الأسباب التی سلکها فی مسیره نحو الغرب، فقد یکون الهدف واحدا فی کلا السیرین و هو تحریر بنی الانسان من ظلام الشرک و الکفر و الوثنیة إلاّ أن المکان الذی قصده أول الأمر کما یظهر من الآیة الکریمة مکان محاذ للمیاه قال تعالی: (حتّی اذا بلغ مغرب الشمس وجدها تغرب فی عین حمئة و وجد عندها قوما...)و المکان الذی قصده ثانیا کما یظهر من الآیة الکریمة کان مکانا صحراویا قال تعالی:(حتّی اذا بلغ مطلع الشمس وجدها تطلع علی قوم لم نجعل لهم من دونها سترا)و اما فی سیره الثالث فقد جاء قوله تعالی:(ثم اتبع سببا)یشیر الی جملة من الاسباب الأخری التی لا تتلائم مع ذینک السیرین السابقین.فکان من جملة الأسباب التی اعتمد علیها زبر الحدید و الصفر المذاب و منافیخ الهواء و سواعد الرجال و العلم الهندسیّ العمرانیّ و النار...الخ من الأسباب التی اشترکت بدرجة اولی أو ثانویة فی انجاز الردم.فکان ذوالقرنین یعلم علم الیقین ان هذه الموجودات و الاسماء کلّها مخلوقات للّه سبحانه و تعالی و مسخّرات بامره و لهذا فهو لم ینسب هذه الرحمة-التی کانت سببا لنجاة و أمان أصحاب السّد-الی نفسه أو الی قوتهم أو الی معدن الحدید أو النحاس أو الی غیرها من الاسباب المادیة الاخری بل لفت انتباه الجمیع الی أن السبب الحقیقی فی هذا الأمر هو اللّه دون غیره‏(قال هذا رحمة من ربی) (12) فلیست الرحمة من الحدید و لا من سواعد الرجال و لا من علمه و ملکاته الهندسیة و لا من عوامل الطبیعة الاخری و لا من افاضات و برکات و أنفاس الأرباب الاخری التی کانت تعبد من دون اللّه بل هی من ربّه من اللّه الواحد الأحد فهو لم یر فی الوجود مصدرا للرحمة غیره و لم یر فاعلا و مؤثرا غیره.
ان مثل هذا الإنسان لا طمع للشیطان فیه بل الشیطان حالما یلتقی أو یعلم بأمثال هؤلاء الاولیاء یولّی خائبا آیسا لا یستطیع أن یأخذ من دینهم شیئا و لا من توحیدهم ذرة.
ان مثل هذا الإنسان لأهل وجدیر أن یتحرک و ان تکون له مسؤولیة محاربة الشرک و فتح بلاد المشرکین و تعبید البشریة للّه تعالی.
إن أمثال هذه المهمات-یحتاج الی امثال هؤلاء الرجال و إلاّ فالأمر واضح حینما یدعی مدع بمحاربة المشرکین و الکافرین و هو بعد لم یتسلح بسلاح الایمان باللّه فضلا عن توحیده بالمرتبة الثلاثة من مراتب التوحید فهو أجدر أن یحارب لا أن یحارب و أن یبتعد علی الأقل من هذا النفاق لا أن یتمشدق کذبا و افتراء علی اللّه و علی الناس.
و من هنا نعلم أن مهمات فتح البلدان و فتح قلوب الناس و ازالة الشرک و الکفر و الضلال.و التبعیة لغیر اللّه من قلوبهم تحتاج الی عبد صالح مخلص متوکل علی اللّه لا علی أعداء اللّه معتمد علی الایمان وصفّه و أدواته و وسائله لا علی الکفر و اسالیبه و مناهجه و سیاساته و ألاعیبه.

لقد عرفنا فی النقطة الثانیة أن هذه القیادة کانت علی مستوی رفیع جدا فی الأیمان و التوکل علی اللّه و فی هذه النقطة نحاول أن نلقی الضوء علی الصفات الاخری التی تتصف بها هذه الشخصیة القیادیة.
وصفة القدرة واضحة بجلاء فی کلام ذی‏القرنین و فی فعله و فی امتنان اللّه تعالی علیه، فما جاء فی کلامه یشیر الی هذه القدرة فالقوم سألوه أن یجعل بینهم و بین یأجوج و مأجوج سدّا..فقال لهم:(... أجعل بینکم و بینهم ردما)و الردم هو السد الشدید فقد اجابهم بأکبر مما یتمنون و یریدون و هذا دلیل علی امتلاک القدرة و الإمکانیة.
و قد عرضوا علیه أجرا إن هو جعل هذا السّد فرفض قائلا:(ما مکنّی فیه ربی خیر..)مستغنیا عن عروضهم المالیة لانه یملک اکبر منها و افضل و اوسع.
ثم ان رجلا یجوب الارض غربا و شرقا یقاتل الظلمة و یطارد المشرکین و یفتح بلدانهم و یحکم فیهم لهو علی قدرة لا یتمتع بمثلها الا نبیّ أو ولیّ.
و ان رجلا یبنی سدّا من الحدید و النحاس المذاب بین جبلین و یمنع به أعتی أجیال السطو و الغصب و العدوان و الإفساد من أمثال یأجوج و مأجوج لهو علی مکانة من القدرة المکینة.فأفعاله هی الاخری اذن تشیر الی أنّه ذو قدرة غریبة ناهیک عمّا اخبر عنه القرآن الکریم حیث قال المولی:(انا مکنّا له فی الأرض و آتیناه من کل شی‏ء سببا)هذا حال القدرة.
و أقول تطبیقا لهذا الکلام المتین إنّ ذاالقرنین و هو فی تلک الحالة حالة الرجل الفاتح التی تتهایج فیها عادة قوی کثیرة متضادة و امور متعددة استطاع ان یقهر تلک القوی بالقوة الخیّرة المودعة عنده و هی قوة العقل السلیم«خلیفة اللّه علی جمیع القوی»هذه القوة الفطریة التی فطر اللّه الناس علیها و هی استقباح الظلم و استنکاره، ناهیک عن أنّ ذاالقرنین کما یظهر من قوله تعالی‏(و قد أحطنا بما لدیه خبرا)أنه ما کان یرد و لا یصدر الا عن هدایة یهتدی بها و أمر یأتمره کما أشار الی مثل هذا المعنی الکنائی عند ذکر مسیره الی الغرب بقوله:(قلنا یا ذاالقرنین... الخ الآیة) (14) فالقائل هو اللّه تعالی ولکن لا دلالة فی قوله علی أنه یوحی الیه لکون القول أعم من الوحی المختص بالنبوة کما یقول السیّد الطباطبائی فی تفسیره.
و بما أن الرجل الفاتح و القائد المظفّر یتمکن من قمع الظلم و ابادته لم یکتف بهذا الاستنکار و الاستقباح الذی تهتف به الفطرة، بل لابدّ لاستئصاله من ترتیب آثار اکثر من الاستنکار ألا و هی قهر الظلم و الظالمین و تعذیبهم بما جنت أیدیهم و تعظیما لامر اللّه تعالی فی محوهم و القضاء علی شریعتهم.و کیف لا یفعل هکذا و هو یرید أن تسود العدالة بین أفراد المجتمع الإنسانی، ألیس من الحق و العدل أن یبدأ أولا بتطبیقها فی مجالها الحق و هذا هو مجالها.
و أخیرا نقول فی بحث هذه النقطة إنّ قدرة یتحلّی بها قائد بدون أن ترافقها العدالة لهی أقرب الی خدمة الظلم منه الی غیره، و الواقع الخارجی مشحون بهذه المصادیق من الحکّام و الأولیاء الظلمة الذین یمتلکون قدرة و لا یمتلکون عدالة فی التصرف بتلک القدرة.
و لا یفوتک-أخی القاری‏ء العزیز- حقیقة العادل«فالعادل بالحقیقة یجب ان یکون حکیما عالما بالنوامیس الإلهیة الصادرة من عند اللّه سبحانه لحفظ المساواة) (15) ...کما أن العدالة غیر مفهوم الإنسانیة التی یتمشدق بها حکام العالم هذا الیوم و غیر مفهوم الشرعیة الدولیة التی یقتّل تحت غطائها مئات الآلاف من الابریاء.و لیس من البعید أیضا لو قلنا ان القرآن الکریم احتفظ للبشریة بهذه التجربة الایمانیة العادلة فی میدان الفتوح و الحروب لما تشعّ به هذه التجربة من روح العدالة الحقّة و الانسانیة النبیلة و احقاق حق و ابطال باطل.
و إذا کان النبی محمد(ص)یقول: «عدل ساعة خیر من عبادة سبعین سنة» (16) نستطیع أن نقول ان تلک الفترة التی خرج بها ذوالقرنبن کانت بحق فترة ذهبیة فی حیاة الانسان عامة بعد أن عاش فی دیاجیر الظلم و القهر و الاستعباد و السلب و العدوان و الشرک و الکفر أعصارا رهیبة.

عندما یری الإنسان نفسه محتاجا الی متاع دنیوی و فی نفس الوقت یری هذا المتاع موفورا عند الآخرین فمرة یسألهم و یتملق لهم من اجل نیله أو یطمع به فیدنو منهم و یخدمهم ویتزلف الیهم لاستحصاله، و مرة لا تمتدّ عینه الی ما فی أیدی الناس حتی و ان کان فی فاقة و حاجة شدیدة، بل هو یصبر و یحتسب أمره عند اللّه متمثلا قول الامام الصادق(ع): شیعتنا من لا یسأل الناس و لو مات جوعا» و مرة ثالثة یری الانسان أن ما فی یده من امکانات و قدرات و امتعة و اموال و أشیاء اخری تغنیه عما فی ایدی الناس و لا حاجة له بما یمتلکون من أموال.فأما الأول فهو الطامع و بئس عبدا ذلیلا هو، و أما الثانی فهو ضدّ الأول غنیّ النفس و هو الخیر کله فال سید الساجدین(ع):«رأیت الخیر کله قد اجتمع فی قطع الطمع عما فی أیدی‏ الناس» (17) و أما الثالث فهو القنوع الذی لا یشتغل قلبه بالزائد عما فی یده و عما رزقه اللّه و اعطاه و هو اغنی العباد روی أن موسی سأل ربه تعالی، و قال:«أی عبادک أغنی قال أقنعهم بما أعطیته» (18) و قال الامام الباقر(ع):«من قنع بما رزقه اللّه فهو اغنی الناس» (19) .فمن أی صنف من الأصناف الثلاثة یکون ذوالقرنین؟ و الجواب بلا شک هو من الصنف الثالث لان اللّه مکنه و آتاه من کل شی‏ء سببا، فهو لا یحتاج بعد هذا التمکین الی الخرج الذی یجمعه جمهور المستضعفین و یقتطعونه من لقمة عیشهم لا سیما و هم فی حالة یرثی لها یشکون السلب و النهب و التقتیل الذی یمارس ضدهم من قبل أقوام یأجوج و مأجوج.و هو بلا شک من الصنف الثانی لکن علی نحو الموجبة الجزئیة إذ هو لیس من لا یمتلک ما یراه موفورا و مهیئا عند اولئک القوم الذین طلبوا منه بناء سدّ لهم بل لانه غنیّ النفس کما یشهد له قوله«ما مکنی فیه ربی خیر»و لأن «الیأس مما فی أیدی الناس عز المؤمن فی دینه»کما جاء فی روایة عن الامام الباقر(ع) (20) .فذوالقرنین صاحب رسالة و دین و یرید لهذا الدین ان یکون عزیزا و قویا بعزة المؤمن و عفته، و لهذا عبر عن الذی فی یده بأنه خیر و قد جاءت کلمة الخیر نکرة للاشارة الی أن الخیر الذی آتاه اللّه إیّاه عام و شامل غیر منحصر بجهة أو شی‏ء من الأشیاء.
و هذه المشکلة کثیرا ما تعترض القادة فی الطریق الی الهدف فتشغلهم عنه، ولکن هذا القائد الرسالی لم یدر بالا لهذا الأمر بفضل اللّه و عطائه بل تجاوزه الی الاستجابة لهم فی الطلب الذی یصبّ فی مصلحتهم ومصلحة الدین الا و هو بناء السد.فقد استجاب لهم بأکثر و اکبر مما کانوا یتوقعون قال:«فاعینونی بقوة اجعل بینکم و بینهم ردما».و هذه الأستجابة طبیعیة لأن القائد المخلص لرسالته یتفاعل مع الناس و یعیش همومهم و یعطیهم اکثر حینما یجد الاجواء اکثر ملائمة للعمل و العطاء.ثم ان دیدن الاولیاء الصالحین هو عمل المعروف الی أهله و هؤلاء هم من أهله، لانهم مستضعفون یخشون سطوة الناهبین و الغاصبین و المفسدین من أقوام یأجوج و مأجوج، فهل هناک أحوج منهم آنذاک الی اسداء هذا المعروف و هو بناء سد متین حریز یمنع عنهم صولات و غارات یأجوج‏ و مأجوج الذین اشبعوهم قتلا و سبیا و نهبا و تدمیرا، و هل هناک أحب من عمل المعروف و من ذات المعروف عند رجل صالح أحب اللّه فأحبه اللّه و نصح للّه فنصحه اللّه یدعو الی التقوی و العدل و الاحسان یقول الباقر(ع):«انّ من احبّ عباد اللّه الی اللّه، لمن حبّب الیه المعروف و حبّب الیه فعاله» (21) .
ثم لا یفوتنا أن هذا العبد الصالح قد آتاه اللّه ما آتاه، فماذا یعمل بما آتاه اللّه؟ألیس هذا موردا صالحا.لئن یقدم فیه ما ینشر فیه شریعة اللّه و یثبّت به دینه.
قال الامام الصادق(ع):«ان من بقاء المسلمین و بقاء الاسلام ان تصیر الاموال عند من یعرف فیها الحق و یصنع المعروف و ان من فناء الاسلام و فناء المسلمین أن تصیر الأموال فی أیدی من لا یعرف فیها الحقّ و لا یصنع فیها المعروف (22) .
هذا فضلا عن رغبة هذا العبد الصالح فی ثواب اللّه حینما یجعل بینهم و بین اعداء البشریة و الانسان ردما یصدّهم عن الوصول الیهم و حینما یساهم فی مشروع أمنیّ یحفظ استقرار المنطقة من حالات العدوان و تجاوز الحقوق و امتهان الکرامات و هدر الدماء و من حالات القلق و أعمال الإرهاب.
و هو بهذا المشروع الضخم لا یرید أیضا أن یبیع جهده و وقته و طاقات من معه من أجل مدح أو ثناء أو سمعة أو جاه لانه لیس هناک شی‏ء أشرف و أسمی من تمکین اللّه و ایتائه الذی بیّناه، و انما یرید التقرب الی اللّه تعالی فلا المدح و الإطراء عنده ألذّ من الخرج و لا الخرج عند ألذّ من المدح بل اللذیذ عنده فقط هو العمل لمرضاة اللّه و لوجه اللّه تعالی.
ولکن من یعمل لمرضات اللّه فان اللّه کفیل أن یظهر له عمله، و أیّ اظهار اعظم من هذا الذی یتلی لیل نهار«...آتونی زبر الحدید حتّی إذا ساوی بین الصدفین قال انفخوا فیه حتّی إذا جعله نارا قال آتونی افرغ علیه قطرا فما اسطاعوا ان یظهروه و ما استطاعوا له نقبا»و کأنّ هذا العبد الصالح یعمل الآن، و کأنه یأمر و یتحرک و ینفذ و یخطط...الخ.
و هکذا یبقی العمل الصالح و المعروف یعرّف باصحابه المخلصین فی الحیاة الدنیا ما دامت الدنیا و کذلک یعرّف بهم فی الآخرة.قال الامام الصادق(ع): «قال اصحاب رسول اللّه(ص):یا رسول‏ اللّه فداک آباؤنا و امهاتنا!ان أصحاب المعروف فی الدنیا عرفوا بمعروفهم فبم یعرفون فی الاخرة؟فقال(ص):ان اللّه إذا أدخل أهل الجنة، أمر ریحا عبقة طیبة فلصقت بأهل المعروف، فلا یمرّ أحد منهم بملأ من أهل الجنة الاّ وجدوا ریحه، فقالوا:هذا من أهل المعروف».
این هذا المشروع الأمنی من مشاریع هذا الیوم.فمعظم مشاریع الحکام انما تقام الیوم من أجل امتصاص خیرات الناس و التضییق علیهم و لیس لدفع غائلة العدوان بل لتکون ذریعة قابلة التحریک و التقلیب من أجل العدوان علیهم متی شاءوا.
ما أحوجنا الیوم الی سدّ یأجوج و مأجوج لیحمی بلاد الاسلام و خیرات المسلمین من عداوات الصلیبیة و احقادها و من بربریة أمریکا و حلفائها و اجرام الصهاینة و اعتداء اتهم و ما أحوجنا الی منقذ عظیم یحمینا من استهتار الاستکبار و مکر الاستعمار، انه لیس الا الأسلام و لیس الا وحدة أبناء الاسلام فانهم إذا ما اتحدّوا سیکونون کالبنیان المرصوص یشدّ بعضهم بعضا فلا یسطیعون أن یظهروه و لا یستطیعون له نقبا فمتی؟انّ هذا السؤال تبقی الاجابة علیه ضروریة فی مثل هذه الظروف الخیرة.

هذا العبد الصالح تحرک بالقوة لأن اللّه مکّنه و آتاه من کل شی‏ء سببا ولکن لا یخفی علی اللبیب ان هذه القوة کان العدل و الرفق یرافقها کما بیّنا.و لیست-هی- قوة البطش التی عرف بها التتر و النازیون أو وسمت بها دول الغرب و علی رأسها أمریکا و فرنسا و بریطانیا فی هذا الیوم اعاذ اللّه الانسانیة من شرّها.
و العلم هو أحد عناصر هذه القوة بل سیدها و سنامها الی هذا الیوم، و هذا العبد الصالح ذوالقرنین من ضمن الامکانات التی مکنه اللّه بها هی العلم اضافة الی العقل المشرق بنور الحق و قوة الجسم و غیرها مما مرّ ذکره.و الغرض من ذکر هذه الملکة-أی العلم-فی بحثنا هذا هو للاشارة الی أن جمیع الاعمال و الانجازات و الاحکام و التصرفات التی صدرت فی هذه المسیرة الثلاثیة الاتجاه و المکللة بالنجاح الباهر و النصر المظفر فی کل الاتجاهات کانت تنبی‏ء عن وجود رجل علی نصیب رائع من هذه الملکة العظیمة، لان هذه‏ المسیرة الجهادیة الظافرة اتسمت کما قلنا بالقوة و معلوم ان القوة ما لم تکن هناک نفس عارفة باللّه و واعیة لاحکامه و عالمة بتشریعاته تحرکها بالشکل الذی اعطت معه هذه النتائج الباهرة لا تستطیع بمفردها ان تصل الی نتیجة کهذه، حیث ان القوی التی تفتح هذا الیوم مثل تلک الفتوح تقدم ابناء تلک البلدان حطبا لمصالحها و دروعا تحتمی بها و تقدمها لتقلل عن نفسها الخسائر المادیة و البشریة و لم ترقب فیهم إلاّ و لاذمة، و السبب واضح هو أن وراء هذه القوة نفوسا فارغة من الرحمة و خالیة من الانسانیة و کافرة بکل مبادی‏ء السماء التی هی مبادی‏ء الأمن و السلام و الاخوة و التعاون.
و العلم کما ورد فی الاخبار یهتف بالعمل، و المسیرة بکل اتجاهاتها کما هو واضح عملیة و لیس فیها مساحة للقول المجرد عن العمل أو الشعار الذی لا یتصل بالواقع فالمسیرة بوصفها استوعبت ارجاء المعمورة شرقا و غربا و ما بینهما و من دون أن یکون فیها تلکؤ أو تباطؤ فی اعطاء النتائج الکبیرة و المثمرة تدلّ دلالة واضحة علی ارتکازها علی الکفاءة العلمیة.و لا أدری کیف عرف اولئک القوم الذین لا یفقهون قولا کما یعبّر عنهم القرآن کفاءة هذا القائد و علمه بالامور العمرانیة و التحصینات الوقائیة، لا أظن انهم عرفوه من أقواله و خطبه بل من خلال ما شاهدوه فیه من براعة فی إدارة جیشه و مما لدیه من خبرة تصرف فریدة فیما مکّنه اللّه به و آتاه فی طریق الوصول الی اهدافه و مقاصده، هذا اضافة الی امارات الصلاح التی تشع کالنور علی محیّا هذا العبد الصالح.و فعلا کان کما وقع فی ظنهم و اکثر.فاستطاع بفعل ما متعه اللّه من قدرة علمیة دنیویة و اخرویة ان یربط تلک العناصر الفلزیة بأمتن رباط و یکوّن منها رد ما سجلته الآیات القرآنیة مشروعا ضخما و انجازا جبّارا قاهرا.کما انه استطاع ان یربط هذا الحدث و غیره بالموجد و الفاعل و المنعم و هو اللّه عزوجل قال:(هذا رحمة من ربی» و قال:(ما مکنی فیه ربی خیر)و قال:(ثم یردّ الی ربه فیعذبه عذابا نکرا)و قال: (فاذا جاء وعد ربی جعله دکّاء و کان وعد ربی حقّا)و فی هذا القول الأخیر نوع تنبؤ بمستقبل هذا الردم و نوع معرفة خاصة بمستقبل الحیاة.
ان رجلا یعرف هذه الاشیاء ثم یعرف انها من فعل اللّه و مرتبطة بقدرته و ارادته و حکمته لهو عارف باللّه و حقیق بأن یدعو الی اللّه، فهذه المعرفة هی التی تریه الأسباب الصالحة و تسدد خطواته فی طریق الهدف و تحقق له بالتالی النجاح و الظفر، ان مثل هذا العلم هو الذی یصلح فقط لتوجیه القوة و استثمارها استثمارا صحیحا و نافعا للبشریة، ان هذا العلم هو الکمال و الرقی و الحضارة و التقدم أما غیره فالوجد ان یشهد علی ما أقول هو التخلف الحضاری و البهیمیة و الضیاع و المآسی و العدوان و ما الی ذلک.
اننا بحاجة الی علم یجعل حالات البطش و الابتزاز و حالات امتهان الشعوب و اللعب بمقدراتهم دکاء(ذلیلة).
اننا بقدر ما تقدمنا فی علوم الدنیا و صرنا نتحدّی الجبال و الهضاب و البحار و الارض و الفضاء، بحث لم یحل أمامنا سدّ و لا حاجز و لا حقول الغام و لا بقع زیت کبیرة بحاجة الی علوم نصیر بها قادرین علی تحدّی نوازع الشر و العدوان و حالات الهیمنة و الاستکبار و مشاریع الاحتیال و الاستعمار بحیث تکون هذه العلوم نصیرا للشعوب المظلومة المضطهدة.
اننا بحاجة الی أن نعطی للآخرین لا أن نحتال علیهم و نفکر کیف نسرقهم و نتسلط علیهم.
اننا بحاجة الی أن ندرس بدقة مشاریع القرآن الکریم و مفاهیم السماء لانها وضعت من أجل الانسان و من أجل الحیاة الحرة الکریمة لا أن نعنی بمخططات الشیاطین و نتسابق فی المساهمة فیها و التهالک علی موائدها و غنائمها و هباتها و أسهمها، و أخیرا اننا بحاجة الی علم یستثمر مظاهر القوة لصالح الإنسان لا لتدمیر الانسان و الفتک به اننا بحاجة الی علم بقدر ما یعطی للحیاة الدنیا یجب ان یاخذ بید هذا الانسان نحو اللّه و نحو الحیاة الاخری ألا تری ان ذاالقرنین حینما اکمل بناء السد قال‏«هذا رحمة من ربی فاذا جاء وعد ربی جعله دکّاء و کان وعد ربی حقّا».فالقوة العظیمة التی أعطت لبنی الانسان هذا الانجاز العظیم رحمة منها بهم هی نفسها فقط القدیرة علی جعله دکّاء متی شاءت و بطریقة علمیة أیضا.و هذا هو الحق فی المسألة فالعلم و القدرة یبنیان و یهدمان و نحن فی الحیاة الدنیا نرید من بنی الانسان العلم و القدرة البناءة لا الهدامة التی تحیل جهود الانسان هباء منثورا.
ولکن یجب أن نعلم ان اللّه لیس له‏ عداوة مع السّدود حتّی یجعلها دکّاء، لکن مثلما کانت ردما لا یسطاع ان یظهر و لا یستطاع ان ینقب فهی کذلک عندما کان الناس یطلبون المنعة و النجاة بصدق و یتمسکون بمن یوفّر لهم ذلک حقّا و یساهمون فیه، ولکن عندما یلقی الحبل علی الغارب و یتخلّی الناس عن کرامتهم و حیاتهم و أموالهم و یعلّقون حفظها علی الامانیّ أو یفهمون تحمّل الاضرار بها صبرا و بلاء لابدّ منه و یسیرون فی معالجه الاحداث علی خلاف السیر فی سنة اللّه فی ربط الاسباب بالمسببات عندئذ ترتفع الرحمة و یأتی علیها یأجوج و مأجوج من کل حدب ینسلون یمزقونها و یعملون فیها معاولهم فیظهرونها بعد ان کانت لم تظهر و ینقبونها بعد ان کانت لم تنقب، و عندئذ تأتی علیها سنة اللّه فی الموجودات فتکون دکّاء.لان الناس الذین من دونها قد تخلوا عنها و تدکدک حالهم و لم یروموا العز و الامان و الاستقرار الذی کانوا یرومونه و کان وعد ربی حقّا إنها السنة الکونیة الثابتة التی لا تتخلف و لا تتأخر و لا تتأثر بالرّقی و الرؤی و لا یمنعها من الجریان سواء احرقت لها البخور أو نقرت لها القدور.و یبقی شی‏ء أخیر ینبعغی ان ننتبه له هو أن هذا السد جاء کمثال لحفظ اولئک القوم فی ذلک المکان و فی ذلک الزمان لأنّ یأجوج و مأجوج ما کان لهم طریق لاستغلال هؤلاء و نهبهم الا من خلال تلک الفتحة الموجودة بین ذینک الجبلین أما حینما تعیش البشریة علی سواحل البحار و المحیطات فلها اسلوب آخر فی تحصینها من الأخطار التی تتهددها، و کذلک لو کانت تعیش فی الارض المستویة فی البرّ فلها اسلوب آخر و هذه الأسالیب تمنع أهلها ما دام أهلها یواکبون سنة اللّه فی استثمار الأسباب للوصول الی المسببات، و الا فالجمود علی هالة معینة معناه أن ترمی نفسک من باب قطار السنة الکونیة المتحرک فهو لن ینتظرک و لن یمسک بأطراف ثیابک.
اذن علینا ان نکون فی حالة من الحرکة و الیقظة المستمرة فی متابعة التطور و فی تقصّی الاسباب الجدیدة للحصول علی نتائج جدیدة فالخیار بأیدینا و الاسباب کثیرة و الاسرار أکثر و ما علینا الا أن نتبع سببا لکن بشرط ان لا یحیط به الأعداء خبرا.
***

نويسنده مقاله حوا به دنبال اثبات هماهنگي بيانات و معارف قرآن با كتاب مقدس است و مي‌كوشد القاء كند كه معارف قرآن در اين زمينه برگرفته از تورات و انجيل مي‌باشد، ولي در بررسي ادعاهاي ايشان مشخص گرديد كه اين برداشت نادرست است و ميان اين دو منبع دين شناخت در بسياري از موارد اختلاف هست و در زمينه آفرينش حوا نيز هيچ گونه هماهنگي ديده نمي‌‌شود.
نويسنده به علت نام‌گذاري حوا اشاره مي‌كند، ولي در بررسي مشخص گرديد كه علت ادعا شده درست نيست. در نهايت او در پي اثبات حقارت زن در جامعه بشري و استناد آن به عملكرد حضرت حوا است كه اين ادعا نيز با بررسي‌هاي لازم مردود دانسته شد.

قرآن، حوا، انجيل، تورات و آفرينش.

دايرة المعارف الاسلاميه در كشور هلند توسط برخي نويسندگان غير مسلمان و گاه مسلمان به نگارش در آمد. در اين مجموعه كه پانزده جلد آن به عربي ترجمه شده، موضوعات گوناگون اعتقادي، فقهي و تاريخي گنجانده شده است. اين گونه نوشته‌ها مي‌تواند با اهداف گوناگوني همراه باشد، از جمله: شناساندن اسلام به ديگران با معرفي نظريات اسلام در مورد موضوعات مختلف، رسيدن به راهي آسان‌تر براي مبارزه با اسلام، معرفي اسلام با نگاهي غير اسلامي يا اثبات غير مستقيم اين مطلب كه كتب وحياني پيشين مانند تورات و انجيل آبشخور اسلام است؛ البته راه مقابله با آن اهداف نقد علمي مطالب و پي‌ريزي بحث‌هاي عالمانه مي‌باشد.
نويسندگان دايرة المعارف الاسلامية به موضوعات گوناگوني، از جمله معرفي شخصيت‌هاي تاريخي توجه كرده‌اند و شخصيت «حوا» از جملة اين شخصيت‌ها است و نويسنده مقاله سعي كرده چهره اسلامي حوا را با منابع يهودي تطبيق دهد.
مقاله «حواء» در دائرة المعارف را مي‌توان به چند بخش تقسيم و هر بخش را با قرآن و روايات اسلامي مقايسه و نقد كرد.

در مقاله حواء آمده است:
«حوا همسر آدم است كه در بهشت و از دنده چپ آدم، در حالي كه در خواب بود و دردي احساس نمي‌كرد؛ آفريده شد. واگر چنين نبود محبت و مودتي ميان مرد و همسر خود به وجود نمي‌آمد. و چون حوا از يك موجود زنده آفريده شد نام او را حوا گذاشت. آفرينش آدم از خاك و حوا از استخوان به اين منجر شد كه مرد با گذر زمان زيباتر و زن زشت‌تر مي‌شود» (دائرة المعارف اسلاميه، 8 / 135).

1. حوا همسر آدم است.
2. حوا در بهشت آفريده شد.
3. مواد آفرينش حوا دنده چپ آدم با كيفيتي خاص بود.
4. عامل محبت ميان زن و مرد، همان شيوه آفرينش حوا مي‌باشد.
5. علت نام‌گذاري به حوا، نوع آفرينش او بود.
6. چگونگي آفرينش آدم و حوا، با گذر زمان، در زيبايي و زشتي چهره مردان و زنان مؤثر است.

«... ولي آدم بين حيوانات عالم همانندي براي خود نيافت لذا خداوند آدم را به خوابي عميق فرو برد و در حالي كه خواب بود يكي از دنده‌هاي او را گرفت و به جاي آن گوشت گذاشت. خداوند با اين دنده زني آفريد و او را نزد آدم آورد. آدم گفت: اين زن حالا استخواني از استخوان من و گوشتي از گوشت من است نام او امرأه باشد چون از أمرء گرفته شده است. به همين علت مرد پدر و مادر خود را رها كرده و با همسر خود يكي مي‌شود و مانند جسمي واحد مي‌گردند». (تورات، سفر پيدايش،‌ فصل 2، شماره 21 ـ 24).
«و آدم زن خود را حوا ناميد زيرا كه او مادر جميع زندگان است» (همان 30، آيه 23).

الف: «خداوند آدم را به خوابي عميق فرو برد و يكي از دنده‌هايش را برداشت و در عوض همسري به او عرضه كرد تا وي را خدمت كند». (تلمود، سنمدرين، 139 الف).
ب: «خداوند اين نكته را مورد توجه قرار داد كه زن را از كدامين عضو آدم بيافريند. او فرمود: من زن را از سر آدم نمي‌آفرينم تا اينكه سبكسر نگردد و سر خود را از روي نخوت و غرور بالا نگيرد. نه از چشم تا آنكه بسيار كنجكاو نباشد و نه از گوش تا آنكه استراق سمع نكند و سخن چين نشود و نه از دهان تا آنكه پرحرف و وراج به بار نيايد و نه از دل تا آنكه حسود نشود و نه از دست تا آنكه هرزه دست نشود و نه از پا تا آنكه ولگرد نباشد. من زن را قسمتي از بدن آدم كه همواره پوشيده و نهفته است مي‌آفرينم تا آنكه موجودي محجوب و عفيف به بار آيد» (داستان پيامبران در تورات، تلمود، انجيل و قرآن....، محمد لاريجاني، 13).
ج: چرا مرد به دنبال زن مي‌رود، ولي زن چنين نيست؟
اين مشابه آن است كه مرد چيزي را از دست داده باشد؛ چه كسي به دنبال آن مي‌رود؟ كسي كه چيزي گم كرده به دنبال گمشده مي‌رود. دنده‌اي كه حوا از آن ساخته شد، از آدم برداشته شده بود.
چرا مرد صورتش را به سمت پائين نگه مي‌دارد و زن به سوي صورت مرد؟
چون مرد به آن چه خلق شده مي‌نگرد و زن نيز (همان، ص 14).

موضوع آفرينش و پيدايش حيات در زمين از مباحث مهم و پيچيده علم و دين است. در قرآن كريم مباحث كلي آفرينش و آفرينش انسان به طور خاص، با بيان‌‌ها و عبارت‌هاي گوناگون مطرح شده است.
با توجه به روش اجمال گويي قرآن در مورد مسايل مختلف و اختلاف بيان روايات، در بحث از آفرينش انسان به طور عام و خلقت زوجه آدم به طور خاص، نظريه‌هاي متعدد بين صاحب نظران و مفسران به وجود آمده است. در ذيل به طرح برخي آيات مرتبط با موضوع بحث، و بررسي تفاسير گوناگون مي‌پردازيم.

آيه نخست: سوره نساء، آيه 1
«يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُم مِن نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً كَثِيراً وَنِسَاءً».
سؤالي كه در مورد آيه مطرح مي‌شود، اين است كه مراد از «خَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا» چيست؟ در اين مورد نظريه‌هاي مختلفي بيان شده است.
1. نويسنده تفسير مجمع البيان:
«ذهب اكثر المفسرين الي أنها خلقت من ضلع من اضلاع آدم» (مجمع البيان، 3 / 7).
با توجه به اين بيان «مِن» در «منها» تبعيضيه معنا شده است.
2. علامه طباطبايي: مراد از نفس واحده آدم و مراد از زوج همسر آدم ـ حوا ـ مي‌باشد. ايشان مراد از «من» را چنين بيان مي‌كند:
«وظاهر الجمله اعني قوله: «وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا» انها بيان لكون زوجها من نوع بالتماثل وان هؤلاء‌الافراد المبثوثين مرجعهم جميعاً الي فردين متماثلين و متشابهين فلفظة من نشويه و الايه في مساق قوله تعالي: وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجاً لِّتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَوَدَّةً ورحمة (روم / 21)... فما في بعض التفاسير: ان المراد بالايه كون زوج هذه النفس مشتقه منها وخلقها من بعضها وفاقاً لما في بعض الاخبار: ان الله خلق زوجة آدم من ضلع من اضلاعه مما لادليل عليه من الايه» (الميزان، 4 / 136).
3. صاحب تفسير نمونه: نظر علامه را تأييد مي‌كند و قول ديگر را مردود مي‌داند.
4. صاحب تفسير المنار: آيه را از موضوع بحث خارج كرده‌اند و مي‌گويند:
«ليس المراد بالنفس الواحده آدم بالنص ولا بالظاهر فمن لامسرين من يقول ان كل نداء مثل هذا يراد به اهل مكه او قريش فاذا صح هذا هناجازان يفهم منه بنو قريش ان النفس الواحده هي قريش او عدنان و اذا كان الخطاب للعرب عامة جازان يفهموا منه ان المراد بالنفس الواحده يعرب او قحطان و اذا قلنا ان الخطاب لجميع اهل الدعوه الي الاسلام اي لجميع الامم فلا شك ان كل امة تفهم منه ما تعتقده...» (تفسير القرآن العظيم (المنار)، محمد رشيد رضا، 4 / 267).
5. اكثر مفسران اهل سنت: ديدگاه اول را صحيح مي‌دانند و با روايات وارد در باب تطبيق مي‌دهند (التفسير المنير ج 4، ص 223)، ولي برخي ديگر از مفسران عامه ديدگاه علامه را صحيح مي‌دانند (تفسير قاسمي (محاسن التأويل) 2 / 211).
آيه دوم: سوره زمر، آيه 6.
«خَلَقَكُم مِن نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا»
1. علامه طباطبايي: «مراد از نفس واحده آدم ابوالبشر است كه آيات مشابه آن را تأييد مي‌كند و مراد از زوج نيز همسر آدم مي‌باشد كه از لحاظ آفرينش، آفرينشي مشابه و همانند با او دارد» (الميزان، 17 / 238).
2. آية الله مكارم شيرازي مي‌نويسد:
«تعبير (ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا) در واقع اشاره به اين است
كه خداوند آدم را آفريد و سپس همسرش را از باقيمانده گِل او خلق كرد.
[در ادامه مي‌گويد] روي اين حساب آفرينش حوا بعد از آفرينش آدم بوده است و قبل از آفرينش فرزندان ايشان. اين نكته نيز لازم به يادآوري است كه آفرينش همسر آدم از اجزاي وجود آدم نبوده، بلكه از باقيمانده گل او صورت گرفته است چنانچه در روايات اسلامي به آن تصريح شده است و اما روايتي كه مي‌گويد حوا از آخرين دنده چپ آدم آفريده شده است، سخن بي‌اساسي است كه از بعضي روايات اسرائيلي گرفته شده و هماهنگ با مطلبي است كه در فصل دوم از سفر تكوين تورات تحريف شده كنوني آمده است» (نمونه، 19/ 380).
3. مراغي: مراد آيه را آفرينش مشابه و هم جنس مي‌داند و مي‌نويسد:
«اي خلقكم علي اختلاف السنتكم والوانكم من نفس واحدة وهي آدم ثم جعل من جنسها زوجها و هي حواء».
4. فخر رازي: در ابتدا آفرينش حوا را از دنده چپ آدم مي‌داند، ولي در ادامه اين قول را ضعيف مي‌داند و مي‌گويد:
«اقول هذا الكلام مشكل لانه تعالي لما كان قادراً علي ان يخلق آدم ابتداءً فما الذي حملنا علي ان نقول انه تعالي خلق حوا من جزء اجزاء آدم؛ و لم لا نقول انه تعالي خلق حوا ايضا ابتداءً؟» (تفسير كبير، 15 / 89).

از آفرينش حوا در روايات اسلامي با بيان‌هاي گوناگون ياد شده است. برخي روايات كه از صحابه نقل شده، آفرينش او را از دنده چپ آدم دانسته‌اند و گروه ديگر كه از طريق معصوم روايت شده‌اند، اين اعتقاد را نكوهش كرده‌اند.
1. عن مجاهد في قوله: «ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا» قال حواء من قصيري آدم وهو نائم فاستيقظ. (جامع البيان عن تأويل آي القرآن، قرآن 6 / 341). اين روايت از قتاده نيز نقل شده است (همان).
2. عن السدي قال: اسكن آدم الجنه فكال يمشي فيها وَحْشياً ليس له زوج يسكن اليها فنام نومةً فاستيقظ واذا عند رأسه امرأة. قاعده خلقهاالله من ضلعه فسألها: ما انت؟ قالت امرأة قال و لم خلقت؟ قال تسكن اليّ (همان).
3. عن ابن اسحاق: الفي علي آدم السنه ـ فيما بلغنا عن اهل الكتاب من اهل التوراة و غيرهم من اهل العلم عبدالله بن عباس وغيره ـ ثم اخذ ضلعاً من اضلاعه من شقه الايسر و لأم مكانه لحماً و آدم نائم لم يهبب من نومته حتي خلق الله من ضلعه تلك زوجته حواء فسواها امرأة يسكن اليها... [در ادامه عبارت تورات را ذكر مي‌كند.] (همان).
اين موضوع از زبان معصومان به دو بيان وارد شده است؛ در يك بيان ماده آفرينش دنده چپ آدم دانسته شده است و در بيان ديگر اين اعتقاد به شدت نكوهش شده است. اين گروه از روايات آفرينش را ابتدايي و مواد آن را باقيمانده گل آدم مي‌دانند.
1. قال ابوعبدالله: سميت حواء حواء لانها خلقت من حي. قال الله ـ عزوجل ـ «خَلَقَكُم مِن نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا» (بحارالانوار، 11 / 100).
2. عن ابو بصير: سأل طاوس اليماني ابا جعفر: لم سمي آدم آدم؟ قال لانه رفعت طينته من اديم الارض السفلي قال فِلمَ سميت حواء حواء قال لانها خلقت من ضلع حي يعني ضلع آدم (همان).
اين بيان در روايات مرسله نيز وارد شده است.
3. محمد بن علي بن الحسين باسناده عن زراره بن اعين انه قال: سئل ابوعبدالله عن خلق حواء و قيل له ان عندنا أناساً يقولون: ان الله خلق حوا من ضلع آدم الايسر الاقصي فقال: سبحان الله و تعالي عن ذلك علواً كبيراً يقولون! من هو يقول؟ ان الله لم يكن له من القدرة ما يخلق لادم زوجة من غير ضلعه ويجعل للمتكلم من اهل التشنيع سبيلاً الي الكلام ان يقول: ان ادم كان ينكح بعضه بعضاً اذا كانت من ضلعه ما لهؤلاء حكم لله بينا و بينهم... (وسائل الشيعه، 20 / 352).
4. عن عمرو بن ابي المقدام عن ابيه قال: سألت ابا جعفر من ايّ شيء خلق الله حواء؟ فقال اي شيء يقولون هذا الخلق؟ قلت يقولون ان الله خلقها من ضلع من اضلاع آدم. فقال كذبوا كان يعجزه ان يخلقها من غير ضلعه؟ فقلت جعلت فداك يابن رسول الله من اي شيء خلقها فقال: اخبرني ابي عن آياته قال: قال رسول الله: ان الله تبارك وتعالي قبض قبضة من طين فخلقها بيمينه و كلتا يديه يميين فخلق منها آدم و فضلت فضلة من الطين فخلق منها حواء.
علامه مجلسي چند توجيه درباره مراد از جمله «كلتا يديه يمين» ذكر كرده است.
1. مراد از دست،‌ قدرت است و يمين كنايه از قدرت خداوند بر مبناي لطف،‌ احسان و رحمت مي‌باشد و شمال كنايه از قدرت خداوند بر مبناي غضب و بلاها مي‌باشد و مراد از اينكه هر دو دست خداوند يمين است، اين است كه غضب خداوند نيز لطف و خير است.
2. منظور كامل بودن و بدون نقص بودن خداوند است.
3. مراد يمين ملك است كه با آن دستور مي‌دهد و اينكه هر دو دست او در كمال و قدرت يكسان هستند (بحارالانوار، 11 / 106).

نزاع در چگونگي آفرينش حوا در برخي ابواب فقه تأثير گذاشته است. تعدادي از فقها در بحث تمييز مرد و زن بودن خنثي راه‌هايي را پيشنهاد مي‌كنند كه يكي از آن‌ها شمارش دنده‌هاي فرد است. گفته‌اند: اگر دنده دو طرف بدن مساوي باشد، آن فرد زن وگرنه مرد است. اين ادعا را با اين روايت كه حوا از دنده آدم خلق شده، لذا مردان از سمت چپ سينه يك دنده كمتر از زنان دارند، مستدل كرده‌اند و گفته‌اند زنان مجموعاً 18 دنده و مردان 17 دنده دارند. اين فتوا از طرف بزرگاني مانند: شيخ مفيد، سيد (ره)، ابن ادريس و... نقل شده است (المهذب البارع، 4 / 427).
در كتاب‌هاي فقهي ديگر نيز در باب زنا چنين آمده است: اگر فردي زنا كرد و فرزندي متولد شد، اين كودك از نظر فقهي به گونه‌اي كه احكام ابوّت و بنوّت جاري شود ـ به پدر و مادر منتسب نمي‌شود، ولي در پاسخ به اين سؤال كه آيا اين كودك به پدر و مادر خود حرام مي‌شود يا نه؟ برخي از فقها قايل به حرمت شده‌اند؛ زيرا به هر حال اين كودك از طريق مرد متولد شده است و از طرفي نيز انسان نمي‌تواند با خود يا جزئي از خود ازدواج كند. اين دسته از فقها چنين استدلال كرده‌اند:
«كما ورد في بعض النصوص [الوارده] النافيه لخلق حواء من آدم» (جواهر الكلام، 29 / 257).

همان گونه كه بيان روايات در چگونگي آفرينش مختلف بود، در نام گذاري نيز ميان روايات اختلاف وجود دارد. در برخي روايات علت نام گذاري همان است كه در مقاله وارد شده است، يعني نوع آفرينش حوا در نام‌گذاري او مؤثر بود. نمونه‌اي از روايات چنين است:
«حكي اسدي عن ابي صالح وابي مالك عن ابن عباس عن مرة عن ابن مسعود وعن ناس من الصحابه انهم قالوا: اخرج ابليس من الجنه واسكن آدم الجنه فكان يمشي فيها وحشياً ليس له فيها زوج يسكن اليها فنام نومة فاستيقظ وعند رأسه امرأة قاعده خلقهاالله من ضلعه. فسألها ما انت؟ قالت: امرأة قال ولم خلقت؟ قالت لتسكن اليّ فقالت له الملائكه ينظرون ما بلغ من علمه: ما اسمها يا آدم؟ قال حواء ولم كانت حواء؟ قال لانها خلقت من شيء حي» (تفسير طبرسي، 1 / 103؛ بحارالانوار، 46 / 325).
صدر اين روايت هماهنگ با تورات است، ولي ذيل آن با تورات همخواني ندارد و به نظر مي‌رسد اجتهاد راوي باشد. به هر حال اين روايت ارسال سندي دارد. همچنين اسباط بن نصر در سلسله سند روايت قرار دارد كه علماء رجال او را كثير الخطا در بيان روايات توصيف كرده‌اند، لذا روايت قابل استناد نمي‌باشد.
از برخي روايات شيعه استفاده مي‌شود كه خداوند همسر آدم را حوا ناميد و حضرت آدم در اين نام‌گذاري دخالتي نداشت. نمونه‌اي از روايات اين گروه چنين است:
امام صادق بعد از بيان چگونگي آفرينش حوا، مي‌فرمايد:
نَظَر (آدم) الي خلق حسن يشبه صورته غير انها انثي فكلّمها وكلّمته بلغته فقال لها من انت؟ فقال انا خلق خلقتني الله تعالي كما تري فقال آدم عند ذلك: يا رب ما هذه الخلق الحسن الذي قد آنسني قربه و النظر اليه؟ فقال الله تعالي: يا آدم هذه امتي حوا...» (قصص الانبياء، 61؛ النور المبين في قصص الانبياء و المرسلين، 62 و...).

آن چه گفته شد، بخشي از متن مقاله حواء و مطالبي از مفسران شيعه و اهل سنت در موضوع مورد بحث و برخي روايات و آيات ناظر به خلقت حوا بود. اينك به بررسي آنها مي‌پردازيم.
1. تورات فعلي آفرينش حوا را از دنده چپ آدم مي‌داند و تصريح مي‌كند كه خداوند متعال بعد از آفرينش آدم براي اين كه حضرت تنها نباشد، خواب را بر او مسلط كرد و دنده‌اي از او جدا نمود و جاي آن را با گوشت پر كرد و سپس حوا را آفريد. اين بيان با تمام جزئيات در بخشي از روايات اسلامي وارد شده است، ولي در قرآن كريم نيامده است؛ بلكه قرآن با اجمال از موضوع آفرينش حوا گذشته است.
2. تورات علت آفرينش حوا را تنها بودن آدم ذكر مي‌كند، ولي قرآن كريم علت خلق حوا را رسيدن به آرامش روحي ـ رواني مرد و ايجاد نسل مي‌داند. به عبارت روشن در تورات زن (حوا) طفيل مرد و در قرآن مكمل اوست.
3. در قرآن كريم سخني از اسم همسر آدم به ميان نيامده، ولي در تورات و روايات اسلامي نام او ذكر شده است.
4. همان طور كه در مباني بحث بيان شد، خداوند قادر مطلق و نسبت به هر كاري توانا مي‌باشد. با اين مقدمه بايد گفت: با توجه به ظاهر برخي روايات صحيح، علت آفرينش حوا از دنده آدم بايد ناشي از عدم قدرت خداوند در خلقت ابتدائي او باشد كه با مبناي بحث ـ كه با دلايل عقلي و نقلي فراوان همراه است ـ‌ سازگار نمي‌باشد. پس اين گونه روايات كه خلقت را از دنده چپ آدم مي‌دانند، قابل استناد نمي‌باشند.
5. بخشي از روايات تفسيري از منابع اهل كتاب به منابع اسلامي راه يافته‌اند، لذا بنابر نظر بسياري از صاحب نظران عنوان روايت اسرائيلي حامل بار منفي و مردود است، پس اين گروه از روايات قابل استناد نمي‌باشند. برخي ديگر از صاحب نظران اين عنوان را خنثي دانسته‌اند و گفته‌اند رواياتي كه با دليل معتبر ديگر تأييد شود، قابل استناد است كه در هر صورت در مورد بحث ثمره‌اي ندارد.
6. برخي كتب اهل كتاب مانند تلمود علت آفرينش حوا از دنده آدم را عفيف ماندن هميشگي زن معرفي مي‌كنند، در حالي كه اين اراده تكويني خداوند در خارج محقق نشد و برعكس نوع زنان ميل به خودنمايي و تبرج دارند. پس اين علت مردود است. همين موضوع باعث رد اصل ادعا مي‌گردد، زيرا تخلف از اراده تكويني خداوند محال است.
7. گفته شد قرآن كريم آفرينش حوا را با اجمال ـ «وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا» ـ بيان كرده است و اين امر باعث شد روايات اسرائيلي مورد پذيرش مسلمانان واقع شوند و در نهايت به كتب تفسيري راه يابند. در حالي كه اين گونه آيات هيچ دلالتي بر آفرينش حوا از دنده آدم ندارند؛ زيرا ماده «خلق» به معناي آفرينش ابتدايي است، اما ادعاي اين روايات آفرينش او از موجودي ديگر بود. علاوه اين كه آياتي مانند « وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجاً...» (روم / 21) جوابي به روايات است، زيرا در اين آيه و آيات مشابه آفرينش زنان به مردان نسبت داده شده است؛ حال آنكه تنها جايي كه اين مسئله ادعا شده است، آفرينش حوا مي‌باشد. نتيجه اين كه معناي «من» در اين آيات تبعيضيه نيست، بلكه يا نشويه است (الميزان، 4 / 136) يا به معناي ابتداي غايت مي‌باشد (تفسير كبير، 9 / 161) كه در هر صورت ادعاي روايات ثابت نمي‌شود.
8 . در آيه ششم سوره زمر از آفرينش حوا با فعل «جعل» و در سوره نساء با فعل «خلق» ياد شده است. در مورد علت تغيير در تعبير بايد چنين گفت:
ماده «خلق» در اصل به معناي اندازه‌گيري مستقيم است، ولي در مورد ايجاد و ابداع شيء، بدون حالت پيشين، به كار مي‌رود. اين معنا بيشتر در مورد خداوند كاربرد دارد (مفردات راغب، 296).
ماده «جعل» كه لفظ عام است، نسبت به افعال به كار مي‌رود و در چند مورد از جمله ايجاد چيزي از چيز ديگر كاربرد دارد (همان، 197).
راه جمع دو بيان اين است كه بگوييم حوا مانند آدم آفرينشي نو و ابتدايي داشت، لذا در آيه اول سوره نساء لفظ «خلق» به كار رفت، ولي در سوره زمر چون خدا در مقام بيان زمان خلقت بود و عطف نيز با «ثم» صورت گرفت، آفرينش او ناظر به آفرينش آدم مي‌باشد. در اين جا اعجاز بياني قرآن اقتضا مي‌كند فعل «جعل» به كار رود كه بر اين مطلب دلالت دارد.
با توجه به بيان برخي روايات صحيح در مسئله، كه خلقت حوا را از باقيمانده گل آدم مي‌دانند، اين دو تعبير توجيه مي‌شود.
9. در مورد همراهي برخي روايات اهل بيت با روايات اهل سنت چند توجيه را مي‌توان بيان كرد:
اول: روايات در مقام تقيه صادر شده‌اند يا حوا از طينت استخواني از استخوان‌هاي آدم آفريده شد. اين دو توجيه در گفتار علامه مجلسي آمده است (بحارالانوار، 11 / 126).
دوم: اين گونه تعابير كنايي‌اند و منظور اين است كه جهت جسماني و حيواني در زنان از مردان قوي‌تر است. اين مطلب را فيض كاشاني در توجيه روايت ذكر كرده است (تفسير عياشي، 1 / 216).
سوم: روايت در مقام بيان فرق نداشتن ميان زن و مرد مي‌باشد و بيان مي‌كند كه مرد از زن و زن از مرد است (كاشف، 1 / 85).
10. در تورات و روايات اسرائيلي چنين آمده بود: خداوند هنگام آفرينش حوا خواب را بر آدم مسلط كرد و در آن حال دنده‌اي از او جدا نمود و حوا را آفريد.
تعبير فوق گوياي اين مطلب است كه خداوند در پي آن است كه آدم از كيفيت خلقت آگاه نشود! اين در حالي است كه آدم در همان لحظه نخست كه حوا را مي‌بيند، مي‌گويد: اين استخواني از استخوان‌هاي من و گوشتي از گوشت‌هاي من است. اين گونه تعابير دوگانگي در بيان و پريشاني گفتار را نتيجه مي‌دهد.
11. نتيجه گفتار اين شد: در قرآن كريم از آنچه در برخي از كتب مذهبي هست، مانند اين كه زن از مايه پست‌تر از مايه مرد آفريده شد يا زن جنبه طفيلي و چپي دارد و همسر آدم اول از عضوي از اعضاي طرف چپ او آفريده شد، خبري نيست.
12. علت نام‌گذاري حوا در تورات و روايات اسرائيلي هماهنگ با نوع آفرينش بيان شده است و گفته شده اين نام‌گذاري به آن دليل است كه مادر همه زندگان است يا چون از يك موجود زنده آفريده شد، حوا نام گرفت!
اين بيان در صورتي صحيح است كه ريشه لفظ حوا از «حيي» باشد، اما لغت دانان گفته‌اند ريشه آن «حوّ» به معناي سرخي مايل به سياهي است. (لسان العرب، 3، 407). اين تعبير بيانگر زيبايي چهره حوا مي‌باشد و برخي روايات نيز آن را تأييد مي‌كنند، مانند:
«حق تعالي نيكويي چهره و زيبايي و جمال را ميان همه آدميان و حوا صد جزء آفريد كه نود و نه بخش را به حوا و يك جزء را به همه آفريده‌ها داده است» (قصص الانبياء، 37).
در ادامه بايد گفت اصل نام‌گذاري ـ با توجه به روايات صحيح ـ از ناحيه خداوند صورت گرفت و حضرت آدم نقشي در آن نداشت.
13. در مقاله آمده است كه نوع آفرينش و مواد آن در زيبا يا زشت شدن چهره مرد و زن مؤثر است.
در اين مورد بايد گفت:
اولاً: اين مطلب در منبع آدرس داده شده نيامده است.
ثانياً: اين سخن تنها يك ادعا مي‌باشد و واقعيت ندارد، زيرا سختي‌هاي زايمان و امور ديگر باعث پيري زودرس در زنان مي‌باشد؛ نه نوع و مواد آفرينش.
ثالثاً: تلازمي ميان خلقت از استخوان با زشت شدن چهره با گذشت زمان و زيبا شدن چهره با آفرينش از خاك وجود ندارد! اگر چنين باشد، بايد زن نيز مانند مرد به مرور زمان زيبا شود، چون استخوان مرد نيز از خاك گرفته شده است.
14. برخي از مفسران اين ادعا را مخالف حس دانسته‌اند، زيرا دنده‌هاي زن و مرد يكسان است.
استفاده فقها نيز از اين روايات در تشخيص خنثي، تنها پذيرش اصل موضوعي است و لازم است در آن تجديد نظر شود. البته بايد گفت برخي از فقها به اين فتوا جواب داده‌اند. مرحوم محقق در شرايع مي‌گويد:
«روايت از نظر سند ضعيف است و استدلال و احتجاج شيخ مفيد و سيد مرتضي به اجماع نيز صحيح نيست، زيرا اجماع تحقق ندارد» (شرايع الاسلام، 4 / 45).

1. ابن خلف نيشابوري، ابواسحاق ابراهيم بن منصور، قصص الانبياء، انتشارات زرين و نگارستان،‌ تهران، 1381 ش.
2. ابن كثير الدمشقي، اسماعيل، تفسير القرآن العظيم، داراحياء اتراث العربي، بيروت، 1413 ق.
3. ابن منظور، لسان العرب، داراحياء التراث العربي، بيروت، ‌1408 ه‍ .
4. ابوالقاسم الحلي، جعفر بن حسن نجم الدين، شرايع الاسلام في مسائل الحلال و الحرام، منشورات دارالاضواء، بيروت، 1403 ه‍ .
5. جزايري، سيد نعمت الله، النور المبين في قصص الانبياء، المرسلين.
6. جوادي آملي، عبدالله، توحيد در قرآن، مركز نشر اسراء،‌ قم.
7. حلبي، ابن فهد، المهذب البارع، جامعه مدرسين، قم، 1412 ه‍ .
8. حويزي، عبد علي بن جمعه، نورالثقلين، موسسه مطبوعاتي اسماعيليان، قم 1415 ه‍ .
9. د، فتنت مسيله، حوا والخطيئه في التوراة والانجيل والقرآن،‌ موسسه معارف، بيروت، بي تا.
10. دياري، محمد تقي، پژوهشي در باب اسرائيليات در تفاسير قرآن، دفتر پژوهش و نشر سهروردي، تهران، 1379.
11. ذهبي، محمدحسين، التفسير والمفسرون، دارالكتب الدينيه، قاهره، 1381 ه‍ .
12. رازي، فخرالدين، تفسير كبير (مفاتيح الغيب)، دارالكتب الاسلاميه، بيروت.
13. راغب اصفهاني، ابوالقاسم حسين بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، المكتبه الرضويه، تهران، 1332 ش.
14. راوندي، قطب الدين، قصص الانبياء، موسسه هادي، قم، 1418 ه‍ .
15. رضا، محمد رشيد، تفسير القرآن العظيم (المنار)، داراحياء التراث العربي، بيروت، بي تا.
16. زحيلي، وهبه، التفسير المنير، دارالفكر المعاصر، بيروت، بي تا.
17. السمرقندي، بن عياش، تفسير عياشي، ابي النفر محمدبن مسعود، مكتبه العلميه الاسلاميه، تهران،‌ بي تا.
18. طباطبايي، محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن، جامعه مدرسين حوزه علميه، قم، 1417 ه‍ .
19. الطبري، محمد بن جرير، جامع البيان عن تأويل آي القرآن، مركز البحوث والدراسات العربيه والاسلاميه، بي جا، بي تا.
20. العاملي، الحر، وسايل الشيعه، آل البيت لاحياء التراث، قم، 1414 ه‍ .
21. عيدورداني،‌ قصه الخلق من العرش الي الفرش، نشر الشركة العصريه والمركز الرولي للنشر، بي جا، بي تا.
22. فضل بن حسن، الطبرسي، امين الاسلام، مجمع البيان في تفسير القرآن، ناصر خسرو، تهران، 1365.
23. قاسمي، محمدجمال الدين، محاسن التاويل (تفسير قاسمي)، موسسه تاريخ عربي، بيروت،‌ بي تا.
24. كاشف، محمد جواد مغنيه، دارالعلم للملايين، بيروت، بي تا.
25. لاريجاني، محمد، داستان پيامبران در تورات، تلمود، انجيل و قرآن...، انتشارات اطلاعات،‌ تهران، 1380.
26. محمد باقر مجلسي، بحارالانوار، موسسه الوقاء، بيروت، بي تا.
27. مراغي، احمد مصطفي، تفسير مراغي، دارالكتب العلميه، بيروت، 1418 ه‍ .
28. مكارم شيرازي، و همكاران، ناصر، نمونه، دارالكتب الاسلاميه، تهران، 1373 ش.
29. نجفي، محمد حسن، جواهر الكلام، مكتبه الاسلاميه، قم 1266 ه‍ .
30. نقي پورفر، ‌ولي الله، بررسي شخصيت اهل بيت در قرآن، مركز آموزش مديريت دولتي، تهران، بي تا.
31. ويليام گلمن و هنري مَرتِن، كتاب مقدس، ترجمه: فاضل خان همداني، انتشارات اساطير، تهران، 1380 ش.

مريم بانوي پاكدامن و انسان نمونه‏اي است كه آيات بسياري از قرآن در شأن او نازل شده و به بيان داستان او مي‏پردازد. خداوند اين بانو را به عنوان الگو و نمونه انسان معرفي كرده است؛ از اين‏رو لازم است در زندگاني اين زن بزرگ و انسان نمونه به كنكاش بنشينيم و از سيره و روش او درس بگيريم و نامش و يادش را گرامي بداريم.

حَنّه ـ همسر عمران بن‏ماثان ـ از درد زايمان به خود مي‏پيچد اما در خيالش منتظر پسرك زيبايي است كه خداوند به او عطا خواهد كرد. لحظاتي است كه لذت فرزنددار شدن چنان ذائقه‏اش را شيرين كرده كه تمام تلخي درد زايمان را از ياد او برده است. او در خاطرات شيرين خود غوطه‏ور گشته و گذشته را مرور مي‏كند. سالها پيش را به ياد مي‏آورد كه با همسرش در حسرت فرزنددارشدن مي‏سوختند و كاشانه آنان سوت و كور بود. آرزوي شنيدن گريه‏هاي كودكانه و نگاههاي شيرين، جذاب و معصومانه فرزند را بر دل داشتند و بر اين حال دوران جواني را پشت سر گذاشته و به پيري رسيده بودند و اميدشان براي فرزنددار شدن روز به روز كم‏فروغ‏تر مي‏گشت. در ايام پيري، گاه عصري در فضاي باز منزل نشسته و درختان ومناظر روبه‏رو را تماشا مي‏كرد. پرنده‏اي از دوردستها بال‏زنان آمد و بر لبه لانه‏اي بر فراز يكي از درختان نشست. جوجه‏هاي گرسنه جيك جيك‏كنان، دهان خود را به سوي مادر گشودند و پرنده با مهرباني خاص مادري، غذايي را كه تهيه كرده بود به دهان آنها مي‏گذاشت. اين منظره بديع دوباره شوق مادر شدن را در ضمير حنه شعله‏ور ساخت و دست او را به دعا بلند كرد و خاضعانه از خداوند فرزند طلبيد.1
خداوند دعاي خالصانه او را اجابت كرد و به عمران خبر داد كه او را فرزند پسري عنايت خواهد كرد. حنه به ياد آورد كه بعد از آن تضرع خالصانه و دعاي عاجزانه، همسرش شاد و خندان به منزل آمد و در حالي كه از شدت خوشحالي در پوست نمي‏گنجيد و اشك شوق بر گونه‏هايش جاري بود، همسر را از بشارت خداوند خبر داد و او را به تولد پسري با بركت اميدوار ساخت.
باور كردن اين بشارت بر حنه سنگين است ولي اميدوار به فضل خدا و معتقد به صداقت همسرش، دل بر اين بشارت مي‏بندد و آن را اجابت دعاي خالصانه و خاضعانه‏اش مي‏شمرد و منتظر احساس حمل مي‏گردد. ديري نمي‏گذرد كه حنه سنگيني حمل را در وجود خود احساس مي‏كند و به شكرانه برآورده شدن حاجتش، از حقوق مادري بر فرزند چشم مي‏پوشد و نذر مي‏كند كه فرزندش را براي عبادت خدا آزاد كرده و وقف خدمت به بيت‏المقدس گرداند:
«رَبُّ اِنّي نَذَرْتُ لَكَ ما في بَطني مُحَرَّرا فَتَقَبَّلْ مِنّي اِنَّكَ اَنْتَ السَّميعُ الْعَليمُ»2
خدايا نذر كردم فرزندي را كه در شكم دارم براي عبادت و بندگي تو و خدمت در عبادتگاه تو آزاد باشد، خدايا اين نذر را از من بپذير كه تو شنواي دعا و عالم به ضمير بندگانت هستي.
مرور گذشته براي حنه روح‏افزا، شيرين و خاطره‏انگيز بود ولي ناگاه غمي جانكاه بر چهره او سايه افكند. غم اينكه فرزندش يتيم متولد مي‏شود و شوهر عزيزش عمران، دار فاني را وداع گفته قبل از آنكه چهره نوراني، زيبا و ملكوتي پسرش را ببيند. به ياد مي‏آورد شوق بي‏حد همسرش را از بشارتي كه به او داده شده بود و انتظار سنگيني او را براي رسيدن زمان وضع حمل، تا موعودش را در آغوش بفشرد و گونه‏هاي شيرينش را بمكد؛ ولي دست اجل به او مهلت نداده و طومار زندگي‏اش را در هم پيچيده بود.
* مريم خردسال در معبد سليمان(ع)، به سرپرستي زكرياي پيامبر، بزرگ مي‏شد و به عالمان و عابدان معبد خدمت مي‏كرد تا به سن بلوغ رسيد.
او كه مظهر عفت و حيا بود، با پا نهادن به دوران بلوغ از مردان معبد حجاب گرفت تا هم رعايت كامل حيا و عفاف را كرده باشد و هم در خلوت و تنهايي و بريده از مردم، قلبش براي عبادت فارغ‏تر گردد.
* عشق مريم به عبادت و راز و نياز چنان بود كه از همه عابدان و زاهدان گوي سبقت ربود.
او غرق در راز و نياز با خداي خويش، از همه چيز بريده بود و جز بندگي و عبادت سوداي ديگري نداشت.
اين خاطرات تلخ و شيرين از ذهن او مي‏گذشت و براي لحظاتي درد زايمان را از يادش برده بود ولي ناگاه دوباره درد اوج گرفت و او را به خود آورد. فرزند موعود به دنيا آمد و كام حنه از لذت مادر شدن شيرين گشت. ماما با شوق تمام فرزند را در آغوش مادر جاي داد ولي او با اولين نگاه يكه‏اي خورد زيرا با توجه به وعده همسرش منتظر پسر بود و حالا مي‏بيند كه فرزندش دختر مي‏باشد از اين‏رو با حسرت به درگاه خدا عرض كرد:
«رَبِّ اِنّي وَضَعْتُها اُنْثي»1
پروردگارا، دختر به دنيا آوردم!
آري، فرزند دختر است و خداوند بهتر از هر كس از دختر بودن نوزاد آگاه است و براي اراده‏اي كه خدا دارد، دختر شايسته است و هيچ گاه در اين مورد پسر به پاي دختر نمي‏رسد. خداوند مي‏خواهد آيتي بي‏نظير ارايه دهد و اگر اين فرزند پسر باشد، نمي‏تواند تحقق‏بخش اراده خدا گردد چون در آن صورت حداكثر مانند عيسي خواهد شد كه در گهواره سخن گويد، بيماران لاعلاج و كوران مادرزاد را شفا دهد، از پنهانيهاي مردم خبر دهد، مردگان را به اذن خدا زنده كند و ... و اين معجزات يا مانند آنها از ديگر پيامبران نيز صادر شده است ولي خداوند مي‏خواهد در اينجا معجزه‏اي بي‏نظير ارايه دهد و براي تحقق اين معجزه، نوزاد بايد دختر باشد:
«اَللّه‏ُ اَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ وَ لَيْسَ الذَّكَرُ كَالاُنْثي»2
خداوند به نوزاد داناتر است و پسر (در اين مورد) به مانند دختر نيست.3
گرچه نوزاد دختر بود ولي حنه در عمل به نذر خود، او را «مريم» ناميد؛ يعني خدايا * زكريا محرابي مرتفع در قسمت شرقي معبد بيت‏المقدس براي مريم ساخته و فقط خودش حق دارد بر خلوت مريم وارد شود ولي مدتي است كه هر گاه بر مريم وارد مي‏شود رزق و روزي ناياب و غير متعارفي نزد او مي‏يابد.
در تابستان ميوه زمستان و در زمستان ميوه تابستان را؛ مي‏خواهم آن چنان كه نذر كرده‏ام اين فرزند عابده تو و خادمه معبد تو باشد و در همان لحظه اول تولد، مؤمنانه و موحدانه عرض كرد:
«اِنّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ و اِنّي اُعيذُها بِكَ وَ ذُرِيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجيمِ»1
او را مريم ناميدم و او و فرزندانش را از شيطان رانده شده، به تو سپردم.

در معبد سليمان ـ بيت‏المقدس ـ غوغايي است. همسر عمران بن‏ماثان نوزادش را در پارچه‏اي پيچيده و در آغوش دارد. او به معبد آمده تا ماهپاره‏اش را به يكي از بزرگان يهود و عالمان ديني بسپرد كه كفالت كند، پرورش دهد و شايسته عبوديت خدا و خدمت معبد گرداند. از آنجا كه اين نوزاد فرزند پيامبر، پيشوا و بزرگ يهود است و خاندان ماثان و فرزندان او از قديم‏الايام به بزرگي، سيادت، پاكي و شرافت شهره بوده‏اند، هر كدام از بزرگان، عالمان يهود و كاتبان تورات، مشتاق به دست آوردن افتخار كفالت مريم است و هيچ كدام حاضر نيستند از اين افتخار چشم بپوشند حتي با زكريا، پيامبر خدا و شوهرخاله مريم كه از همه آنان براي پذيرش اين مهم شايسته‏تر و نسبت به كفالت مريم مستحق‏تر است، نيز به نزاع برخاسته‏اند. بالاخره همگي تسليم حكم قرعه مي‏شوند و براي تعيين كفيل، قلمهاي فولادين خود را درون آب مي‏اندازند تا قلم آن كس كه مورد نظر خداست، به اراده و امر الهي بر روي آب بماند:2
«وَ ما كُنْتَ لَدَيْهِمْ اِذْ يُلْقُونَ اَقْلامَهُمْ اَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَ ما كُنْتَ لَدَيْهِمْ اِذْ يَخْتَصِمُونَ»3
و تو نزد آنان نبودي آنگاه كه قلمهاي خود را انداختند (تا معلوم شود كه) كدامشان كفالت
1- آل عمران (3)، آيه 36.
2- الانبياء حياتهم و قصصهم، عبدالصاحب الحني العاملي، ص461.
3- آل عمران (3)، آيه 44.
مريم كند و نزد آنان نبودي كه در اين مورد با هم خصومت و دعوا داشتند.
حنه قبل از زايمان نذر كرده كه فرزندش از حقوق مادري آزاد و وقف عبادت و خدمت به معبد باشد و به هنگام تولد، او و ذريه‏اش را به خدا سپرده است و خداوند كه نذر حنه را به نيكويي پذيرفته، مي‏خواهد كفالت مريم را به بهترين بنده‏اش واگذارد تا او را به نيكوترين وجه پرورش دهد و اين چنين بود كه حق تعالي بنده برگزيده‏اش زكرياي پيامبر را براي اين مهم تعيين فرمود:
«فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَ اَنْبَتَها نَباتا حَسَنا وَ كَفَّلَها زَكَريّا»؛1
پروردگار حنه، نذر او را (مريم را) به نيكويي پذيرفت و پرورش نيكو داد و زكريا را كفيل و سرپرستش گرداند.
زكريا ماهپاره حنه را زير نظر مستقيم خود نگهداري مي‏كرد و همين كه دوران شيرخواري را در منزلش گذراند، او را با خود به معبد برد تا در كنارش باشد و لحظه‏اي از او غافل نگردد. مريم خردسال در معبد سليمان(ع)، به سرپرستي زكرياي پيامبر، بزرگ مي‏شد و به عالمان و عابدان معبد خدمت مي‏كرد تا به سن بلوغ رسيد. او كه مظهر عفت و حيا بود، با پا نهادن به دوران بلوغ از مردان معبد حجاب گرفت تا هم رعايت كامل حيا و عفاف را كرده باشد و هم در خلوت و تنهايي و بريده از مردم، قلبش براي عبادت فارغ‏تر گردد و بهتر بتواند با خدايش به خلوت و راز و نياز بنشيند و زكرياي پيامبر به خواست مريم در قسمت شرقي معبد سليمان، جايگاهي مرتفع برايش ساخت تا در آن محراب، دور از چشم مردان و بيگانگان به عبادت خدا بپردازد.2
«وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مَرْيَمَ اِذِ انْتَبَنَتْ مِنْ اَهْلِها مَكانا شَرْقِيا فَاتَّخَذَتْ مِنْ دوُنِهِمْ حِجابا»؛3
در اين كتاب مريم را ياد كن، آن گاه كه از خانواده‏اش جدا شده در ناحيه شرقي (بيت‏المقدس) قرار گرفت و ميان خود و آنان حجابي افكند.
عشق مريم به عبادت و راز و نياز چنان بود كه از همه عابدان و زاهدان گوي سبقت ربود. او غرق در راز و نياز با خداي خويش، از همه چيز بريده بود و جز بندگي و عبادت سوداي ديگري نداشت.4
خداي تعالي كه نذر حنه را پذيرفته و مريم را برگزيده و براي تحقق اراده خاص خويش، خوشه‏چين نموده بود، او را بتول قرار داد؛ يعني عادت زنانه را از او گرفت و از ناپاكيهاي جسمي منزه ساخت5 تا هميشه به عبادت مشغول باشد و مجبور نگردد از معبد خارج شود و خلوت راز و نيازش را بر هم زند.

مريم در محراب خويش با خدايش خلوت عبادت دارد و هيچ كس را اجازه بر هم زدن اين خلوت نيست؛ فقط زكرياست كه بر خلوت او وارد مي‏شود تا اگر احتياجي دارد، برآورده سازد. مريم بايد به مرتبه‏اي از كمال برسد كه تحقق دهنده اراده خاص خدا گردد و آيتي بي‏نظير شود. از اين‏رو خداوند بنده برگزيده‏اش، زكرياي پيامبر را سرپرست او قرار داده و او را در دامن زكريا پرورانده و به سن بلوغ رسانده است و از اين به بعد بايد مورد عنايت بيشتر قرار گيرد تا به خوبي هر چه تمامتر تربيت گردد؛ از اين‏رو است كه عنايات خاص شامل او مي‏گردد. غذايش پاكيزه‏ترين غذاها يعني رزق بهشتي كه از نزد خدا نازل شده است، مي‏شود.
«كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقا قالَ يا مَرْيَمُ اَنّي لِكِ هذا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِاللّه‏ِ اِنَّ اللّه‏َ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ»؛6
هر گاه زكريا در محراب عبادت بر مريم وارد مي‏شد نزد او روزي غير متعارفي مي‏يافت. پس فرمود: اي مريم اين غذاها از كجا به تو مي‏رسد؟ مريم فرمود: اينها از نزد خداست زيرا خدا به هر كس بخواهد بدون حساب روزي مي‏دهد.
عشق عبادت، نماز، ركوع و سجده سراسر وجود مريم را گرفته و اين بنده را از مقام * مريم مطهر خوف دارد كه ديگران باخبر شوند و او را به محاكمه بكشند
و سخنش را باور نكنند و او را با ناپاكي و فحشا متهم سازند.
از دست مريم كاري ساخته نيست جز اينكه به خدا پناه ببرد، خود را به او بسپرد و به دفاع خداوند از خويش دل بندد.
محبي فراتر برده به مقام محبوبي رسانده است. خداوند او را از بين بندگان خود پذيرفته، برگزيده و در زمره برگزيدگاني همچون آدم، نوح، ابراهيم و ... قرار داده، همه پليديها و ناپاكيها را از او دور كرده و قلب و ضمير او را از هر غل و غش غير خدايي پاك ساخته است و اراده‏اش بر اين قرار گرفته كه دوباره او را از بين برگزيدگان، انتخاب كند و آيتي خاص قرار دهد
كه غير او چنين آيتي نبوده و نخواهد بود؛ از اين‏رو بايد در پيمودن نردبان عبوديت همت بيشتر نشان دهد و خداوند فرشتگان را براي تأييد، تشويق و تحريص او مي‏فرستد تا با بشارت اصطفا و طهارت شادابش كنند و شوق و عشق او را به عبادت و بندگي شعله‏ورتر سازند:
«وَ اِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يا مَرْيَمُ اِنَّ اللّه‏َ
اصْطَفاكِ وَ طَهَّرَكِ وَاصْطَفاكِ عَلي نِساءِ الْعالَمينَ يا مَرْيَمُ اقْنُتي لِرَبِّكِ وَاسْجُدي وَارْكَعي مَعَ الرَّاكِعينَ»؛1
و آنگاه كه ملائكه گفتند: اي مريم همانا خدا تو را برگزيده و پاكيزه ساخته و بر زنان جهان برگزيده است. اي مريم در پيشگاه خدايت خضوع كن و به خاك بيفت و با ركوع‏كنندگان ركوع كن.

مريم از دنيا بريده و كفالت و ولايت خويش را به خدا سپرده و مستغرق در انجام وظايف بندگي است و خداوند نيز از همان ابتدا، برترين و والاترين انسان زمان را كفيل او قرار داده و حالا كه به سن بلوغ رسيده، خود به طور مستقيم ولايت او را به عهده گرفته و از نزد خويش روزي مخصوص مي‏دهد. زكريا محرابي مرتفع در قسمت شرقي معبد بيت‏المقدس براي مريم ساخته و فقط خودش حق دارد بر خلوت مريم وارد شود و براي ورود به محراب مريم بايد از نردبان بالا رود و در بازگشت نيز در ورودي محراب را مي‏بندد و نردبان را برمي‏دارد ولي مدتي است كه هر گاه بر مريم وارد مي‏شود رزق و روزي ناياب و غير متعارفي نزد او مي‏يابد. در تابستان ميوه زمستان و در زمستان ميوه تابستان را؛ زكريا در ضميرش با خود زمزمه دارد:
آورنده اين ميوه‏ها و غذاهاي ناياب كيست؟ هيچ كس كه حق ورود بر مريم را ندارد و هر گاه كه وارد مي‏شوم، خود قفل در را باز مي‏كنم و هنگام خروج مي‏بندم! پس چه كسي براي مريم غذا مي‏آورد؟ چه كسي بر مريم وارد مي‏شود؟ من كه از حيا و عفت بي‏نظير مريم خبر دارم و مي‏دانم كه نه او به بيگانه‏اي اجازه ورود به خلوتش را مي‏دهد و نه بيگانه‏اي جرأت چنين جسارتي دارد، پس اين غذاها از كجاست؟ و ... .
ايمان و باور زكريا به عفت و پاكدامني * مريم كه از رذالت و پستي بني‏اسرائيل آگاه است،
شرايط را براي ماندن در بيت‏المقدس و وضع حمل در آنجا مناسب نمي‏بيند و بي‏خبر، از معبد خارج شده راه بيابان پيش مي‏گيرد.
مريم هيچ گونه ظن و گمان ناروايي را اجازه ورود به خاطرش نمي‏دهد ولي باز هم سؤالها به جاي خود باقي است و گذشت زمان نيز مسأله را برايش حل نمي‏كند. بالاخره چاره‏اي نمي‏بيند جز اينكه به خود مريم متوسل شود:
«كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقا قالَ يا مَرْيَمُ اَنّي لِكِ هذا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّه‏ِ اِنَّ اللّه‏َ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ»؛2
هر زمان زكريا وارد محراب او مي‏شد، غذاي مخصوصي در آنجا مي‏يافت. از او پرسيد: اي مريم اين را از كجا آورده‏اي؟ گفت: اين از سوي خداست. خداوند به هر كس بخواهد، بي‏حساب روزي مي‏دهد.
جواب آرام و متين مريم، هم زكريا را به ساحل آرامش و اطمينان رساند و تشويش ذهني او را از بين برد و هم جوانه‏هاي اميد را دوباره در زمينه قلب او روياند. سالها از عمر زكريا گذشته است و مدتها است كه دوره جواني را پشت سر گذاشته و به پيري رسيده است؛ پيري فوق‏العاده و همسر او نيز نازا بوده است:
«قَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَ امْرَاَتي عاقِر»؛3
پيري به سراغ من آمده و همسرم نازاست.
«كانَتِ امْرَأَتي عاقِرا وَ قَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتيا»؛4
همسرم نازاست و خود از شدت پيري افتاده شده‏ام.
با توجه به اين واقعيات، مدتهاست كه زكريا اميد فرزنددار شدن را از دست داده است ولي جواب زيباي مريم به ناگاه جوانه اميد را در قلب او روياند و متذكر قدرت بي‏پايان خداوند گرداند. آري، مريم راست مي‏گويد و خدايي كه بدون حساب به هر كس كه بخواهد روزي مي‏دهد، خدايي كه در زمستان ميوه تابستان را و در تابستان ميوه زمستان را به مريم عطا مي‏كند و اين روزي دادن او با هيچ حساب بشري جور در نمي‏آيد، بدون ترديد چنين
خدايي قادر است به زكرياي پير و همسر نازاي او فرزند عطا كند و آرزوي ديرينه آنان را برآورده سازد. با الهام و تعليم از جواب زيباي مريم بود كه با خلوص تمام به نماز ايستاد و دست نياز به درگاه خداوند بلند كرد و خواهش قلبي‏اش را به زبان آورد و خداوند نيز از روزي بي‏حساب خود به او نيز بهره داد و فرزندي يگانه و پاك به او عطا فرمود، فرزندي كه از نوادر روزگار و از پيامبران برگزيده خدا شد:
«هُنالِكَ دَعا زَكَريّا رَبَّهُ قالَ رَبِّ هَبْ لي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِيَّةً طَيِّبَةً اِنَّكَ سَميعُ الدُّعاءِ فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَ هُوَ قائِمْ يُصَلّي فيِ الْمِحْرابِ اِنَّ اللّه‏َ يُبَشِّرُكَ بِيَحيي مُصَدِّقا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللّه‏ِ وَ سَيِّدا وَ حصورا وَ نَبِيّا مِنَ الصّالِحينَ»؛1
آنجا بود كه زكريا پروردگار خويش را خواند و عرض كرد: خداوندا! از طرف خود فرزند پاكيزه‏اي به من عطا فرما كه تو دعا را مي‏شنوي و هنگامي كه او در محراب ايستاده، مشغول نيايش بود، فرشتگان او را صدا زدند كه: خدا تو را به يحيي بشارت مي‏دهد كه تصديق‏كننده كلمه خدا (عيسي)، آقا، بر كنار از هوسها و پيامبري از صالحان خواهد بود.

سالهاست كه مريم تحت كفالت بنده صالح خدا، زكرياي پيامبر و در سايه عنايات خاص خدا و الهامات غيبي و تأييدات ملائكه، به بندگي، عبادت و راز و نياز با پروردگارش مشغول است و از هر چه غير خداست بريده و فقط به خدا پيوسته است. سيزده بهار از عمر را پشت سر گذاشته و در عنفوان جواني، در اوج عفت و حياست و به مقامي رسيده كه هم‏صحبت ملائك گشته است و ملائكه او را بشارت داده‏اند:
«اِذْ قالَتِ الْمَلائِكةُ يا مَرْيَمُ اِنَّ اللّه‏َ يُبَشِّرُكَ بِكَلِمَةٍ2 مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسيحُ عيسيَ ابْنُ مَرْيَمَ وَجيها فِي الدُّنْيا وَ الاخِرَةِ وَ مِنَ الْمُقَرَّبينَ ... قالَتْ ربِّ اَنّي يَكوُنُ لي وَلَدٌ وَ لَمْ يَمْسَسْني بَشَرْ قالَ كَذلِكَ اللّه‏ُ يَخْلُقُ ما يَشاءُ اِذا قَضي اَمْرا فَاِنَّما يَقوُلُ لَهُ كُنْ فَيَكوُنُ وَ ...»3
(به يادآر) هنگامي را كه ملائكه گفتند: اي مريم، خداوند تو را به كلمه‏اي از طرف خودش بشارت مي‏دهد كه نامش مسيح، عيسي پسر مريم است در حالي كه در اين جهان و جهان ديگر شخصيتي ارزشمند و مقرب است ... گفت: پروردگارا! چگونه ممكن است فرزندي براي من باشد در حالي كه انساني با من تماس نگرفته است. فرمود: خداوند اين گونه هر چه را بخواهد، مي‏آفريند. هنگامي كه چيزي را مقرر دارد، فقط به آن مي‏گويد: موجود باش پس آن نيز فورا موجود مي‏شود.
ولي روزي به ناگاه جواني رعنا و خوش‏خط و خال را در خلوت تنهايي خود يافت:
«فَاَرْسَلْنا اِلَيْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَرا سَوِيّا»؛4
ما روح خود را به سوي او فرستاديم و در شكل انساني آراسته بر مريم ظاهر شد.
حضور اين جوان در خلوت مريم براي او غير منتظره و وحشت‏آور بود. وحشت از اينكه مبادا قصد سوئي به او داشته باشد. از اين‏رو خطاب به او فرمود:
«اِنّي اَعُوذُ بِالرَّحْمنِ مِنْكَ اِنْ كُنْتَ تَقِيّا»؛5
اي جوان من به خدا پناه مي‏برم از تو اگر باتقوايي (از خلوت من بيرون رو).
اين بانوي بزرگ هم به آن جوان عفت و پاكدامني خود را اعلام كرد و هم او را نهي از منكر نمود؛ ولي چنين جواب شنيد:
«اِنَّما اَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لاِهب لَكِ غُلاما زَكِيّا»؛6
من فرستاده پروردگارت هستم تا به تو پسري پاكيزه ببخشم.
و مريم ناباورانه سؤال مي‏كند:
«اَنّي يَكُونُ لي غُلامْ وَ لَمْ يَمْسَسْني بَشَرٌ وَ لَمْ اَكُ بَغِيّا»؛7
چگونه مرا فرزند باشد و حال آنكه من نه با بشري ازدواج كرده‏ام و نه به حرام با كسي آميخته‏ام. و چنين جواب مي‏شنود:
* با اينكه سالها شاهد عبوديت، عفت، حيا و پاكدامني مريم بوده‏اند و ديده‏اند كه چگونه در زهد و عبادت بر همه كاهنان و عابدان پيشي گرفته

1. الانبياء حياتهم و قصصهم,عبدالصاحب الحني العاملي,safhe=461
2. بحارالانوار,jeld=14,safhe=96
3. كشاف,زمخشري,jeld=1,safhe=425
4. مجمع‏البحرين,طريحي,دفتر نشر فرهنگ اسلامي,jeld=1,safhe=152
5. الميزان,jeld=14,safhe=35
6. الميزان,jeld=3,safhe=172
7. الميزان,jeld=3,safhe=174
8. نساء في القران,مريم نورالدين فضل اللّه,safhe=352

بلال بن رباح حبشى : از نخستين مسلمانان، مؤذن و خزانه‌‌دار پيامبر

 اذان‌‌گويى بلال:

 بلال در شأن نزول :

منابع