مطالب مهدويت در اين تايپک

پایان خوش داستان زندگی

مروری بر طرح کلی اسلام درباره سرنوشت بشر

زندگی انسان با زمان گره خورده است و این مساله باعث می شود گذشته و آینده به وجود آید. سرگذشت، بخشی از زندگی انسان است که تجربه شده و در مقابل، سرنوشت بخش دیگری است که در آینده محقق خواهد شد. در واقع پس از آنکه زندگی انسان از نقطه ای آغاز می شود، رفته رفته با پیشرفت زمان از « سرنوشت» او کاسته شده و به « سرگذشت » او افزوده می شود. صحبت درباره سرنوشت زندگی غالباً با کنجکاوی و احتمال همراه است. شاید نخستین پنجره ای که از طریق آن می توان به عرصه مهدویت قدم گذاشت، گفت و گو درباره چشم انداز آینده زندگی انسان و تاریخ و همچنین نقشی باشد که انسان ها در سرنوشت زندگی خود و تاریخ بر عهده دارند.
تاریک بینی پایان زندگی انسان ها در این دنیا ممکن است به دو علت اساسی بازگردد؛ نخست اینکه ما زندگی انسان و جهان را بی هدف فرض کنیم و به انکار نظم و اراده الهی و حکیمانه ای که در جریان خلقت و تدبیر هستی وجود دارد، بپردازیم. دیگر آنکه از انسان و ظرفیت های متعالی وجود او غافل شویم و ذات او را بد دانسته و از هر گونه اصلاح طلبی و اصلاح جویی توسط او ناامید شویم. در این دو حالت نمی توان تصور روشن و امید بخشی نسبت به آینده جهان داشت و درباره پایان زندگی انسان در این دنیا امیدوار بود.
در نگاه اسلام، از یک سو جهان هستی و انسان که جزئی از این مجموعه بزرگ محسوب می شود، بر اساس یک طرح کلی و حکیمانه خلق شده و این حکمت سبب می شود که پایان معقول و روشنی در انتظار زندگی جهان باشد و از سوی دیگر ذات انسان اساساً نیکو شمرده می شود و از آن جهت که خداوند به خلقت و فطرت آدمی پرداخته، زندگی و تلاش او مورد احترام خواهد بود و باید به آن امید داشت. اگر چه ممکن است سوء اختیار انسان باعث دوری از آن فطرت اصلی شود و کاستی ها و زشتی هایی در عرصه حیات مرتکب شود اما سرشت انسان همیشه استوار خواهد ماند. می توان انتظار داشت که کجروی های انسانی زمانی رخت بربندد و اصل و ریشه زیبای انسانی جلوه گر شود. قرآن به عنوان قلب آموزه های اسلامی بشارت می دهد که روزگار پایانی زندگی انسان در این دنیا روشن است و پشتوانه این اعتقاد، وعده حق خداوند. در آیه 55 سوره نور به این وعده بزرگ خداوند اشاره شده است؛ آن چنان که می فرماید: خداوند به کسانی که از شما که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند، وعده داده است که ایشان را همانند پیشینیان خود در زمین خلافت بخشد.
بر این اساس پایان جهان به نیکی رقم خواهد خورد و بندگان صالح خداوند به خلافت بر زمین خواهند رسید و ایمان و امنیت در سراسر زمین منتشر خواهد شد. در این آیه از قرآن خداوند به آینده نوید می دهد و آینده دنیا را روشن توصیف می کند و به اهل ایمان و مردمی که عملشان صالح و شایسته است وعده می دهد که عاقبت دنیا به دست آنها بوده و ایشان هستند که در نهایت بر دنیا حکومت می کنند. در این زمان است که دین الهی و معنویت در همه مکان ها حاکم می شود و مادی گرایی ها، ماده پرستی ها و خودخواهی ها از بین خواهد رفت. از این رو باید اعتقاد داشت که عاقبت این دنیا با توحید (یعبدوننی لا یشرکون بی شیئا ) و امنیت ( لیبدلنهم من بعد خوفهم امنا ) گره خورده است.
در طرح کلی اندیشه اسلامی همه پیامبران الهی که از طرف خدای متعال میان بشر معبوث شده اند، دو هدف اساسی داشته اند؛ نخستین هدف، برقراری ارتباط صحیح میان انسان و خداوند و منع بشر از پرستش هر موجودی غیر از خالق خود بوده که در شعار کلیدی « لااله الا الله » خلاصه می شود. هدف دومی که برای بعثت پیامبران از طرف خداوند متعال در نظر گرفته شده، مربوط به برقراری روابط صحیح میان افراد بشر است تا انسان ها با یکدیگر بر اساس عدالت، صلح، تعاون، احسان، عاطفه و خدمت به یکدیگر برخورد کنند.
این دو نکته که در قرآن کریم به صراحت درباره اهداف اساسی انبیا ذکر شده، از برخی آیات فهمیده می شود. درباره هدف اول، خداوند در قرآن به خاتم الانبیا می فرماید، « ای پیامبر! همانا ما تو را شاهد و بشارت دهنده و انذار دهنده فرستادیم و دعوت کننده به سوی خداوند به اذن او در حالی که چراغ روشنی برای هدایت مردم هستی. » ( سوره احزاب، آیات 45و 46) و درباره هدف دوم چنین می فرماید که « همانا ما رسولانی با نشانه های روشن فرستادیم و همراه ایشان کتاب و میزان نازل کردیم تا مردم به قسط و عدالت قیام کنند. »( سوره حدید، آیه 25 )
درحقیقت روشن بینی اسلام نسبت به سرنوشت نهایی انسان در این دنیا، مسأله ای بی پشتوانه و سطحی نیست؛ چرا که در طرح کلی آموزه های اسلامی، همه پیامبران برای تحقق دو هدف مهم « توحید » و « عدالت » مبعوث شده اند و محقق شدن این اهداف زمینه بروز همان وضعیت موعودی است که خداوند در سوره نور برای زندگی انسان در این دنیا وعده داده است. با این نگاه، آیات قرآن و آموزه های اسلام از یک سو هدف روشن و معقولی برای زندگی انسان در این دنیا معرفی می کنند و از سوی دیگر از راه حل های مناسب و عملی متناسب با این هدف سخن می گویند. این چنین به نظر می رسد که برقراری توحید و عدالت در جامعه انسانی که از اهداف اساسی پیامبران محسوب شده و در آیات مربوط به سوره های احزاب و حدید آمده است، درنهایت به وضعیتی منجر خواهد شد که در آیه مربوط به سوره نور درباره پایان زندگی انسان در این دنیا وعده داده شده است. روایاتی که درباره این آیه سوره نور وجود دارد، اهمیت امامت و مهدویت در جریان تحقق آینده روشن تاریخ را بازگو می کند.
مسأله مهم این است که برقراری « توحید » و «عدالت» به عنوان اهداف بعثت پیامبران در طول تاریخ، میان آرمان های موعود و منجی اسلام نیز گنجانده شده و این نشان می دهد که قیام این موعود در مسیر نهضت پیامبران الهی و پایان بخش این سلسله خواهد بود و با آیات قرآنی قابل توضیح و شناسایی است. درواقع مهدی موعود که میان روایات اسلامی با جمله معروف « یملاء الارض عدلا و قسطا کما ملئت ظلما و جورا » شناخته می شود، تمام ظلم هایی که به واسطه شرک و فساد رابطه انسان با خداوند و نیز جور و فساد رابطه انسان با دیگر انسان ها ایجاد می شود را از بین خواهد برد. این حقیقت نشان می دهد همچنان که خانه کعبه، قبله گاه اهل حق است و مسلمانان از چهار سوی جهان، هنگام نماز به کعبه رو می کنند، هدف تمام پیامبران و اولیای الهی یکی بوده و راه مهدی موعود، همان راه پیامبر و راه قرآن است.
پیامبران و اولیای خدا، راهنمایان راه حق بوده و هستند و اگر چه از نظر تعداد بسیارند اما از نظر هدف یکی بوده و همه آنها راه حق را نشان داده و به سوی حق دعوت کرده اند. از این رو جدا کردن پیامبران از یکدیگر و ایمان به یکی و انکار دیگری، انحراف از حق محسوب می شود. آن چنان که خداوند در قرآن می فرماید کسانی که به خدا و پیامبران کافر می شوند و می خواهند میان خدا و پیامبرانش جدایی بیندازند و می گویند به یکی ایمان داریم و به دیگری کافر هستیم و می خواهند راه میانه ای پیش گیرند، آنها به یقین کافرند و ما برای کافران عذابی خوارکننده آماده کرده ایم و کسانی که به خدا و پیامبرانش ایمان آوردند و میان پیغمبران جدایی نینداختند، اینان به همین زودی به پاداش خود می رسند و خدا بسیار آمرزنده و بسیار مهربان است ( سوره نساء، آیات 150 – 152 ) مهدی موعود ادامه دهنده راه پیامبران و اولیای خداوند بوده و شخصیتی است که آرمان نهایی پیامبران را محقق خواهد ساخت. دستیابی به یک جامعه توحیدی و عادلانه که بر اساس آیات قرآنی آرمان نهایی پیامبران و مضمون دعوت آنان را شکل می دهد، محصول دو اراده الهی و اراده انسانی است.
شرط نخست برای رسیدن به آرمان زندگی اجتماعی بشر، عنایت و هدایت پروردگار است که این اراده الهی برای تحقق این آرمان در قالت ارسال پیامبران و برگزیدن امامان توسط خداوند به انجام رسیده است. وجود این شرط باعث می شود که بخش نخست این آرمان که مربوط به عنصر توحید است، تأمین می شود و آیات 45 و 46 سوره احزاب نیز به همین حقیقت اشاره دارد که پیامبران نسبت به انسان ها، شاهد، بشارت دهنده و انذار دهنده هستند و همچون چراغ روشنی آنان را به سوی خداوند هدایت می کنند. همچنین وجود موعودی که مأموریت به پایان رساندن دعوت تاریخی پیامبران را بر عهده گیرد و عاقبت نیک اجتماع بشری در پایان تاریخ را رقم بزند، در ادامه همین شرط و این اراده الهی معنا پیدا می کند.
شرط دیگری که برای تحقق این آرمان ضروری به نظر می رسد، استقبال و پذیرش جامعه انسانی است. این شرط به وظیفه ای مربوط می شود که انسان ها برای تحقق آرمان زندگی بشر بر عهده دارند و باید آن را به انجام رسانند. نکته قابل توجه این است که در آیه 25 سوره حدید، قیام برای برقراری عدالت و ایجاد قسط بر عهده مردم گذاشته شده ( لیقوم الناس بالقسط ) و بنابر این می توان فهمید که برای رسیدن به جامعه توحیدی و عادلانه، اراده انسان ها و تلاش آنها برای بهره گیری از کتاب و میزان و اجرای عدالت ضروری است. درواقع انسان ها باید به رشد و تکاملی دست یابند که پذیرای عدالت شده و در این راه آماده فداکاری باشند.
به عبارت دیگر اقامه قسط ابدی که هدف ارسال پیامبران است و قرآن به آن گواهی می دهد، دو مرحله «تشریع » و « اجرا» را در بر می گیرد. مقصود از مرحله تشریع، ایجاد قوانین عادلانه ای است که سعادت بشر را تأمین کند. این مرحله، به وسیله پیامبران الهی و به ویژه پیامبر بزرگ و مقدس اسلام انجام شده و به بشریت عرضه شده است. آغاز پیدایش بشر، با آغاز نخستین مرحله تشریع و قانونگذاری همراه بوده و هیچ وقت بشر از راهنمایی غیبی و آسمانی، محروم نبوده است. دومین مرحله، اجرای قوانین عادلانه است که از نظر اهمیت کمتر از مرحله نخستین نیست؛ چرا که قانون صحیح اگر به طور صحیح اجرا نشود، بی فایده خواهد ماند. این مرحله می باید با هدایت و نظارت پیامبران و امامان و توسط مردم محقق شود.
مهدویت به ما نشان می دهد که سرنوشت نهایی تاریخ انسانی، تحقق جامعه ای توحیدی و عادلانه خواهد بود و این آرمان اجتماعی زندگی بشر از طریق اراده و هدایت خداوند و تلاش انسان ها در راه قیام برای عدالت محقق خواهد شد.

وعده ظهور

به اتفاق علمای شیعه و اهل سنت، کسی در این جمله تردید ندارد که پیغمبر اکرم (ص) فرمودند: « اگر حتی از دنیا یک روز بیشتر باقی نمانده باشد، خدا آن روز را طولانی می کند تا مهدی از اولاد من ظهور کند و جهان را آکنده از عدل و داد سازد. » وعده ظهور یک نجات بخش موعود که از نسل پیامبر خداست و راه ایشان را ادامه خواهد داد، مطلب مهمی است که به سرنوشت زندگی انسان در این دنیا مربوط می شود. این وعده نیز در راستای همان وعده بزرگ خداوند در قرآن قرار دارد که آینده روشن انسان و جهان را به تصویر می کشید. در حقیقت این مسأله گویای واقعیتی است که دنیا به سوی آن می رود و از آنجا که این موضوع یک سنت الهی به شمار می رود، اگر چه بشر قرن ها بر خلاف این اراده خداوند حرکت کند و به زندگی تاریک و ظلمانی خود ادامه دهد، درنهایت این خداوند است که عدالت و امنیت و سفیدبختی را بر دنیا حاکم خواهد کرد.

منبع: نشریه همشهری آیه شماره 3
نویسنده: حسام الدین حقیقیان

این است آخرالزّمان برداشت عمومی مردم از اصطلاح آخرالزّمان، مترادف با ملاحم و فتن است؛ مجموعه‌ای از جنگ‌ها، آشوب‌ها و فتنه‌های فراگیر. آنها، مجموعه وقایع و حوادثی را که در ظرف زمانی آخرالزمان، به عنوان دوره و عصری خاص، حادث می‌شود، عین آن دوره و مترادف با آن می‌شناسند. گویا، پیش آگاهی آنان از حجم، گستره و کیفیّت ابتلائات، یعنی مجموعه ملاحم و فتن در آن دوره و عصر چنان است که ظرف و مظروف را در هم عجین و یکی فرض می‌کنند.
در ادوار و اعصار گذشته هم، فتنه و جنگ و آشوب فراوان رخ داده است. اساساً ملاحم و فتن در کیفیت و کمیتی متفاوت با آدمی به زمین آمده و قرین همه ادوار حیاتش بوده است؛ زیرا عرصه زمینی محل بروز منازعات و تضادهاست و حسب همین تعامل و تضاد است که حرکت اتفاق می‌افتد؛ ولی منسوب شدن عصر و دوره آخرین پیامبر، حضرت خاتم الانبیاء(ص) به آخرالزمان، پیش از آنکه مرتبط به ملاحم و فتن این عصر باشد، به جایگاه ‌این عصر و عهد و آخرین بودنش نسبت به ادوار پیشین بر می‌گردد؛ زمانی که در انتهای آن، بشر بزرگ‌ترین تجربه تاریخی و عصر ظهور منجی موعود را در می‌یابد.
آخرالزّمان، با بعثت نبیّ رحمت(ص) آغاز شد؛ چنان‌که ‌ایشان فرمودند: «من پیامبر آخرالزمان هستم»؛ دوره‌ای که هر چه به انتهایش نزدیک‌تر می‌شود، بشر تلاطم و بحران را بیشتر تجربه خواهد کرد تا وقتی که در اثر ‌تراکم بحران‌ها، ملاحم و فتن و انباشتگی ظلم و جور به نهایت خودش می‌رسد. در آن هنگامه، حیات آدمی در کمیّت و کیفیّت، عین فتنه و ملحمه و از جنس آن می‌شود. پیامبر اکرم(ص) از این ‌تراکم و انباشتگی ظلم و جور، با عبارت مملو شدن یاد می‌کنند و می‌فرمایند: «و یملأ الارض قسطاً وعدلًا کما ملئت جوراً و ظلماً؛(1) و زمین را پر از عدل و داد می‌کند؛ آن‌چنان که پر از ظلم و جور و ستم شده بود».
این تعبیر، انباشتگی ویژه ظرفی را به نمایش می‌گذارد که دیگر در آن فضای خالی وجود ندارد، گویا همه حجم حیات آدمی را در کیفیت و کمیت از خود انباشته ساخته است.
از همین روست که می‌توان گفت، وجه ممیّز ملاحم و فتن آن عصر، با سایر اعصار قبل، ابتدا در فراگیری و گستردگی بحران‌ها، ملاحم و فتنه‌ها است؛ ورنه پیش از عهد حضرت رسول‌الله(ص) هم ملحمه و فتنه بوده، طغیانگر و جافی هم بوده؛ لیکن در هیچ عصری ملحمه و فتنه در آن حد و قواره فراگیر نبوده است.
این فراگیری نه به کثرت و تعدد حاکمان و طاغیان ظالم و فتنه‌جو، بلکه به «فراگیری و عمومیت ظلم و جور» میان جوامع و مردم بر می‌گردد. همه مردم، اعم از حاکم و محکوم، مالک و رعیت، سلطان و شبان، جملگی در این ظلم و در این ظلمت شریکند و همراه و همگام با آن. بی‌شک، شما به دست همه مردم، چوب و چماق و اسلحه نمی‌بینید؛ چنان‌که همه مردم لباس حاکم و سلطان و امیر بر تن ندارند و حتی بسیاری از مردم، از دیدن ظلم و ستم رفته بر رعیتی از سوی حاکم و سلطانی آزرده شده و ممکن است از او تبری هم بجویند؛ ولی مفهوم ستم و ظلم، تنها در جور و ستم حاکمان بر رعایا مصداق پیدا نمی‌کند؛ در حالی که در نزد مردم، این بارزترین مصداق ظلم، ستم حاکم بر رعایا، همه مفهوم و معنی ظلم را به خود اختصاص داده است. این معنی، بی‌شباهت با درک عمومی مردم از رزق و روزی نیست؛ در حالی که همه آنچه بر بشر فرود می‌آید و از آن بهره می‌برد یا بدان محتاج است، صورتی از رزق و روزی است؛ مانند سلامتی، علم، حکمت، توفیق عبادت و نان. بشر نان و خورش صبح و شام را روزی می‌شناسد و از جزء، اراده کل می‌کند. به همین صورت، مصداقی بارز از ظلم را که عمدتاً در محاکم قضایی و نزد حاکم ظاهر می‌شود، همه ظلم می‌شناسد و از دیگر صورت‌ها و مصادیق آن غفلت می‌ورزد؛ البته اهل خرد این چنین نیستند.
ظلم در برابر عدل و به معنی خارج شدن هر چیز از جای اصلی و حقیقی خودش است؛ اعم از آنکه مالی از کیف و خانه مظلومی به ناحق جا به جا شده باشد یا آنکه ناشایست و نابخردی بر مسند حاکمیت و امارت تکیه زده باشد و مانند آن.
این فراگیری و عمومیت ظلم در سال‌های ما قبل از ظهور امام عدل، چنان‌که همگان خواسته و ناخواسته و دانسته و نادانسته بدان مبتلا می‌شوند، به عهد جمعی برمی‌گردد؛ عهد مشترک و عمومی مردمان با مبدأ و منشأ ظلم.
همچنان که «پرستش و پرستیدن» ذاتی وجود بشر است و انسان از بدو خلقت تا الی الابد، صرف نظر از همه مصداق‌ها، موجودی پرستنده است و هیچ کس را نمی‌توان در میان نوع انسان، بی‌پرستش و وضعی از پرستیدن تصور کرد (اعم از اینکه خدای واحد را بپرستد یا بتی چوبین یا حتی خودش را) تا آنجا که الزاماً انسان را «موجودی پرستنده» می‌توان نامید، عهد داشتن و عهد بستن هم، ذاتی وجود اوست و به عبارتی، از تبعات ذاتی این صفت «پرستندگی» است.
سر فرود آوردن خالصانه و صادقانه در برابر هر الهه، ایزد و بت، در خود و با خود عهد و تعهد در برابر الهه، ایزد و بت را داراست؛ چنان که مؤمن در دین اسلام، با خدای احد و واحد، عهد راست می‌کند و گسست عهد را گناه و ظلم می‌شناسد و شرک را به عنوان ظلم عظیم معرفی می‌کند.
در وقتی معین و شرایط تاریخی ویژه، نگاه و قلب عموم مردمان رو به سویی می‌آورد و انعقاد عهد و پیمانی را موجب می‌شود و در پی آن دوره جدیدی متولد می‌شود که در همه وجوه با دوره قبلی متفاوت است و موجد و سبب آن، همان عهد جمعی است.
مطابق سنّتی ثابت، رویکرد عمومی و اتفاق جمعی بر موضع و موضوعی معین است که تولد یا مرگ عهد و دوره‌ای را سبب می‌شود.
باعث ظلم فراگیر و عام که همگان را در خود فرو برده و بروز مجموعه ملاحم و فتن آخرالزمانی را در گستره زمین سبب می‌شود، عهد جمعی و اتفاق عمومی در ظلم است. واقعه شگفتی که در هیچ دوره و عصری نمود عینی نداشته و در عصر و عهد هیچ پیامبری دیده نشده است. آنچه که همه افراد و آحاد قومی را دگرگون ساخته و سبب تغییر در سوگیری عمومی آنها می‌شود، جز تغییر در عهد جمعی آن قوم نیست. این تغییر، نه در صورت اعمال و اقوال، بلکه در نفس افراد حادث می‌شود و پس از تغییر در نفس است که دگرگونیشان تغییر در صورت حیات و اعمال هم حادث می‌شود. اعضا و اعمال، تابع قلب و نفسند و دگرگونیشان هم تابع تحول و تغییر قلب و نفس است.
تا در نفس تغییر و تبدیلی اتفاق نیافتد، همه همت و قوای انسان معطوف به آن و مصروف آن نمی‌شود. شاید از همین روست که در آیه مبارکه می‌خوانیم «ان الله لا یغیر ما بقومٍ حتی یغیرو ما بانفسهم...(2) ؛ در حقیقت خدا حال قومی را تغییر نمی‌دهد تا آنان حال خود را تغییر دهند.» تغییر کلی و عمومی در صورت و سیرت حیات جمعی و قومی در گرو تغییر در نفس و عهد جمعی آنهاست.
فرهنگ، ادب و هنجار پذیرفته شده هم که سیرت حیات مادی و تمدنی را در هر دوره‌ای به خود اختصاص می‌دهد، تجسم و نمود عهدی می‌باشد که منعقد گردیده است.
هر عهد، به تبع خود تعهد و تکلیفی دارد که متعهد، دل و جان در آن کار وارد می‌سازد، خواه‌ این عهد با حضرت رحمان باشد و خواه با شیطان. عهد، تنها در صورت لفظی نمی‌ماند، نوعی تعهد و تضمین قلبی را در خود پنهان دارد و بشر، آن همه را برگردن می‌گیرد و ولایتش را می‌پذیرد.
در هر صورت فرهنگ و ادب مردم، در سایه سار این عهد و ولایت می‌بالد و به ثمر می‌نشیند. به عبارت دیگر انعقاد عهد در هر دوره و زمان، به منزله قبول ولایتی است که قومی بر آن گردن نهاده است؛ خواه ‌این ولایت، ولایت الله باشد، خواه ولایت طاغوت.
عهد با خداوند یکتا یا طاغوت، هر یک به تبع خود، تغییر در فرهنگ و هنجار و ادب بودن و زیستن در عرصه زمین را داراست؛ چنان‌که ‌این عهد و پذیرش ولایت، نتیجه محتوم خود را هم دارد، ورود به قبیله ‌ایمان و خروج از ظلمات یا پیوستن به قبیله طاغوت و تجربه تمام عیار و جاویدان آتش. در توقیع مبارک حضرت صاحب الزمان(ع)که به افتخار شیخ مفید(ره) صادر شده است، حضرت یادآور اجتماع قلوب شیعیان در عهد می‌شوند و می‌فرمایند:
«اگر شیعیان ما، که خداوند توفیق طاعت و بندگی خویش را بر آنها ارزانی دارد، در وفای به عهد و پیمان، اتفاق و اتحاد می‌داشتند و آن را محترم می‌شمردند، سعادت دیدار ما برای ایشان به تأخیر نمی‌افتاد.»(3)
هر عهد و پذیرش هر ولایتی، صورتی از زندگی را در خود و با خود دارد و از آن گریزی نیست. کجا دیده شده که مردمی متعهد و مؤمن در ادیان توحیدی صورتی از زندگی را در معاملات و معاشرت قبیله بت‌پرستان پذیرا شده و آن را رعایت کنند تا چه رسد به آنکه خود را در حفاظت و حراست از آن موظف و مکلف بشناسند.
چنان که در وقت بعثت رسول اکرم(ص)، عهد با بت‌ها و اصنام، مبدل به عهد جمعی با خداوند یکتا و پذیرش ولایت او و پیامبرش شد و همه صورت و سیرت حیات مردمان دیگرگون شد.
وقتی از عهد و تعهد سخن می‌گوییم، منظور حاضر شدن مردم در صحنه‌ای و دادگاهی و امضای تعهدنامه نیست. اقبال یا ادبار عمومی قلبی مردم به امری یا درباره هنجاری، به نحوی که دو طرف ناظر بر طلب و پشتیبانی باشد، خود عهدی است که به بار می‌نشیند، این امر ظهور، حقوق و تکالیفی را سبب می‌شود. همین عهد مناسبات، معاملات و روابط مردم را مطابق خود سامان می‌دهد تا جایی که گسست آن عهد، اختلال در مناسبات و معاملات را سبب می‌شود.
حضور عمومی مردم و یاری جمعی هر امامی، نشان از عهدی دارد. این عهد و تکلیف دو طرفه امام و مأموم، صورتی و هنجاری در مناسبات و معاملات را باعث می‌شود که دوام و ماندگاری‌اش در گرو تداوم آن عهد و انجام آن تکلیف است. چنان که آن عهد گسسته شود، هنجار و ساز و کار قوام گرفته بر آن در مناسبات و زندگی روزمره هم بی‌بنیاد و مستعد از هم پاشیدگی می‌شود، تا زمانی که آن عهد برقرار باشد، میان صورت مادی حیات و فرهنگ و تفکر آن قوم نسبت و هماهنگی برقرار است و لاجرم یکپارچگی و نظم (حتی نظم ظالمانه) در همه سطوح عملی و اندیشه‌ای قابل مشاهده است و پس از گسست عهد، اجزا و صورت‌ها از هم پاشیده و فرو می‌ریزند.
فراگیری ظلم و مملو شدن صورت و سیرت زندگی مردم از جور و تباهی، الزاماً به معنی بی‌نظمی و آشفتگی نیست؛ بلکه مراد ابتناء و قوام یافتن صورت و سیرت زندگی ظالمانه بر عهد غیر الهی و پیمان ظالمانه است؛ ورنه فرهنگ و تمدن غربی هم که مبتنی بر تفکر اومانیستی و انسان‌مدارانه و فرهنگ اباحی‌گری و سکولار، شکل گرفته، دارای نظم و قاعده مخصوص به خود است و بر گونه‌ای عقلانیت استوار گشته است. پس هر نظمی الزاماً رحمانی نیست.
این وضع (فرهنگ و تمدن غیر الهی)، به دلیل آنکه با ناموس هستی که اساساً بر عدل و وحدت استوار است، در تضاد قرار می‌گیرد، در سیر تدریجی و تکمیلی در نقطه‌ای از اوج و فراگیری، مستعد از هم پاشیدگی می‌شود. تغییر در نفس اقوام و روی‌گردانی جمعی آنها از عهد ظالمانه و رویکرد به عهد با امام حق نیز موجب فروپاشی و از هم گسیختگی نظام ظالمانه و تأسیس نظام جدید مبتنی بر عدالت می‌شود.
رویکرد جمعی بشر غربی به عهد نفسانی و شیطانی، مقدمه روی‌گردانی عمومی بشر در حوزه‌های فکری، فرهنگی و تمدنی از عهد دینی پیشین بود. این واقعه در تاریخ جدید غربی رخ داد. امروزه ‌این تاریخ، پس از چهارصد سال در بحران فرو رفته و پایان خود را به تجربه نشسته است.
عهد عمومی انسان غربی با طاغوت، سبب پذیرش ولایت طاغوت شد تا غرب در حوزه فرهنگی و تمدنی، موجد عصری شود که همه مرزها و همه حوزه‌های تمدنی را درنوردیده شود، به دلیل غلبه حوزه فرهنگی و تمدنی غرب بر تمامی ساحات حیات بشر و در ورای همه مرزهای جغرافیایی، می‌توان گفت که بشر امروز گرفتار نوعی ظلم فراگیر و عالم گستر شده است.
این سخن بدان معنی نیست که در ادوار قبلی، بشر به لذات حَیَوی و شهَوی مبادرت نمی‌ورزیده است؛ بلکه ارتکاب گناه در شرایطی که عهد جمعی بر ولایت الهی استوار است، موجب اغتشاش و فروپاشی مناسبات فرهنگی و تمدنی نمی‌شود؛ چنان که امروزه در شرایطی که عهد جمعی بر ولایت طاغوت و غیر الهی استوار است و بشر در همه سطوح برای دوام و قوام آن می‌کوشد و حتی بر این تلاش، نام مجاهده دینی می‌گذارد، اصلاحگری فردی و جزیی، ناظر بر دگرگونی کلان نمی‌شود، اگر چه شخص مؤمن، در هر شرایطی مکلف و موظف به حفظ دین و انجام تکلیف خود است.
این ظلم فراگیر از اتفاقی ناشی می‌شود که در نفس مردمان رخ داده است. رویکرد کلی درباره هستی و همه تعاریف درباره عالم و آدم مبتنی بر تفکر غیر الهی عوض شده و به دنبال آن حوزه فرهنگی وسیعی به وجود آمده است؛ ادبی شکل گرفته و همه صورت‌های مادی را هم از خود متأثر ساخته است. در این شرایط، همه در میان مجموعه‌ای از مناسبات و معاملات ظالمانه سیر می‌کنند. در چنین زمانه‌ای عمل مؤمنانه متدینان به مسیحیت یا اسلام، نسبتی با جریان کلان و کلی فرهنگی و مادی غیر دینی جاری در عصر ندارد؛ اگرچه مؤمن در این شرایط معذور است و مکلف به حفظ خود.
تغییر در عهد جمعی، مقدمه حضور و یاری عمومی مردم در قبال امام عدل است. همان که زمینه و بستر تغییر و اصلاح زیر ساخت همه ساحت‌های اعتقادی، اخلاقی و عملی را بر مبنای دین و عهد با حق فراهم می‌آورد و گردن نهادن به ولایت حق و عهد با حضرت حق را سبب می‌شود. در این صورت عهد با امام و ولایت امام مبین و منصوب از سوی حضرت حق، تجلی پیدا می‌کند؛ چنان‌که گردن نهادن بدان عین گردن نهادن به عهد با حضرت حق و ولایت الله است. اگر این عهد و پذیرش ولایت تبدیل به عهد جمعی و ولایت‌پذیری عمومی شود؛ یعنی حضور جمعی مردم را بر آستانه خانه امام و حجت بر حق سبب شود و حمایت و پشتیبانی آنها از امام را در پی داشته باشد، الزاماً ظهور ولایت ظاهری امام را هم در پی خواهد داشت.
در هر زمان، ولایت باطنی امام جاری و ساری است؛ لیکن ظهور ولایت ظاهری که موجب تأسیس دولت امام معصوم و حجت حق می‌شود، در گرو اذن خدا و عهد جمعی و ولایت‌پذیری عمومی مردم است. اتفاق مردم و گردن نهادنشان بر عهد با امام، در گرو تجربه اضطرار و دانایی و معرفت آنها است تا وقتی که طلب عمومی و اتفاق همگانی با میل و رغبت حادث نشود، عهد قبلی گسسته نمی‌شود و عهد جدید منعقد نمی‌گردد.
امروزه، در تمامی عالم، عهد و ولایت کفر و شرک و نفاق پاس داشته می‌شود. در میان مسلمانان هم، عهد الهی و ولایت الهی نسبتی با حیات فردی و جمعی و مناسبات و معاملات آنها ندارد. آنها هم به نوعی سرِ هم‌نوایی و هم‌آوایی به عهد انسان غربی دارند و خود را درآن شریک می‌شناسند و سهم خویش را از دستاوردهایش می‌طلبند.
تغییر بزرگ در نفس مردم، به اذن خدا در گرو دانایی و تجربه اضطرار است. پیامدهای بحران‌زای پذیرش عهد و ولایت و کفر و زندقه، بشر را به مرتبه‌ای از اضطرار و اضطراب می‌رساند تا در میانه غرقاب بلا، دست نیاز به سوی آستان بی‌نیاز دراز کند و منجی موعود را مطالبه کند؛ لیکن دانایی و معرفت، خود مقدمه روی‌گردانی از عهد ماضی و اقبال به عهد مستقبل است. این به معنی تجدید عهد با امام است. البته برای آنکه عهد با امام را نو می‌کند و چون مجاهدی خود را مهیای دفاع از حریم امامت برای تأسیس دولتش می‌شناسد، فرقی نمی‌کند که وقت آن دولت کی فرا می‌رسد؛ او تنها به انجام تکلیف می‌اندیشد.
امام منصوب از سوی حضرت حق و معرفی شده پیامبر آخرالزمان، حضرت رسول الله(ص) مکلف است تا به شرط حضور مردم و بیعت آنان برای یاری امام، برای اقامه عدل قیام کند و بی‌گمان، خداوند علیم و رئوف هم، دعای مضطر دانا را بی‌پاسخ نخواهد گذاشت. این واقعه بی‌شباهت به حضور و ازدحام مردم برای مطالبه خلافت و امامت امیرالمؤمنین(ع) و بیعت با ایشان نیست و ناگزیری امام علی(ع) برای قبول خلافت و اعمال ولایت بر آنها؛ چنان که وجهی پر رنگ از ماجرای غم‌بار «کربلا» را طلب مردم «کوفه» و ارسال نامه‌ها به محضر امام حسین(ع) به خود اختصاص داده است.
در کلامی زیبا و تشبیهی شیرین، حضرت رسول الله(ص) می‌فرمایند: «امام چون کعبه است که مردم باید به سویش روند، نه آنکه منتظر باشند تا او به سوی آنها بیاید».(4)
این اقبال عمومی مجال اعمال ولایت ظاهری امام را که صاحب ولایت باطنی و ظاهری بر جمله آفریده‌های خداوند است، فراهم می‌آورد و در غیر آن، عزلت یا غیبت، روزی و تکلیف ناگزیر امام است.
این همه، مقدماتی بود تا یادآور این معنا شوم که در وجهی، غیبت و اضطرار امام، به ما، عهد ما و رویکرد ما بر می‌گردد؛ چنان که برطرف شدن این اضطرار هم بسته اقبال و تجدید عهد ما با آن حضرت است. خداوند جملگی ما را در تجدید عهد حقیقی توفیق عطا فرماید. ان‌شاء‌الله.

پی‌نوشت‌ها:

1. عقد الدرر، ص 31؛ کشف الغمه، ج 2، ص 471.
2. سوره رعد (13)، آیه 11.
3. خادمی شیرازی، تحفه امام مهدی(ع)، ص 128.
4. بحارالانوار، ج 36، ص 353.

منبع:نشریه موعود شماره 137 و 138
نویسنده: مهدی محمّد یاری

گمارده از خواب بیدار شد ... پیشانی‌اش خیس عرق شده بود. از جا بلند شد و زیر نور ماه به حیاط رفت و کوزه آب را برداشت، چند جرعه آب خورد، نفس عمیقی کشید و همان‌جا روی پله حیاط نشست. نسیم خنک نیمه شب تابستان، کمی حال را بهتر کرد.
نگاهی به ماه انداخت، بدر کامل بود. از خلوت و سکوت شبانه خانه احساس آرامش کرد. بغضش شکست و اشک آرام صورتش را خیس کرد. اشک که جاری شد، بغض هم رهایش کرد. در عالم خودش بود که سایه‌ای را کنارش حس کرد، سر برگرداند. مرضیه بود که بالای سرش ایستاده بود.
باز بی‌خوابی به سرت زده؟
با سرعت اشک‌هایش را پاک کرد. مرضیه کنارش نشست و گفت:
از من پنهان می‌کنی؟
لبخندی زد و گفت: چیزی نیست که بخواهم پنهان کنم.
مرضیه سری تکان داد و گفت: تو از من پنهان می‌کنی و من از تو؛ اما تا کی؟ این قصه تا کی می‌تواند ادامه داشته باشد؟
محمدحسین سرش را پایین انداخت: امشب خواب دیدم... خواب کودکی که اینجا توی حیاط بازی می‌کرد و می‌خندید.
مرضیه آهی کشید و گفت: بس که در فکرش هستیم.
ـ من تصمیم گرفته‌ام...
ـ که چه کار کنی؟
ـ می‌خواهم به نجف بروم.
ـ نجف؟
ـ بله! نجف. از دست دوا و درمان طبیب‌های «تبریز»، از دست نگاه‌های کنجکاو، از دست دل‌سوزی‌های مردم خسته شده‌ام. می‌روم شاید آنجا فرجی شود.
ـ چرا نجف؟!...
ـ نمی‌دانم، می‌روم شاید خوابم تعبیر شود ...
همه آرزویش این بود حالا که این همه راه از تبریز به نجف آمده، دست خالی برنگردد؛ اما روزها از پی هم می‌گذشت و هیچ نشانه‌ای از فرج نبود. کارش شده بود بیتوته در «مسجد کوفه» و «مسجد سهله» و انتظار، انتظار یک اتفاق، اتفاقی که نمی‌افتاد...
تنها و دل‌شکسته گوشه مسجد کوفه نشسته بود و گریه می‌کرد. تاجر سرشناس بازار تبریز، اینجا مسافری غریب و دل‌شکسته بود که سر بر دیوار مسجد اشک می‌ریخت.
کسی که آرزوی شنیدن خنده یک کودک، همه زندگی‌اش را پر کرده بود. چهل روز بود که از تبریز به نجف و کوفه آمده بود و دیگر بیش از این امکان و توان ماندن نداشت. چشم بر هم گذاشته بود و در دل نجوا می‌کرد. برای لحظاتی نفهمید به خواب رفت یا بیدار بود. فقط صدایی شنید که آرام و شمرده به او گفت: برو و محمدعلی جولای دزفولی را پیدا کن! به حاجتت می‌رسی...
به خود آمد، چشم گشود. نفهمید این صدا را در بیداری شنید یا در خواب یا چیزی بین خواب و بیداری. دلش فرو ریخت.
آنچه را که شنیده بود برای خودش تکرار کرد. برو محمدعلی جولای دزفولی را پیدا کن. به حاجتت می‌رسی. این کلمات آخر را چند بار تکرار کرد و مثل تشنه‌ای که قطره آبی را مزه‌مزه کند. چیزی فراتر از سیراب شدن با جرعه جرعه آب... به حاجتت می‌رسی... به حاجتت می‌رسی...
حس کرد نور امیدی به دلش تابیده، نور امیدی که به او توان می‌داد. توانی که مدت‌ها بود از دست داده بود. حس کرد سبک شده، در دلش احساس نشاط و سرور کرد. بلند شد تا برای خواندن دو رکعت نماز شکر و رفتن به دزفول آماده شود.
با آنکه دلش می‌خواست این مژده را به همسرش بدهد؛ اما راهی دزفول شد تا به پیغامی که شنیده بود، عمل کند. نام محمدعلی جولای دزفولی را مدام تکرار می‌کرد و به این می‌اندیشید این مرد کیست و چه ارتباطی با برآورده شدن حاجت او دارد؟
به بازار دزفول که رسید همه خستگی راه را از یاد برد. شوق دیدار جولای دزفولی تمام وجودش را در بر گرفته بود.
از اولین حجره بازار، سراغ محمدعلی را گرفت. گفتند در بازار دزفول، جولا و بافنده زیاد است؛ اما محمدعلی نامی، در انتهای بازار، حجره کوچکی دارد. به شوق آمد. از اینکه با مقصودش فقط چند قدم فاصله داشت. قلبش به تندی شروع به تپیدن کرد. به قدم‌هایش سرعت داد. در انتهای کوچه‌ای که نشانی‌اش را داده بودند، اتاقکی کوچک بود که در آن مردی سرگرم بافتن پارچه بود. محمدحسین جلو رفت. مرد بر قطعه‌ای پوست گوسفند نشسته بود. محمدحسین سلام کرد. مرد سر برداشت و به سلام او جواب داد. پیراهن و شلواری از کرباس پوشیده بود و دکانش یک متر در دو متر هم نبود. هنوز محمدحسین بعد از سلام، حرفی نزده بود که گفت:
حاج محمدحسین! حاجت روا شدی.
زانوهای محمدحسین لرزید. آهسته همان جا جلوی در نشست. محمدعلی سکوت او را که دید، گفت: گفتم که حاجت روا شدی.
محمدحسین به خود آمد و پرسید: می‌توانم داخل شوم؟
محمدعلی گفت: مهمان حبیب خداست.
محمدحسین گوشه اتاقک کز کرد. تمام تنش می‌لرزید. نمی‌دانست از شوق است یا از ناباوری. محمدعلی جولا، بی‌آنکه به مهمان تازه وارد و متعجبش حرفی بزند، دست از کار کشید. اذان گفت و به نماز ایستاد. محمدحسین به خود آمد، بلند شد با آبی که همراه داشت وضو گرفت و با محمدعلی نماز خواند. نمازش که تمام شد آهسته گفت: من در این شهر غریبم. اجازه دارم امشب مهمان شما باشم؟
محمدعلی به نشانه قبول سری تکان داد و پشت دستگاه کوچک بافندگی‌اش نشست. چهره‌اش آرام و روشن بود؛ اما ابهتی داشت که به محمدحسین اجازه نمی‌داد، حرفی بزند.
در سکوت به کار او خیره شده بود تا اینکه او کارش را تمام کرد و بلند شد و از طاقچه گوشه اتاق یک کاسه چوبی پر از ماست آورد و با دو قرص نان جو در یک سینی چوبی جلوی محمدحسین گذاشت. تاجر ثروتمند تبریزی که به بهترین غذاهای لذیذ تبریز عادت داشت، بی‌هیچ حرفی با او هم‌غذا شد و نان جویی که تا به حال نخورده بود، با ماست خورد. محمدعلی اصلاً سکوت را نشکست و محمدحسین هم جرئت شکستن سکوت را نداشت. محمدعلی ظرف خالی ماست را برداشت و یک قطعه پوست گوسفند به محمدحسین داد و گفت:
تو مهمان منی. روی این بخواب.
و خودش بی‌آنکه منتظر جواب او باشد، روی زمین خاکی اتاق دراز کشید. محمدحسین که هر شب در بستر نرم و راحت خانه خوابیده بود، بر روی قطعه پوست در آن اتاق کوچک و در کنار این مرد پر ابهت و ناشناخته، بدون روانداز دراز کشید. لحظه‌ای خواب به چشمش نمی‌آمد. با آنکه بسیار خسته بود و روز سختی گذرانده بود؛ اما فضای آن اتاقک و حرکات متین و آرام آن مرد خواب را از او گرفته بود... .
شب کوتاه تابستان بسیار زود سحر شد و محمدعلی از جا برخاست، وضو گرفت، اذان گفت و نماز شب و صبح خواند. محمدحسین هم همراهش نماز خواند و منتظر شکستن سکوت شد؛ اما او تا روشن شدن آسمان تعقیبات نماز را به جا آورد و بعد هم بی‌صدا مشغول به کار شد.
محمدحسین حس کرد دیگر تحمل این همه سکوت را ندارد. به احترام پیش پای او زانو زد و گفت:
از من پرسیدی که هستم و مرا به نام خواندی. راستش تا به حال جرئت نکردم سؤال کنم؛ اما می‌دانم که نمی‌توانم بدون جواب به شهرم برگردم.
محمدعلی چشم از کارش برنمی‌داشت و در سکوت می‌بافت. محمدحسین ادامه داد: قطعاً همه چیز را درباره من می‌دانی، پس به من بگو چه کردی که به این مقام رسیدی؟
محمدعلی سر برداشت، چشمان نافذش را در چشمان محمدحسین دوخت.
محمدحسین نگاهش را تاب نیاورد و سر به زیر انداخت.
محمدعلی با لحنی محکم گفت: این چه سؤالی است؟ حاجتی داشتی روا شد. برو به شهر و دیارت و منتظر تولد فرزندت باش.
محمدحسین اگر چه از شنیدن این جملات غرق سرور شد؛ اما دل نَکَند.
ـ نه... تا نفهمم قضیه تو چیست نمی‌روم. من مهمان تو هستم و به حرمت و احترام مهمان باید به من بگویی راز این اتفاق چیست.
محمدعلی دست از کار کشید. نگاهش را به زمین دوخت و گفت: مرا به حال خودم بگذار. تو حاجتی داشتی... .
محمدحسین التماس کرد: نه... با همه حرمتی که برایت قائل هستم مرا ناامید مکن. دلم می‌خواهد بدانم در اینجا چه کرده‌ای که متصل شده‌ای. تو که تا به حال مرا ندیده بودی، نامم را از کجا می‌دانستی؟
محمدعلی آهسته گفت: من در این اتاقک مشغول به کار خودم بودم. نگاه کن روبه‌روی این دکان من، خانه‌ای است. قبلاً در این خانه مردی از بزرگان شهر زندگی می‌کرد و سربازی از خانه او محافظت می‌کرد، او مرد ستمگری بود.
روزی سرباز به دکانم آمد و به من گفت: تو نانت را چطور تهیه می‌کنی؟
تعجب کردم. آن سرباز با نان من چه کار داشت؟ گفتم: سالی یک خروار جو می‌خرم، آرد می‌کنم و می‌پزم. فعلاً زن و فرزندی هم ندارم و روزی یک قرص نان برایم کافی است.
سرباز گفت: من محافظ این خانه هستم. دلم نمی‌خواهد از مال این ظالم نان روزانه‌ام را تأمین کنم. اگر قبول کنی برای من هم یک خروار جو بخری و هر روز همراه نانی که برای خودت می‌پزی دو قرص نان هم برای من بپزی، ممنونت می‌شوم.
من قبول کردم. رفتم و جو خریدم، آرد کردم و هر روز دو قرص نان همراه نام خودم می‌پختم و او می‌آمد و سهمیه‌اش را می‌برد.
تا اینکه یک روز نیامد، نگرانش شدم. به در خانه آن ستمگر رفتم و سراغش را گرفتم. خادم خانه گفت که او مریض شده و در مسجدی که در همین نزدیکی است، خوابیده.
به مسجد رفتم و دیدم سرباز افتاده و کسی پرستار او نیست. گفتم برایت طبیب و دوا تهیه می‌کنم. گفت: احتیاجی نیست! من امشب از دنیا می‌روم!
تعجب کردم. او از کجا می‌دانست که شب، مرگش فرا می‌رسد؟ تعجب مرا که دید گفت: نصف شب، کسی به سراغت می‌آید و تو را از مرگ من با خبر می‌کند. هر چه به تو دستور دادند، عمل کن و بقیه آردهایی که برای من تهیه کره بودی، مال خودت باشد.
دیدم دارد وصیت می‌کند. گفتم: بگذار امشب نزد تو بمانم.» گفت: نه برو. نباید بمانی. هر وقت که وقت آمدنت رسید، تو را مطلع می‌کنند.
منظورش را نفهمیدم. او که کسی را نداشت و از بی‌کسی در مسجد خوابیده بود. پس چه کسی مرا از مرگ او مطلع می‌کرد؟ این سؤال به ذهنم گذشت؛ اما جرئت نکردم بپرسم و به دکانم آمدم. خواب به چشمم نمی‌آمد. از کار این سرباز در حیرت بودم. نیمی از شب گذشته بود که در زدند. در را باز کردم. مردی پشت در بود که تا به حال او را در آن محله ندیده بودم. مرا به نام خواند و گفت: ‌محمدعلی بیا!
بی‌هیچ حرفی از دکان بیرون رفته و به سرعت خودم را به مسجد رساندم. سرباز از دنیا رفته بود. درست همان‌طور که خودش گفته بود. دو نفر آنجا بودند. آنها را هم نمی‌شناختم. به من گفتند که به آنها کمک کنم تا سرباز را برای غسل به جانب چشمه خارج شهر ببریم. با آنها همراه شدم و با هم، سرباز را کنار چشمه بردیم. آنها او را غسل دادند، کفن کردند، بر او نماز خواندند و او را با هم به مسجد آوردیم و در مسجد به خاک سپردیم. من مبهوت از آنچه پیش آمده بود، به دکانم برگشتم. نمی‌دانستم او کیست و آن دو که بودند و چرا مرا هم در کفن و دفن او شریک کردند. چند شب گذشت. یک شب که خواب بودم، در دکانم را زدند. مردی پشت در بود که مرا به نام خواند و گفت:
محمدعلی بیا آقا تو را طلب کرده‌اند.
تمام تنم لرزید: آقا؟!
اما جرئت نکردم سؤال کنم. در دکانم را بستم و با او به راه افتادم. از شهر خارج شدیم. با آنکه اواخر ماه بود، ولی صحرا مانند شب‌های مهتابی بدر، کاملاً روشن و زمین سرسبز و خرم‌ بود؛ اما ماه هم در آسمان نبود.
در فکر بودم از این سرسبزی حیرت‌آور زمین و روشنایی زیبای آسمان بدون وجود ماه؛ اما قدرت ابراز سؤال نداشتم. بی‌صدا به دنبال آن مرد ناشناس پیش می‌رفتم تا به صحرایی رسیدیم که در این نواحی، به صحرای «لور» شهرت دارد. با همان سرسبزی و روشنایی مهتاب بدون ماه، از دور عده‌ای توجهم را جلب کردند. عده‌ای که دور هم نشسته بودند و یک نفر مقابل آنها ایستاده بود. یک نفر هم بین آنها بود که از همه جلیل‌القدرتر بود. چشمم که به او خورد، هراس به دلم افتاد و استخوان‌هایم شروع به لرزیدن کرد. انگار که سردم شده باشد. مردی که همراهم بود، گفت: جلوتر بیا.
به زحمت پیش رفتم، نزدیک‌تر که شدم ایستادم. آنکه در مقابل جمع ایستاده بود، گفت:
«بیا جلو نترس.»
جلوتر رفتم. شخصی که در بین جمع بر همه برتری داشت فرمود:
«می‌خواهم به پاداش خدمتی که به آن سرباز کرده‌ای، تو را به جای او منصوب کنم.»
دلم لرزید. آهسته گفتم: من کاسب و بافنده‌ام، مرا به سربازی چه کار؟
فکر کردم می‌خواهند مرا به جای سرباز، نگهبان خانه آن ستمگر کنند. ترسیدم.
فرمودند:
«این طور نیست که تو فکر می‌کنی تو را به جای او گماشتم. به جای خود باش، هر زمان به تو فرمانی دادیم، انجام بده!»
دیگر حرفی نزدم، برگشتم. آن مرد با من نیامد. قدرت برگشتن و نگاه کردن به آن جمع را نداشتم؛ ولی ناگهان متوجه شدم هوا تاریک شده و از آن سرسبزی و خرمی صحرا و روشنایی خبری نیست. با شتاب به دکانم برگشتم و بعد از آن شب، دستورات
امام عصر(عج) به من می‌رسد. از جمله دستورات آن حضرت انجام گرفتن مقصد و حاجت تو بود و ذکر نام و مشکلت.
محمدحسین مبهوت از آنچه شنیده بود، وقتی به خود آمد که هر دو گریه می‌کردند. محمدعلی از یادآوری خاطره دیدار آن شب مهتابی و او از سعادتی که نصیبش شده بود.
آفتاب بالا آمده بود و محمدعلی جولا به کار بافتن، مشغول شده بود و محمدحسین می‌رفت تا مژده این معجزه را به همسرش بدهد.

منبع: بر اساس داستانی از کتاب العبقری الحسان، شیخ علی اکبر نهاوندی، ج 2، صص 79 80؛ گنجینه دانشمندان، شیخ محمد رازی، صص 135-137.
منبع: نشریه موعود شماره 137 و 138
نویسنده: مریم ضمانتی یار

سعادت ابدی

اعتقاد به مهدویت و احیای سبک زندگی دینی

عقلانیت و سبک زندگی، دو ساحت متفاوت و در عین حال وابسته به شمار می روند که در تحلیل حیات فردی و اجتماعی انسان ها به عنوان نظام معنایی و نظام نشانه ای مورد استفاده قرار می گیرند. بر این اساس زندگی هر انسان یا جامه انسانی شامل رفتارهایی است که از عقلانیت آن ناشی شده و همچنین حاصل باورهایی است که به سبک زندگی مشخص در رابطه با آن انجامیده اند و از همین جهت می توان عقلانیت را به ریشه و سبک زندگی را به میوه درخت زندگی آدمی تشبیه کرد.
زندگی انسانی مجموعه ای از رویدادها و حوادث متوالی و متفاوتی است که بر مبنای سنجش و انتخاب افراد به وجود آمده و تجربه می شوند. فرایند انتخاب و گزینش که توسط انسان و در مواجهه با ایده ها، امکانات و وضعیت های گوناگون صورت می گیرد، در دو ساحت نظری و عملی دنبال می شود؛ در ساحت نخست، آدمی مجموعه ای از دریافت ها و باورها درباره خود و جهانی را که در آن قرار گرفته اختیار می کند و با گزینش این مجموعه، به لحاظ نظری به گروهی از انسان ها با افکار و اعتقادات مشابه پیوند می خورد و از گروه دیگری از آنها با باورهای بیگانه متمایز می شود. این ساخت « عقلانیت» نامیده می شود و به حوزه ای از زندگی انسان اطلاق می شود که باورهای کلی و ذهنی او درباره اساسی ترین مقولات حیات و ایده ها و قضاوت های او درباره مسائل مشترک زندگی بشری را در بر می گیرد.
در ساحت دیگر، آدمی منظومه ای از رفتارهای و شیوه های مربوط به جنبه های عینی و روزمره زندگی را بر می گزیند و با این انتخاب، به لحاظ عملی خود را به مجموعه ای از انسان ها پیوند می دهد و از کسان دیگری که شیوه های متفاوتی در زندگی دارند، فاصله می گیرد. این ساحت « سبک زندگی» نام گرفته و به حوزه ای از زندگی انسان اطلاق می شود که الگوها و رفتارهای او درباره مسائل روزمره و شئون متکثر حیات بشری از جمله دانش، جنسیت، کار، تغذیه و سرگرمی را در بر می گیرد.
نزد متفکران مسلمان این دو ساحت با عناوین « حکمت نظری » و « حکمت عملی » شناخته می شود؛ حکمت نظری ناظر بر حکمت الهی، حکمت ریاضی و حکمت طبیعی بوده و در حکمت عملی از اخلاق، تدبیر منزل و سیاست مدن گفت و گو می شود. در واقع سبک زندگی انسان متناسب با الگوهایی که او در زندگی خود به کار می گیرد و مصرف می کند، شکل می گیرد و بر این اساس، سبک زندگی و شیوه زیست انسان ارتباط مستقیمی با عقلانیت به کار گرفته شده توسط او دارد؛ عقلانیتی که در حوزه کلان و کلی در « دین » و در حوزه خرد و محلی در « فرهنگ » به ظهور می رسد.
تا آنجا که به دین اسلام مربوط می شود، قرآن به مثابه منبع اساسی فکر و ایمان دینی، تأمین کننده « عقلانیت » و سنت رسول خدا به عنوان کانون اصلی عمل و رفتار دینی، الهام بخش « سبک زندگی » اسلامی به شمار می رود. محتوای قرآن در بر گیرنده بینش های بنیادین در رابطه با موجودیت عالم و منشأ آن و همچنین زندگی انسان در دنیا و استمرار آن در آخرت بوده و تشکیل دهنده طرح کلی حیات – چه در وضعیت ثابت و از پیش فراهم شده و چه در سیمای متغیر و ظرفیت لایتناهی آن – به حساب می آید.
تجربه حضور تاریخی پیامبر خدا، بخش دیگری از سنت اسلامی را تشکیل می دهد؛ بر این اساس پیامبر یک مبلغ و پیام آور صرف نبوده و نفس وجود او به مثابه تجلی انسانی پیام الهی و نمونه کامل و تحقق یافته آن، جزئی از گفت و گوی خدا با انسان به شمار می آید.
همچنان که در قرآن به حوزه های گوناگون حیات انسان توجه و درباره آنها گزاره هایی بیان شده است، پیامبر نیز در ساحت های مختلف زندگی بشری مشارکت داشته و با مسأله هایی که عموم انسان ها به طور معمول در زندگی خود با آنها مواجه می شوند، دست به گریبان بوده است. از این رو نه تنها تأسی به پیامبر (ص) و الگوبرداری از او در زندگی امکان پذیر بوده که مبتنی بر آیات قرآن، توجه به گفتار و رفتار پیامبر (ص) و سر سپردن به فرامین و احکام او برای مسلمین – به عنوان الگوی نیک (أسوه حسنه ) انسانی – لازم است. تبعیت از پیامبر (ص) اطاعت از خداوند محسوب شده و دوست داشتن او شرط محبت به خدا در نظر گرفته شده است و بر همین اساس سنت پیامبر (ص) به کلام الهی گره خورده و احادیث نبوی – در مقام گزارش عادات و رفتار پیامبر (ص) در زندگی و ارائه دهنده دیدگاه های او درباره مسائل گوناگون حیات – مبنای عمل مسلمانان واقع می شود. بر همین اساس محتوای اسلامی شامل قرآن و سنت پیامبر بوده و شرط رستگاری مسلمانان نیز حضور توأم کتاب و سنت در زندگی آنها بیان شده است. جریان دین در زندگی انسان ها با ظهور پیامبران آغاز می شود و در زمانه ای که مردم به زندگی روزمره خود عادت کرده و روزگار می گذرانند، پیامبر مبعوث می شود تا زندگی آنها را تغییر دهد. پیامبر سختی ها و زشتی های رنج و نازیبایی در میان آنان گفت و گو می کند. او از وضعیت بهتری که زندگی آنها می تواند به خود ببیند، سخن می گوید و از آرزوها و ایده آل هایی که می تواند در میان آنان محقق شود، پرده بر می دارد. بر این اساس، مواجهه دین با زندگی انسان ها که در قالب بعثت، نبوت و راهنمایی پیامبران واقع می شود، در گام نخست چهره ای « آسیب شناسانه » داشته و به وضعیت موجود اما نامطلوب زندگی مردم مربوط می شود و در گام دیگر ماهیتی « راهبردی » پیدا می کند و به وضعیت موعود و مطلوب زندگی مردمان ارتباط می یابد. در واقع انسان ها پس از آنکه نسبت به ناهنجاری ها و نارسایی های فکری، اخلاقی و رفتاری خود – که پیامبر پرده از آنها برداشته – آگاهی می یابند، شیوه زندگی خود را تغییر می دهند و وضعیت جدیدی بر حیات آنها حاکم می شود.
با وجود این، این گونه نیست که بازگشت به زمانه قبل از بعثت پیامبر – که زندگی در آن وضعیت چهره ای ناهنجار و نامعقول داشت – ناممکن باشد بلکه این مخاطره همواره وجود دارد که زندگی مردمانی که بر اثر دعودت پیامبر و راهنمایی او متحول شده اند، دوباره با رنج، سختی و زشتی توأم شود. همچنان که در جریان تحول دینی زندگی، مردم همان انسان های پیشین بوده و تنها سبک زندگی آنها تغییر یافته بود، در این وضعیت نیز ممکن است انسان ها – در عین آنکه به ظاهر دین دار بوده و بر هویت دینی خود تأکید می ورزند – شیوه زیست خود را تغییر داده و از ویژگی ها و ایده آل های زندگی دینی فاصله بگیرند؛ چیزی که از قرار معلوم اندک زمانی پس از دوره زندگی هر پیامبر تحقق می یابد و اساساً شاید همین مسأله سبب شده تا برای رفع و اصلاح انحراف ها و فساد هایی که در زندگی انسان های آشنا به دین به وجود می آید، پیامبر دیگری مبعوث شده تا شیوه زندگی دینی را در میان آنها از نو به جریان اندازد. واقعیت این است که زندگی ما در زمانه ای قرار گرفته که از هنگامه بعثت پیامبران و مواجهه مستقیم انسان ها با نزول وحی فاصله دارد. آموزه ختم نبوت در نگاه اسلامی بر این نکته تأکید می ورزد و بیان می کند که پس از بعثت و نبوت حضرت محمد صلی الله علیه و آله پیامبر دیگری مبعوث نخواهد شد و بر این اساس او آخرین فرستاده خدا به سوی انسان ها تلقی می شود. همچنین این واقعیت که اسلام در مقایسه با دیگر ادیان ابراهیمی وضعیتی متأخر داشته و جدیدترین دین محسوب می شود، تأکید دیگری بر واقعیت زندگی اکنون ما در عصر غیبت پیامبران و دوری از حضور تاریخی دین به حساب می آید. این فاصله طولانی به طور طبیعی واکنش های متفاوتی را در میان کسانی که در زمینه دینی متولد شده و هویت آنها متأثر از دین شکل می گیرد، در پی داشته است. برخی در اثر احساس مسافت زمانی میان خود و عصر بعثت پیامبر در حقانیت دین شک کرده و از آن روی برتافته اند. بعضی از انسان ها نیز با در نظر گرفتن تحولات شکل ظاهری زندگی در زمانه خود نسبت به عصر ظهور دین، از در پیش گرفتن سبک زندگی دینی خودداری ورزیده اند و بالاخره جمعی زیادی از آنها با وجود علاقه و اشتیاق به دین و در عین تأکید بر هویت و پیشینه دینی خود، در فهم پیام دین و به کارگیری آموزه های دینی در زندگی دچار مشکل شده و در تناقض میان آرمان و واقعیت گرفتار آمده اند. هر چند در این میان شمار اندکی نیز حضور دارند که با وجود موانع و سختی های فراوان در پذیرش و به کارگیری محتوای دین در زندگی خود موفق بوده و میراث دار واقعی سبک زندگی دینی به شمار می روند.
بر خلاف دیگر ادیان که موعودیتی مبتنی بر نجات بخشی قومی یا رهایی معنوی یا حتی تحولات کیهانی به تصویر می کشند، موعود اسلام و نجات بخشی او جنبه ای اخلاقی داشته و موعودیت اسلامی به اصلاح سبک زندگی و شیوه زیست انسان ها نظر دارد. آن چنان که آموزه مهدویت بیان می دارد، نه تنها ظلم و بی معنایی همه گیری در سراسر زمین – پیش از ظهور موعود در آخرین مرحله تاریخ – سیطره می یابد، که حتی در میان مسلمانان و افرادی که از هویت و سابقه دینی برخوردارند، مشکلات و ناهنجاریهای اخلاقی فاحشی بروز می یابد و در تعبیری قرآنی به واسطه سوء اختیار و بی اخلاقی آدمی فساد در خشکی و دریا ظهور یافته ( ظهر الفساد فی البر و البحر بما کسبت ایدی الناس ) و زندگی چهره سخت و تاریک خود را به نمایش می گذارد.
در چنین زمینه ای است که نجات بخشی موعود واقع می شود و با حذف عناصری که مدافع وضعیت به وجود آمده قلمداد می شوند، به تغییر در شیوه زیست بشر و احیای عقلانیت و سبک زندگی دینی مبادرت می ورزد. بر این اساس عاقلانه ترین واکنشی که در برابر مسأله زندگی در عصر غیاب پیام آوران وحی و غیبت موعود به نظر می رسد، تلاش برای اصلاح اخلاقی و توسعه عقلانیت و سبک زندگی دینی است تا علاوه بر حفظ هویت دینی، استقبال از موعود و قیام اخلاقی او نیز امکان پذیر شود.

هدف نهایی

مبتنی بر آیات قرآن، انسان و جهان مخلوق آفریدگاری یکتا، بی نیاز و برکنار از محدودیت های مادی بوده که بر اساس علم و قدرت بی انتهای خود هستی ممکن را پدید آورده است. این خلقت بی معنا نبوده و مبتنی بر هدفی مشخص و غایتی معلوم صورت گرفته و در این میان انسان – به عنوان مخلوق مختار و مسوولی که قابلیت مورد تخاطب قرار دادن خداوند را دارد - حامل امانتی است که متضمن شناخت هدف متعالی حیات و نیل به آن است. این امانت که در وجود آدمی گنجانده شده و توسط پیام آوران الهی یادآوری و از آن بهره برداری می شود، زمینه ساز سعادت ابدی انسان و سامان بخش زندگی پر نشیب و فراز او خواهد بود؛ اگر چه مواجهه آدمی با این موهبت الهی همواره با موفقیت قرین نبوده و پیشینه طولانی زندگی بشر حاکی از چالش مستمر آدمی با رسولان و اولیای حق بر سر ایمان و کفر به خداوند است.

منبع: نشریه همشهری آیه شماره 3
نویسنده: عطیه هراتی مطلق

راه امام خميني (رحمه الله) طريق نجات از ظلمات آخر الزماني

اولين برکت انتظار

اولين برکت انتظار فرج، وقتي خواهد بود که انسان منتظر بفهمد چه نوع ظلمتي جلوي ظهور نوراني امام را گرفته و موجب شده که امام همچنان در غيبت باقي بمانند. انسان ها بايد در گره زدن جان خود به خدا نقشي فعال داشته باشند و اين کار با کمک امامي معصوم که واسطه بين انسان ها و خداوند است انجام مي گيرد(1) و در اين حالت است که انتظار با تمام شور و حرارت شروع مي شود و انسان ها از جهان مادي و ماشيني شده فاصله مي گيرند، زيرا: «ساکنان جهان ماشيني، با همه چيز مثل ماشين رفتار مي کنند، آنان طبيعت را سرد و بي عاطفه مي يابند و خودشان هم مثل آن مي شوند.» (2)
کسي که با فرهنگ انتظار آشنا باشد ظلمات زمانه بر او حاکم نمي شود؛ چنين کسي بدون آن که به غاري پناه ببرد، در جامعه به وظيفه خود مشغول است و در عين حال، مواظب است که گرد و غبار ظلماني آخرالزمان بر او ننشيند، زيرا او مي داند که از يک طرف، خداوند چه شرايطي را با حاکميت امام معصوم، براي بشريت رقم خواهد زد و از طرف ديگر، مي بيند که با غيبت امام معصوم (ع) چگونه باطل، جاي حق را گرفته است. چنين انساني مي تواند خودآگاهي و دل آگاهي لازم را به مردم زمانه خود نيز بدهد.
تا بفهمد چگونه گرفتار ظلمات زمانه شده اند و راه برون رفت از اين شرايط چيست؟

رمز ورود به فرهنگ انتظار

انساني که منور به نور بصيرت شد، مي داند که مشکل اصلي کدام است و چه نوع زندگي را بايد مد نظر انسان ها قرار دهد. در آن صورت است که معلوم مي شود اشکال اساسي وضع موجود جهان چيست و چرا مشکلاتي مثل بيکاري و مواد مخدر گريبان بشريت را گرفته و چرا هر چه تلاش مي شود هيچ راهي براي برون رفت از آنها پيدا نمي شود. اگر به خوبي روشن شد که ظلمات آخرالزمان به چه معني است، آن افق نوراني شروع به طلوع مي کند و انسان وارد فرهنگ انتظار مي شود و چنين حالتي يقيناً به ظهور حضرت صاحب الامر(ص) ختم خواهد شد؛ چون انتظار، به معني حقيقي آن، پديدار شده است.
اگر مشکلات اصلي بشر امروز، صرف بيکاري و فساد جوانان و مواد مخدر و امثال اينها باشد که هر انسان معمولي هم مي تواند آنها را به عنوان يک مشکل بفهمد و براي رفع آنها تلاش کند و خواستار جامعه اي خالي از آنها باشد. ولي آن چيزي که اولياي الهي مي فهمند و منتظر آن هستند، چيز ديگري است، بسيار بالاتر از اين نوع خواسته ها، در همين رابطه، بايد آن حجابي که روح ايمان را در صدر اسلام پوشانده بشناسيم تا به آن نحو که مقام معظم رهبري (رحمه الله) ترسيم کردند وارد فرهنگ انتظار شويم و بفهميم که چرا ائمه (ع) تلاش کردند تا «اسلام را به همان مسيري که پيغمبر پيش بيني کرده بودند، برگردانند».( 3)

فرهنگ غرب ظلمت نهايي آخر الزمان

از آخرين پيام رسمي امام خميني (ره) در تاريخ 2 / 1 / 1368 چنين برداشت مي شود که ظلمت نهايي که در آخر الزمان رخ مي نمايد، خود را در فرهنگ غرب استکباري نشان داده و همه ظلمات ممکن را به صحنه آورده و اين غير از ظلمي است که محمد علي شاه و يا مظفر الدين شاه انجام دادند. نه آن ظلمت ها، ظلم آخر الزماني بود و نه مقابله با آنها به اسم فرهنگ انتظار و عزم براي زمينه سازي حاکميت حضرت ولي عصر (عج) انجام شد. به همين جهت، ملاحظه فرموديد که با رفع ظلم قاجار، رضاخان و سلسله پهلوي ظهور کرد و اکثريت جامعه، در ابتداي امر، نتوانستند متوجه ظلمات او شوند، زيرا با فرهنگ انتظار به مقابله با سلسله قاجار نرفته بودند.
امام خميني( رحمه الله) به ما نشان دادند، طاغوتي که بايد با تمام وجود با آن مقابله کنيم و حکومت جهان حضرت مهدي (عج) را جايگزين آن نماييم. در فرهنگ غرب ظهور کرده و آن نور حقيقي هم که بايد با اين ظلمت درگير شود، در دست ما است. ايشان در همين رابطه مي فرمايند: «انقلاب مردم ايران، نقطه شروع انقلاب بزرگ جهان اسلام به پرچمداري حضرت حجت (عج) است».(4)

رسالت اصلي انقلاب اسلامي

انقلاب اسلامي به يک انقلاب جهاني نظر دارد که توسط صاحب الامر (عج) به وقوع مي پيوندد. و به تعبير حضرت صادق (ع) «ان قائمنا اذا قام اشرقت الارض بنور ربها.(5) هنگامي که قائم ما قيام کند، زمين به نور پروردگار روشن مي شود و تاريکي يکسره از بين مي رود.» لازمه اين قيام، انقلابي است که تمام مناسبات فرهنگ استکباري را در هم بريزد.
از آن جايي که انقلاب اسلامي ايران، نقطه شروع انقلاب حضرت مهدي (عج) است، بايد با همان روش حضرت بقيه الله (عج) را با فرهنگ استکباري روبه رو شود؛ يعني نفي فرهنگ کفر و نه مدارا با آن. چون بنا به فرمايش حضرت امام خميني (ره) بايد به ايجاد حکومت جهاني اسلام فکر کنيم و اين با مدارا با فرهنگ کفر ممکن نيست. ايشان مي فرمايند: «بايد دولت جمهوري اسلامي تمام سعي و توان خود را در اداره هر چه بهتر مردم بنمايد. ولي اين بدان معنا نيست که آنها را از اهداف عظيم انقلاب که ايجاد حکومت جهاني اسلام است منصرف کند.» (6) همچنين ايشان در سخن هشدار گونه اي خطاب به مسئولان فرمودند: «مسائل اقتصادي و مادي، اگر لحظه اي مسئولين را از وظيفه اي که بر عهده دارند، منصرف کند، خطري بزرگ و خيانتي سهمگين را به دنبال دارد.» (7)
پس غفلت از مقابله با جهان استکباري، اولاً خطري بزرگ پيش مي آورد و بعد روحي و تربيتي جامعه را از حماسي بودن به خوشگذراني و رفاه طلبي تغيير مي دهد؛ ثانياً خيانتي عظيم محسوب مي شود چون در حقيقت، پشت کردن به هدف اصلي انقلاب اسلامي است. زيرا با شروع انقلاب اسلامي، شرايط براي کنار زدن پرده اي که بين ما و امام زمان (عج) قرار دارد به خوبي فراهم شده است. به همين علت بايد فعاليت ها را در نفي ظلمات روح استکباري و ايجاد حکومت جهاني اسلام شروع کرد و اين به معني درگيري نظامي با جهان استکبار نيست، بلکه کافي است با روحيه انتظار، چشم ها را به چيزي بالاتر از آنچه غرب استکباري، زندگي مي نامد، بدوزيم و اين راه ظلماني را نفي کنيم که اين بزرگ ترين قدم و سخت ترين آن است و کم هزينه هم نيست.

آثار توجه به رهنمودهاي حضرت امام (ره)

به خوبي روشن است که هر اندازه به امام خميني (ره) و رهنمودهاي او نزديک شويم، حجاب بين خود و امام عصر (عج) را کم کرده ايم و به دنبال آن، جامعه از پرتو انوار حضرت صاحب الامر (عج) در جاي جاي زندگي فردي و اجتماعي بهره مند، و زمينه ظهور فراهم تر خواهد شد. در مقابل، به هر اندازه که از امام خميني (ره) و راهي که جلوي ما گشوده است دور مي شويم، حجاب بين خود و حضرت صاحب الامر (عج) را بيشتر خواهيم کرد.
ملاحظه فرموديد که در هشت سال دفاع مقدس، چگونه نور وجود حضرت امام زمان (عج) به نحوي خاص احساس مي شد، ولي همين که به اسم و براي سازندگي و اصلاحات و غيره به ظلمات فرهنگ غرب نزديک شديم غيبت ايشان شديدتر شد. نور ظهور امام زمان (عج) مثل نور خداوند است؛ خداوند جلوه اي مي کند، اگر قلب آماده باشد جلوه اي ديگر مي نمايد، باز اگر قلب آماده تر شود، جلوه بيشتري مي کند، تا آن جا که ان شاء الله قلب انسان محل ظهور نهايي انوار خداوند مي شود ظهور و فرج حضرت صاحب الامر (عج) نيز نهايتي دارد که وقوعش در آخرالزمان است، اما نوع ارتباط ها و شرايط اجتماع، ظهور را شدت و ضعف مي بخشد.

راه انتظار، راه حقيقي امام (ره)

امام خميني(ره) روشن کرده است که براي کنار زدن پرده غيبت، بايد جانانه به صحنه آمد؛ چون اولاً انقلابي به وقوع پيوسته که سبک و سياقش، مهدوي است و ثانياً بايد به فکر حکومت جهاني باشيم و در اين راه بدانيم که «شکستن فرهنگ شرق و غرب، بي شهادت ميسر نيست.» (8) و اين است معني انتظاري که تقدير شيعه را تا اوج کمال، رقم مي زند ايشان تأکيد مي کرد که فرهنگي وجود دارد که حجاب نور مهدي (عج) شده و بايد با آن مقابله کرد و شاخصه آن ضد قدسي بودن آن است؛ چه در جلوه ليبراليسم به سرکردگي آمريکا. فرهنگ غربي، نور مهدي (عج) را در حجاب نگه داشته و ذهن مردم جهان را با انواع برنامه هاي شيطاني در کنترل خود قرار داده است تا هرگز به حاکميت امام معصوم فکر نکنند، اگر هم مي خواهند معنويت را در زندگي خود وارد کنند، بايد حاکميت آمريکا را در دهکده جهاني بپذيرد، رجوع به حضرت مهدي (عج) تمام اين حجاب ها را پس مي زند و تاريخ را تا حاکميت امام معصوم جلو مي برد.
بسيار مشکل است که آدم متوجه شود روح اين مسلمان نماز خوان، همان روح فرهنگ غربي است و مانع ظهور نور حضرت مهدي (عج) شده، مگر اين که جايگاه حضرت مهدي (عج) را درست بشناسيم و خود را در انتظار او نگه داريم و با حاکميت ليبرال دموکراسي غربي همه چيز را تمام شده ندانيم. در چنين شرايطي مي توان فهميد که هر کس اسلامي را تبليغ کرد که سر سازش با غرب داشت، تبليغ او نه در فرهنگ انتظار جاي مي گيرد و نه نسبتي با انقلاب دارد؛ چرا که حضرت امام خميني (ره) شاخصه انقلاب را مقابله با فرهنگ غربي تعيين فرمودند، زيرا فرهنگ مدارا با کفر، به کفر رسميت مي بخشد. و اين کار يک نوع کنار آمدن با شيطان است.

فرهنگ انتظار، طريق مبارزه با جنگ نرم

با تقويت فرهنگ انتظار، نه تنها انقلاب اسلامي از غرب زدگي داخلي آزاد مي شود، بلکه روحيه عبور از غرب، در تمام مردم جهان به وجود مي آيد به شرطي که راه امام خميني (ره)- که همان راه واقعي انتظار است - گشوده بماند و در آن صورت است که ملت ما از جنگ نرمي که دشمن ايجاد کرده به خوبي مي گذرد و دشمن را به صورتي فوق العاده مأيوس مي کند. اگر مي خواهيد دختران و پسران و همسرانتان برايتان بمانند و دشمن، آن ها را از شما نگيرد، بايد با رويکرد عبور از غرب به خط امام (ره) و اهداف انقلاب اسلامي نظر نماييد تا شما نيز شامل اين روايت باشيد که رسول خدا (ص) فرمودند: « افضل العباده انتظار الفرج؛ (9) برترين عبادت، انتظار فرج است.»
حضرت روح الله (ره) به ما پيام داده است که امروز، خدا ما را مسئول کرده است که راه ظهور حضرت را بگشاييم، همان طور که به عهده امام زمان (عج) اين وظيفه را گذاشته که در اولين فرصت که زمينه آماده شد ظهور کند. به تعبير ايشان: «امروز خداوند ما را مسئول کرده است. نبايد غفلت نمود. امروز با جمود و سکون و سکوت بايد مبارزه کرد و شور و حال و حرکت انقلاب را بر پا داشت.» (10)

حاصل سخن

در حال حاضر، جز راه امام خميني (ره) براي ورود به اردوگاه منتظران مهدي (عج) راهي در ميان نيست و تا راه امام خميني (ره) را درست نفهميم و در آن پرورش نيابيم، هيچ ورودي در فرهنگ انتظار نداشته ايم. اگر فرهنگ انتظار را درست بشناسيم و خود را وارد چنين فرهنگي کنيم، به خوبي احساس مي کنيم که از همه جهات، تغيير کرده ايم، اعم از روحيه حماسي که در ما پيدا مي شود و يا انديشه عميقي که در معارف اسلامي پيدا مي کنيم. زيرا با فرهنگ انتظار مي توان از حجاب ظلماتي آخر الزمان عبور کرد و با زندگي ديگري آشنا شد، يعني زندگي در کنار حضرت مهدي (عج) و در کنار رسول خدا (ص) اما اگر وارد چنين انتظاري نشويم، ظلمات آخرالزماني با ظاهر ديني اش ما را مي فريبد، چنان چه پيامبر (ص) مي فرمايند: «زماني بر امت من پيش مي آيد که از قرآن جز نقش آن، و از اسلام جز نام آن باقي نمي ماند. مسلمان ناميده مي شوند، در حالي که بيش از همه مردمان از آن دورند. مساجدشان آباد است، ولي از هدايت خالي است.» (11)

پي‌نوشت‌ها:

1. امام صادق (ع): «نحن فيما بينکم و بين الله حجاب». همان، ج 2، ص 95.
2. پروفسور ويليام چيتيک، علم جهان و علم جان، ص 106.
3. مقام معظم رهبري «حفظه الله»، عيد غدير 1384.
4. 2/ 1/ 1368.
5. الارشاد، ج 2، ص 381.
6. 2/ 1/ 1368.
7. صحيفه امام، ج 21، ص 328.
8. صحيفه امام، ج 21، ص 327.
9. کمال الدين و تمام النعمه، ج 1، ص 287.
10. صحيفه امام، ج 21، ص 325.
11. ثواب الأعمال، ص 253.

نويسنده: استاد اصغر طاهر زاده
منبع:نشريه امان، شماره 36.

معجزه اراده ها در تحقق ظهور

سخنراني حجت الاسلام و المسلمين محمد مهدي مير باقري

تکامل تاريخ اجتماعي بشر را با رويکردهاي مختلف تاريخي، به صورتي متفاوت تحليل کرده اند. بعضي از تحليل ها کاملاً جبري است و اين جبر هم، گاهي مادي و گاهي جبر الهي است.

الف. جبر مادي

مثلاً ماترياليسم تاريخي مارکسيست ها، نظريه اي بود که تکامل تاريخ را به جبر مادي برمي گرداند. در اين نظريه، تکامل اجتماعي انسان، ظهور تکامل ماده است که در يک فرايند جبر تاريخي اتفاق مي افتد.در اين جبر تاريخي، اراده هاي انساني، تابع تحولات تاريخي ماده هستند؛ آنها اراده هاي انساني را مي سازند. در اين نظريه، تحولات جامعه مبتني بر تحولات مادي رفتار، اراده و مطالبات انسان است. به عنوان نمونه، فرض کنيد در دوره اي که ابزار وجود ندارد و انسان ها به صورت مشترک با هم زندگي مي کنند، وقتي که ابزار توليد شود، روابط اجتماعي هم تغيير مي کند، به اين نحو که ابزار توليد، نوع ديگري از رفتار را در انسان شکل مي دهند و به تعبير شهيد مطهري انسان، بازيچه ابزار توليد مي شود و اين ابزار توليد هستند که طبقات اجتماعي را شکل مي دهند، تضاد طبقاتي را در جامعه به وجود مي آورند، تاريخ را پيش مي برند و در يک فرآيند جبري به دوره اي مي رسند که از آن به عنوان جامعه موعود يا «کمون ثانويه» ياد مي کنند. در اين نظريه، حتي کساني که نابغه هستند نيز همه ظرفيت هايشان تابع تکامل ماده و روابط اجتماعي است، يعني روابط اجتماعي است که در نوابغ و فيلسوفان و هنرمندان انعکاس پيدا مي کند.

ب. جبر الهي

يک نگاه ديگر، اين است که ما عالم ماده را ظهور و تجلي عالم غيب بدانيم و بگوييم عالمي که ما در آن زندگي مي کنيم تجلي عالم الهي است و يک نوع جبر الهي بر عالم حاکم است و ما هيچ اختياري نداريم. اين جريان اراده الهي است که بر عالم حکومت مي کند و تکامل تاريخ و نقش اراده هاي انساني در تحولات تاريخي ناديده گرفته شده است.

ج ) اراده الهي و اراده بشري، با هم

اما نگاه درست به تکامل تاريخ اجتماعي انسان - که بر اساس معارف قرآن و اهل بيت (ع) مي باشد. اين است که تکامل اجتماعي انسان در عين اين که مستند به اراده خداوند است، به گونه اي نيست که اراده هاي انساني در آن مجبور باشند و در يک مسير جبري به سمت تکامل تاريخ حرکت کنند.
به تعبير ديگر اصل آفرينش، هم از کارهاي خداي متعال است و تکامل آفرينش هم از کارهاي خداي متعال مي باشد: (ربنا الذي اعطي کل شيء خلقه ثم هدي) (1) لذا تکامل انسان و تکامل تاريخ اجتماعي انسان و هدايت انسان به سمت کمال با ربوبيت الهي واقع مي شود.
يعني اين جور نيست که يک تکاملي باشد که مستند به خود دستگاه آفرينش باشد، بلکه تکاملي است که از بيرون براي دستگاه آفرينش رقم خورده است. به تعبير ديگر، آن اراده اي که اراده محوري در تکامل عالم است، اراده حضرت حق و ربوبيت اوست و هيچ چيزي هم در برابر آن اراده نمي تواند مقاومت کند و مسير کلي عالم را تغيير بدهد. اما معناي اين حرف، اين نيست که در درون حرکت عالم به سمت کمال، براي اراده مخلوقات و به ويژه براي اراده هاي انساني، نقشي در نظر گرفته نشده باشد. سهم اراده انساني در تغيير مسير عالم، نه اراده صد درصدي مي باشد - به طوري که بتواند در مسير حرکت انسان ها انحراف اساسي ايجاد کند - و نه مجبور مطلق هستند که جبر پيش بيايد. بلکه اراده هاي انسان حضور دارند و اين اراده ها علاوه بر اين که در قالب اراده هاي فردي اعمال مي شوند، شکل اراده هاي اجتماعي هم به خودشان مي گيرند و اراده ها با هم، هم سويي پيدا مي کنند و از همراهي آنها، همدلي، هم فکري و همکاري پيدا مي شود و در نتيجه، جوامع شکل مي گيرند و اراده هاي اجتماعي تحقق پيدا مي کنند.
اراده هاي انساني وقتي هم سو و هم جهت شوند، رفتار اجتماعي را شکل مي دهند و جامعه را ايجاد مي کنند و در حرکت تاريخ نقش بازي مي کنند به همين خاطر است که اراده هاي انساني مي توانند صورت حق يا باطل پيدا کنند. يعني جوامعي را شکل بدهند که مسيرشان مسير حق يا باطل باشد به عبارت ديگر، اراده هاي انساني مي توانند در مسير پرستش و بندگي قرار بگيرد و يا در مسير پرستش و بندگي انحراف ايجاد کنند. و جريان استکبار را به يک جريان تاريخي و اجتماعي تبديل کنند. و اين معناي نقش اراده انسان در حرکت تاريخ است. اما اين اراده هاي انساني که ما براي آنها در تاريخ نقش قائل مي شويم، اراده هاي هم سطح و هم عرض نيستند، بلکه اراده ها داراي سطوحي متفاوت هستند و به واسطه نقشي که بر عهده دارند در جبهه حق يا در جبهه باطل، نظام خاصي را ايجاد مي کنند.
نکته ديگري که بايد در اينجا به آن اشاره کرد، اين است که در عالم، اراده هايي وجود دارد که در تحولات تاريخي نقش محوري دارند. مثلاً برخي اراده ها از جمله اراده هاي معصومين (ع) در جبهه حق، محور پرستش و توحيد است: «بنا عبد الله بنا عرف الله، لولانا ما عبدالله؛ (2) به واسطه ما خداوند پرستش مي شود، به واسطه ما خداوند شناخته مي شود، اگر ما نباشيم خداوند پرستش نمي شود.» اراده اولياي الهي بر محور اراده نبي اکرم (ص) و اهل بيت (ع) محور اصلي اراده هاي انساني است و اراده هاي انساني را در مسير پرستش خداوند مديريت و رهبري مي کند. همان طور که در دستگاه باطل نيز اراده هايي که خوي استکباري دارند، با هم، هم جهت مي شوند و جامعه تاريخي باطل را مديريت مي کنند.
بنابراين بر اساس معارف اهل بيت (ع) اراده هاي انساني در تاريخ نقش بازي مي کنند و جريان تاريخي حق و باطل را شکل مي دهند و سرانجام طبق وعده حتمي خداوند، اراده هاي اجتماعي جبهه حق با امداد الهي بر جبهه باطل غلبه پيدا مي کند و بعد از اين پيروزي، عصر ظهور و رجعت و قيامت و پس از آن مراحل بعدي عالم اتفاق مي افتد. پس نقش اراده هاي انساني در عالم، يک نقش قطعي است.
طبق اين نظريه، اين طور نيست که يک جبر الهي بر عالم حاکم باشد؛ بلکه اراده الهي، محور اصلي حرکت عالم هست و بعد از آن، اراده انساني در حرکت عالم دخالت دارند.
البته اين اراده ها همگي نسبت به سرپرستي خداوند نقش طبعي دارند ولي نسبت به حوزه اي که حوزه تصرف خودشان هست، واقعاً مي تواند دخالت کنند. مثلاً وجود مقدس نبي اکرم (ص) در درجه بالايي از مقام بندگي هستند، و در اين مقام از روي اختيار عمل مي کنند نه از روي جبر.
بر اساس اين نگاه، ما بايد ببينيم اين اراده ها چه سطحي از مأموريت را بر عهده دارند. در اين جا بايد دقت کنيم تا به انحرافي که برخي افراد به آن دچار شده اند گرفتار نشويم، چون برخي مدعي هستند که جريان عصر ظهور، جريان تکامل اراده هاي انساني است. يعني بشريت با تجربيات و رشد عقلانيت خودش کم کم به کمال مي رسد و آنچه به عنوان دوره ظهور و وجود مقدس امام زمان (عج) از آن ياد مي شود، نماد دوره کمال اختيارات انساني است؛ نقطه اوج انحراف اين افراد اين است که براي اراده ولي خدا در اين زمينه هيچ نقشي قائل نيستند. همان طور که نظريه پردازان جامعه شناسي در فرايند اصلاحات و ايجاد توسعه مادي گفته اند که برنامه ريزي ها بايد در لايه هاي عميق اجتماعي اتفاق بيفتد، عصر ظهور هم همين طور است. يعني اصلاحات از لايه هاي عميق اجتماعي اتفاق بيفتد، عصر ظهور هم همين طور است. يعني اصلاحات از لايه هاي عميق اراده هاي انساني شروع مي شود و همه اراده ها به نقطه عدل - که اراده ولي خداست. روي مي کنند و همه کرامت هاي انساني حول محور بندگي و توحيد شکل مي گيرد.
پس اگر ما عصر ظهور را عصري بدانيم که تحولات حقيقت توحيد در عالم محقق مي شود. اين حقيقت از عالم بالا اتفاق مي افتد و اين ظهور که از عالم بالا اتفاق مي افتد ناشي از نزديک شدن اراده هاي انساني با عالم الهي به واسطه وجود مقدس امام زمان (عج) مي باشد.
بنابراين نکته اي که قابل تأمل است اين است که اگر گفته مي شود اراده هاي انساني در ظهور نقش دارند به اين معنا نيست که اراده هاي ما محور ظهور باشند، بلکه نظام اراده هاي ما محوريت امام زمان (عج) بستر ظهور را فراهم مي کنند. به عبارت ديگر، درخواست و طلب دسته جمعي و دعاي دسته جمعي اراده ها با محوريت درخواست امام زمان (عج) مبدأ تکامل اجتماعي است و دعاي امام زمان (عج) تکميل کننده بقيه دعاها مي باشد، پس طلب جمعي مبدأ تحقق ظهور است.

پي‌نوشت‌ها:

1. سوره طه / 50.
2. شيخ صدوق، التوحيد، ص 152.

منبع: نشريه امان، شماره 36.

مهدویت، فطرت و عقلانیت

مصاحبه با دکتر ابراهیم فیاض درباره آموزه مهدویت و نظریه پردازی در علوم انسانی

دکتر ابراهیم فیاض دانش آموخته حوزه و دانشگاه است. دروس حوزوی را در قم تا خارج و کارشناسی جامعه شناسی و ارشد مردم شناسی را در دانشگاه تهران تمام کرده است. برای دکترا رشته فرهنگ و ارتباطات دانشگاه امام صادق (ع) را انتخاب کرد و در سال 1381 فارغ التحصیل شد. کثرت، تنوع و عمق مطالعات دکتر فیاض مثال زدنی و نوآوری های او در زمینه مفهوم سازی و نظریه پردازی خواندنی است. هم چنین این استاد دانشگاه های تهران و امام صادق (ع) سفرهای علمی زیادی به خارج از کشور داشته است.
مهدویت علاوه بر اینکه سنتی مبتنی بر گذشته و چشم اندازی درباره آینده به شمار می رود، راهبردی در زمان حال در مواجهه با مسائل و دغدغه های امروز محسوب می شود. با این حال به نظر می رسد ساحت نظریه پردازی و عرصه مدیریت ما با این آموزه بیگانه بوده و علی رغم تعریف و تمجید علمی و شور و اشتیاق قلبی نسبت به آن، هنوز امکان بهره مندی عینی از ظرفیت ها و توانمندی مهدویت به طور کامل میسر نشده است. دکتر ابراهیم فیاض در تبیین جایگاه کلیدی، آموزه مهدویت در فکر و تاریخ اسلامی، صورت بندی جدیدی از آن در قالب (فلسفه ای برای تاریخ ) و ( ساختاری برای زندگی ) ارائه می دهد و از این طریق به تحلیل واقعیت های جامعه و جهانی که در آن قرار گرفته ایم، می پردازد.

آقای دکتر! نسبتی که ما به لحاظ علمی با مهدویت برقرار کرده ایم را چگونه ارزیابی می کنید؟

از آنجا که مهدویت غایت مکتب ما را شکل می دهد، درحقیقت می توان گفت که کاملاً جهت آینده و حتی به یک معنا جهت گذشته را به ما نشان خواهد داد. در کنار این سیر زمانی، سیر مکانی ما نیز در مهدویت نشان داده می شود و اگر جغرافیای مهدویت در احادیث جغرافیای خاصی است و هویت های مکانی گوناگونی از جمله ایرانی ها و خراسانی ها در آن نقش بازی می کنند. این ترسیم مکانی و زمانی در مهدویت، در واقع تولید معنا می کند و می توان گفت کسی که نظریه مهدویت را دنبال کند، دچار نیهیلیسم و پوچ گرایی و بی جهتی نخواهد شد، چرا که مکان و زمان در این قصه واضح است و اگر بر روی این تاریخ و جغرافیا در اندیشه مهدویت کار می شد، ما پیش از این می توانستیم به تئوری پردازی نائل شویم.
هنگامی که تاریخ و جغرافیا به هم پیوند بخورند، همیشه یک نوع فرهنگ تولید می کنند و این فرهنگ، یک نوع هویت می سازد و هویت نیز یک نوع چهارچوب تئوریک به دست ما می دهد. در غرب خیلی سعی کرده اند که بر همین اساس جلو بروند، حال آنکه ما با توجه به مهدویت به خوبی می توانستیم تئوری سازی عظیمی داشته باشیم که در تمام حوزه ها و دانشگاهایمان، تأثیر بگذارد. برخورد امروز ما با مهدویت خیل خام خوارانه است و همچنان که در مورد نفت، خام خواری می کنیم و از فراوری آن غافلیم، در بعد معارف نیز متأسفانه این چنین عمل می کنیم. کتاب هایی که هم اکنون چاپ می شوند – اگر چه مراتب قدردانی از آنها محفوظ است – حتی در همان صورت خام خواری به جامعیت نرسیده و نقصان زیادی دارند و تا آن زمان که شاهد آثار جامعی باشیم که بتوانند مبنای تئوریک تولید کنند، فاصله داریم.

اگر بخواهیم ترسیم دقیقی از مهدویت داشته باشیم و زوایای مختلف آن را به نظاره نشینیم، آیا می توان از همین زاویه هویت بخشی و معناسازی آغاز کرد یا اینکه طرح بحث دیگری به کار می آید؟

مبدأ شیعه عاشورا و مقصد آن ظهور امام زمان (عج) است که در تمام متون زیارت نامه های شیعیان این شروع و پایان به چشم می آید. در این میان نیز تاریخی است که شیعه با آن زندگی می کند و زندگی فردی و اجتماعی خود را با عاشورا و ظهور امام زمان (عج) شکل می دهد و اصلاً زندگی بدون این دو، در شیعه قابل تصور نیست. بنابراین توجه هر چه بیشتر شیعه به این دو موضوع مهم، معنابخشی بیشتری برای او رقم خواهد زد.
اگر مبدئیت عاشورا خوب توضیح داده نشود، آن مقصد نیز به خوبی روشن نمی شود.

در این صورت می توان گفت اگر ما بخواهیم ذهنیت درستی از ظهور امام زمان (عج) و به طور کلی مسأله مهدویت داشته باشیم، ناچاریم که به گذشته و به طور مشخص به عاشورا مراجعه کنیم؟

کسانی که در مهدویت شبهه ایجاد می کنند، می توانند عاشورا را مطالعه کنند. آن که دیگر عینی و تاریخی است و اسناد و ابعاد آن، به عنوان یک نمونه به وقوع پیوسته، مشخص و واضح است. بعضی دیگر که پیشینه روشنفکری دارند، می گویند اسناد عاشورا و احادیث آن اعتبار ندارد و گویی می خواهند بگویند این ماجرا اتفاق نیفتاده است. من می گویم همان مقدار که باقی مانده و یقینی است، کفایت می کند.
با این تفاسیر، می بایست تجلی امام زمان (عج) را در روز عاشورا دید. این بحث دقیقی است که من فقط به آن اشاره کوتاهی می کنم. در فرازی از روایت ها و زیارت نامه ها درباره امام حسین (ع) آمده است که « فقد قاتل کریما ». این از آن نکات عجیب در فلسفه و علوم اجتماعی است چرا که جنگ با مساله پیشرفت تاریخ گره خورده و اگر جنگ به وجود نیاید، هیچ وقت تاریخ پیشرفت نمی کند؛ جنگی که در آنجا مطرح می شود، همواره با نوعی لئامت و پستی و کشت و کشتار و خونریزی همراه است اما امام حسین (ع)، با کرامت و نه با رذالت جنگید. درواقع آن جمع اضداد، دیالکتیک و تضاد در این جریان وجود دارد و امام حسین (ع)، هم به طور جدی و عزیزانه جنگ می کند و هم کرامت دارد. چیزی که در تاریخ عادی بشر نمونه ندارد و تقریباً محال است. این مدل، درباره امام زمان (عج) نیز صادق است و ایشان هم کریمانه می جنگد.
بنابراین می توان مسائلی که درباره قیام و ظهور حضرت وجود دارد را با استناد و مراجعه به این مدل قبلی، بازسازی کرد و توضیح داد.
دقیقاً و از همین رو اشکالی که در رابطه با جنگ های امام زمان (عج) و خشونت آن به وجود آمده است، پاسخ می یابد. چرا که مدل ظهور و امام زمان (عج) مانند مدل امام حسین (ع) و عاشورا است. امام حسین (ع) جنگ را شروع نکرد و در جواب کسانی که به هنگام رویارویی با سپاه سیصد نفره حر پیشنهاد جنگ دادند (اگر چه لحظه ای که حر آمد جلویش را گرفت، حدود سیصد نفر بودند اصحاب امام هم کم نبودند و در آن موقع تعداد آنها بیشتر از روز عاشورا بود) امام فرمود ما شروع کننده جنگ نیستیم. بعد از آن هم امام به حر پیشنهاد داد راه سومی جز بازگشت و کوفه انتخاب کند که او نپذیرفت. این نشان می دهد که قرار نبود امام حسین (ع) جنگ کند اما اگر چاره ای جز جنگ نباشد، امام حسین (ع) جدی است.
در روز عاشورا نیز، امام جنگ را شروع نکردند و جنگ با تیری که عمر بن سعد می اندازد آغاز می شود. اگر شما به صحبت های امام حسین (ع) در طول این صبح تا عصر توجه کنید، می بینید که ایشان تا لحظه آخر و حتی زمانی که بچه های ایشان را شهید کردند و دیگر هیچ کس نماند، سپاه دشمن را نصیحت می کنند. حال آنکه به طور طبیعی می بایست خشم انسانی جلوه گر شود و خون چشم های ایشان را در بر بگیرد.
این یک بحث جدی است. آزادی، رهایی از بیرون است و آزادگی، رهایی از درون و بیرون و متأسفانه ما حریت را به آزادی معنا کردیم. حر ابتدا از درون و نفس خود رها می شود و سپس از سپاه ابن زیاد بیرون می آید و در نتیجه آزاده می شود. در قیام امام زمان (عج) هم انسان کامل تجلی پیدا می کند و در حقیقت ادامه و ثمره حرکت های قبلی است. از این رو امام زمان (عج) به معصومین قبلی شباهت دارد و عمامه پیغمبر و شمشیر علی را به همراه دارد.
با این نگاه همانندی های میان عاشورا و ظهور شناخته می شود؛ از نوع و محتوای خطابه ها گرفته تا صف بندی جریان ها و ماهیت و اهداف دشمنان که در هر دو قیام به چشم می آید، مؤید نظر شماست.
بله همین طور است و اتفاقاً اگر این موارد مطرح شود، به خوبی ابعاد مختلف عاشورا و مساله ظهور امام زمان (عج) روشن خواهد شد.

در این مطالعه و مقایسه چه نوع روشی به کار می آید تا در حوزه های معرفتی و تاریخی تضمینی گر نگاه درست ما به موضوعات باشد؟

روش تحقیق در این مطالعه « عینیت معناگرا » ست که البته هگل نیز از آن بهره برده است. یعنی در عین حال که عینی است و می توان سیر آن را در تاریخ دید، « تولید معنا » هم می کند و در واقع از یک بعد، رئالیستی و از بعد دیگر ایده آلیستی است. روش شناسی در دنیای امروز در حال گسترش است و آخرین روش های علوم اجتماعی، به عینیتی معطوف شده که بعد ذهنیت نیز در آن وجود دارد و تولید معنا می کند.
روش « عینیت گرایی خالص » بی معنایی به وجود می آورد و در ذهنیت گرایی خالص نیز ایده آلیستی و خیال پردازانه است. این دو که با یکدیگر عجین می شوند، به نقطه اعتدالی می رسند و روشی را به وجود می آورند که ما آن را در شیعه می بینیم و در صورت بی توجهی به آن، از درک بسیاری مطالب دور می مانیم. به عنوان مثال، در رابطه با امام زمان (عج) داریم که ایشان مانند خورشید پشت ابر هستند که اگر چه در ظاهر دیده نمی شوند اما شعاع های نور ایشان پیداست و مردم از آنها منتفع می شوند. این نکته به همان روش عینیت ذهنیت گر اشاره دارد؛ یعنی عینیت دارد چرا که ما نورهای او را می بینیم اما از آنجا که خود او غایب است، ذهنی است.
از این رو موضوع امام زمان (عج) مثل خود خدا فطری است و فقط کافی است که انسان قابلیت داشته باشد تا نور امام زمان (عج) به او برسد و نیاز نیست که به زحمت های آنچنانی روی بیاوریم و یا به دام بازی هایی که بعضی برای دیدن امام برقرار و سوء استفاده می کنند، گرفتار شویم. در واقع ما هم اکنون در محضر امام هستیم و آنهایی که اهلیت داشته باشند، در محضر امام زمان (عج) بهره می برند و در همه حال و نه تنها در یک لحظه خاص، با ایشان رابطه قلبی دارند.

آرمان مهدویت و نگاهی که با توجه به آن حاصل می شود، تا چه اندازه می تواند در حل مشکلات علمی، فرهنگی و اجتماعی ما تأثیرگذار باشد و آیا اساساً این توانمندی را دارد ؟ بر این اساس نحوه انتفاع و بهره مندی ما می بایست چگونه باشد؟

با این نگاه می بایست به تئوری سازی در بعد علوم انسانی توجه کرد؛ آنچنان که در غرب هگل به آن پرداخت. هگل، مبدأ تولید تئوری های علوم انسانی را بر اساس ظهور حضرت مسیح ترسیم می کند و معتقد است که خدا در قالب مسیح تجسم یافت و در تاریخ تجلی پیدا کرد و سپس این تجلی در انسان های کامل ادامه می یابد. متأسفانه او پس از مسیح، ناپلئون را مصداق انسان کامل می داند و سومین نمونه نیز هیتلر بود که او خود موفق به دیدارش نشد. هیتلر یک مسیحی کاتولیک اتریشی گیاه خوار بود و ماجرای برخورد او با یهودیان جنبه ای مذهبی داشت که این خود توضیح خاصی دارد که من نمی خواهم وارد آن شوم و جغرافیای مسیحیت را شرح دهم.
حاصل این فلسفه تاریخ و این علوم انسانی، در تاریخ غرب به خوبی نمایان است. در بعد فلسفه تاریخ، جنگ های جهانی اول و دوم رقم خورده و پس از آن بود که غرب مرکزیت خود را از دست داد و به نسبت گرایی و بازگشت به خویشتن رسید.
اکنون نیز که نو محافظه کاران ایالات متحده به حمله صلیبی روی آورده اند و با این عنوان به افغانستان و عراق لشکر کشیده اند. ابعاد دیگری از این فلسفه تاریخ آشکار شده است. در حقیقت همان تلاش نافرجامی که در جنگ های صلیبی هزاره نخست میلادی برای بازگشت دوباره مسیح صورت گرفت و به موجی از کشتارها و فجایع انسانی بدل شد، امروزه نیز تکرار می شود. از این رو می توان ادعا کرد که این فلسفه تاریخ، که بر مبنای تجسم مسیح صورت بندی شده بود، به پایان خود رسیده است.
در بعد علوم انسانی نیز ماجرا به همین صورت است و پیشرفتی که در تمدن غرب مطرح می شود، نقاط ضعف بسیار دارد و نمونه هایی عینی شکست آن را می توان مشاهده کرد. زمانی که من در آلمان با بعضی پیرمردهای 70- 80 ساله صحبت می کردم، متوجه همین نکته شدم. آنها می گفتند که بچه های ما ساعت ده صبح از خواب بیدار می شوند و کار نمی کنند، در حالی که ما در قدیم چنان بودیم که پدران ما آنچنان بودند اما وضعیت الان ما این چنین است ! در واقع پیشرفت در تجربه غربی، ویران ساز است و اوج ویران سازی آن را می توان در از بین رفتن خانواده دید. همان گونه که اصالت فرد به نابودی خانواده انجامید، سوسیالیزم و کمونیزم هم خانواده را از بین برد و می توان گفت که اساساً مدرنیته سرمایه داری و سوسیالیزم با خانواده نمی سازد.
در مقابل مشاهده می کنید که در قصه عاشورا و ظهور امام زمان (عج)، نه جنگ طلبی وجود دارد که به جنگ جهانی اول و دوم بینجامد و نه پیشرفتی که به ویران سازی اخلاقی منجر شود. در واقع آنچه در قضیه امام حسین (ع) و امام زمان (عج) وجود دارد، چهارچوب تئوریک بسیار مهمی ایجاد می کند که تمام مبنای علوم انسانی ما را شکل خواهد داد حتی در بعد ساختاری نیز دیگر نه اصالت فرد لیبرالیستی و کاپیتالیستی و نه اصالت جامعه سوسیالیستی به کار می آید و آنچه مرحوم شهید مطهری در کتاب تاریخ و جامعه خود آورده که ما هم اصالت جمعی هستیم و هم اصالت فردی ( یا به عبارت من ، ما نه اصالت فردی هستیم و نه اصالت جمعی ) نکته بسیار دقیقی است. در روز عاشورا امام حسین (ع) با خانواده خود در مقابل انسان های پست ایستاد و این خود یک مبنای تئوریک است و نشان می دهد که ما معتقد به اصالت خانواده هستیم.

با توجه به این نقد تمدن غرب و فلسفه های معرفتی و ساختاری آن، آیا می توان بر اساس مهدویت به تولید علوم انسانی جدیدی چشم دوخت که در برابر مدل غربی به معنویت و عدالت معطوف شود و زندگی بخش باشد ؟

در بعد معرفتی، به تجلی خداوند در قالب انسان کامل و داستان عاشورا و ظهور، به عنوان یک درام معنا بخش، اشاره کردم و روش شناسی آن را توضیح دادم. در بعد فلسفه ساختاری نیز اصالت خانواده مطرح می شود که بیان آن گذشت. اگر ما آن فلسفه معرفتی و این فلسفه ساختاری را با یکدیگر ترکیب کنیم، به خوبی می توانیم مدلی به جهان پیشنهاد دهیم که در پناه نهضت امام حسین (ع) و نهضت امام مهدی (عج)، معنا آفرین و زندگی ساز باشد. تجلی بخش عظیم جهانی این علوم انسانی پیشنهادی ما، انقلاب اسلامی ایران و نهضت امام خمینی (ره) است که در آن، خانواده ها به میدان آمدند و زنان و دختران و مردان و پسران، در کنار یکدیگر به تظاهرات می رفتند. درواقع انقلاب ایران ریشه در عاشورا دارد و همان ایده پیروزی خون بر شمشیر و غلبه مظلومیت بر خشونت در آن تکرار می شود.
من در جواب یکی از پروفسورهای برجسته فرانسوی که به خون آلوده بودن فضای نهضت امام حسین (ع) اعتراض می کرد و آن را خشونت بار می دانست، گفتم، این خون مظلومانه است و نه ظالمانه و ما به دنبال خونریزی نیستیم. در واقع این یک پاسیو به حساب می آید و نه یک اکتیو و سیر تولید معنای آن برخلاف مسیحیت، که مبتنی بر خشونت و ظلم پذیری است، مظلومانه و کریمانه است.
همچنین پیشنهاد ما درباره آینده، فلسفه تاریخی است که اصلاً از خانواده بنا می شود و جنگ طلبی در آن نیست. فلسفه تاریخی است که صلح، نشاط، عدالت و معنا ایجاد خواهد کرد. مدلی است که اگر چه کاملاً صلح آمیز است اما این گونه نیست که اگر کسی پستی و رذالت به خرج دهد، کریمانه با آن نجنگند.
ما در جریان دفاع مقدس و تهاجم صدام به ایران نیز شاهد بودیم که او چگونه شهرهای ما را بمباران کرد حتی برای آنکه به ما بفهماند مساله سلاح شیمیایی جدی است، به سردشت و نیز حلبچه عراق یورش برد. همچنین دیدیم که چگونه آمریکایی ها هواپیمای مسافربری ما را هدف قرار دادند. با این وجود در جریان مقاومت، ایران مردم عادی را هدف نگرفت و به عنوان مثال بانک رافدین بغداد را زد. به همین دلیل مردم عراق از رزمندگان ما استقبال می کردند و جالب آنکه امروز هم که ایرانی ها برای زیارت به عراق می روند، مورد استقبال واقع می شوند.
اگر مردم اروپا و آمریکا هم قصه عاشورا و امام زمان (عج) را بفهمند، مسیر ذهنی آنها تغییر می کند و در حال حاضر می توان دید که چگونه مردم و جوانان، در اروپا و آمریکا شیعه می شوند، دیگر نیازی به طرح استدلال نیست چرا که عاشورا زیباست و فطرت انسان این زیبایی را می فهمد و قصه امام زمان (عج) هم سراسر زیبایی است. پس از عاشورا و مصائب دردناک آن، حضرت زینب سلام الله علیها فرمود « مارأیت الا جمیلا » در صورتی که می توانست به جای جمیل از کلمه حکیم، عزیز یا شریف استفاده کند و این نکته بسیار عجیبی است که می طلبد مدت ها روی آن مطالعه کرد. در واقع ایشان زیبایی شناسی عاشورا را مطرح می کند و هنر، ادبیات، فلسفه و علم در مرتبه های بعدی پس از زیبایی شناسی آغاز می شود. درواقع اسماء جمال الهی است که در روز عاشورا تجلی می یابد و این زیبایی برای همه انسان ها قابل درک است. کافی است این زیبایی شناسی عاشورا و ظهور موعود، معرفی و ترویج شود و حوزه های علمیه و دانشگاه های ما به بازتولید آن بپردازند. در این صورت است که اگر چه می بایست آثار و نوشته های غربی را مطالعه کرد اما به طور کلی دیگر نیازی به علوم انسانی غربی احساس نخواهیم کرد و می توان برای همه انسان ها و جوامع حرف تازه ای ارائه کرد. امام حسین (ع) و امام زمان (عج) متعلق به همه آدم ها هستند و زیبایی آنها برای همه زیباست.

مشاهده وضعیت چند دهه گذشته جهان و تحولات مربوط به آغاز هزاره سوم میلادی گویای این مساله است که از یک سو مشکلات و نارسایی های تمدن غرب به عنوان تمدن غالب جهان امروز روز به روز آشکارتر می شود و از سوی دیگر جریان تشیع حضور چشمگیری در عرصه جهانی یافته که به طور مشخص پس از انقلاب اسلامی و به تازگی ماجرای اشغال عراق و جنگ لبنان روند رو به رشدی داشته است. آیا این تحولات می تواند در راستای آشنا شدن جامعه جهانی با مهدویت و انتظار تحلیل شود؟

اگر عمیق تر نگاه کنیم و مسائل بیشتر افشا شود، متوجه خواهیم شد که حتی لشکر کشی امریکا به عراق و افغانستان، بر اساس تقابل دو فلسفه تاریخی است که شرح آن گذشت. اینکه در عراق به دنبال امام مهدی (عج) بودند و حتی روحانیونی را دستگیر کرده و در جلسات خصوصی محاکمه و بازجویی کردند؛ آن گونه که حاکمان عباسی نیز چنین می کردند. در همین راستا قابل تحلیل است.
در جریان جنگ رژیم صهیونیستی با حزب الله لبنان نیز مباحث مشابهی مطرح شد. از آنجا که محل نبرد در نزدیکی روستایی بود که این مکان از سوی صهیونیست های مسیحی به عنوان محل وقوع نبرد آرماگدون معرفی می شود، این برداشت رایج شد که جنگ با حزب الله در واقع نبرد با دشمنان مسیح است.
از این رو به خوبی مشهود است که این رخدادها متأثر از جنگ در فلسفه تاریخ است. در یک سوی این جنگ، فلسفه تاریخ هگل قرار دارد که از مسیح آغاز می شود و سپس به ناپلئون می رسد؛ ناپلئونی که یکی از کثیف ترین انسان های تاریخ به شمار می آید و شرح اقدامات خونبار او در جلد یازدهم تاریخ تمدن ویل دورانت آمده است، او همان کسی است که در حیفا، قاهره و اسنکندریه کشت و کشتارهای عجیبی به راه انداخت و نام او با استعمار گره خورده است. در این فلسفه تاریخ، پس از مسیح و ناپلئون، هیتلر قرار می گیرد که پنجاه و پنج میلیون کشته در جنگ جهانی دوم حاصل عملکرد اوست. امروز هم صهیونیست های مسیحی و نو محافظه کاران آمریکایی در مسیر این فلسفه تاریخ قرار گرفته اند و تنفری که از آنها در سطح جهان به وجود آمده، نشانگر این جریان تاریخی است. امروزه مردم دنیا این مدل را نمی خواهند و حتی دوستان ما در آلمان می گفتند که برای اولین بار پس از جنگ جهانی دوم مردم در اعتراض به سیاست های جنگ طلبانه، به طور علنی به آمریکا فحش دادند. محبوبیت آمریکا روزبه روز کاهش می یابد و چهره منجی جنگ های جهانی، بوسنی و کوزوو و حتی نبرد اعراب در برابر اسرائیل، درحال رنگ باختن است و در برابر آن، فلسفه تاریخ حزب الله قرار گرفته و مقاومت می کند.
مدلی که شیعه برای آینده جهان دارد، بر محور « انسان کامل » و « خانواده » معنا می یابد که هر دو مبانی قرآنی دارند. این یک مدل پارادایمی به وجود می آورد که در همه جا ظهور می یابد. خانواده مظهر حیات و عمق دهنده به حیات است؛ امام حسین (ع) همراه خانواده خود می جنگد، در انقلاب ایران خانواده ها حضور دارند و حزب الله لبنان هم با خانواده های خود می جنگد و از همین رو تعداد زیادی از شهدای آن را بچه ها و زنان شان، تشکیل می دهند. در مدل اسلامی بر خلاف مسیحیت که رهبانیت را برگزیده است، معنویت با ازدواج رشد می کند و کسی که ازدواج کند، نماز او ارزش چند برابری می یابد و نیمی از دین خود را به دست می آورد.

با توجه به ضرورتی که برای مهدویت ترسیم شد و اینکه این مسأله می تواند مبنای تولید علوم انسانی و جامعه پردازی ما قرار گیرد، نسبت آنچه در حوزه های علمی و پژوهشی می گذرد، با این موضوع چگونه ارزیابی می شود؟ چه تغییراتی می بایست صورت بگیرد و چه موانعی بر سر این راه وجود دارد؟

امام زمان (عج)، زنده و حاکم است و همواره ناظر ماست. او واسطه میان زمین و آسمان است. وجه خداست که اولیاء به آن توجه می کنند و توصیف های دیگری که متون و زیارت نامه های مربوط به امام زمان (عج) آمده است. با این وجود، باید پرسید که جایگاه این تعابیر در روش شناسی حوزه های علمیه چیست و چرا این ویژگی ها در چهارچوب کلامی و فقهی ما نیامده است؟ اگر رابطه امام زمان (عج) با اصول، فقه، کلام و اخلاق حوزه، به صورت چهارچوب های فکری و درسی ترسیم نشود، تحولی صورت نخواهد گرفت و کاری از پیش نمی رود.
فقه بدون کلام تنها ما را به سکولاریسم و لائیسیسم نزدیک می کند و نتیجه آن این می شود که کسی اینگونه فتوا دهد که پورنوگرافی از آنجا که تصویر است و واقعی نیست، اشکال ندارد ! این چنین است که به سکولاریسم نزدیک می شویم و به همان دامی که کلیسا در غرب به آن گرفتار شد، وارد می شویم. لائیسیسم در غرب توسط طلبه های فرانسوی – و نه عده ای روشنفکر – به وجود آمد و از دل کلیسا شکل گرفت. از این رو باید توجه داشت که فقه بدون کلام، به لائیسیسم و سکولاریسم می انجامد و بر این اساس، طرح مهدویت در علوم و دروس حوزوی ضرورتی اساسی پیدا می کند.
جالب آنکه فلسفه تاریخ ما اسطوره ای و ضد غریزه نیست که اشکالات فریر باخ و مارکس و دیگران بر آن وارد شود. فلسفه تاریخی که در چشم انداز مهدویت شکل می گیرد، هم در بطن وقایع تاریخی حضور دارد و هم غریزه و خانواده را در بر می گیرد که البته با مدل غربی متفاوت است و به بی معنایی، فساد و فحشا نمی انجامد. با این توضیح بحث مهدویت و فلسفه تاریخ به عنوان کانون مباحثات علوم انسانی می بایست در حوزه و دانشگاه مطرح شود.

اگر بخواهیم از منظر مهدویت به مقوله هویت وارد شویم، « ما » و « دیگران » یا « خودی » و « غیرخودی » چگونه تصویر می شود ؟ دیگر آنکه ادبیات ما در معرفی و توضیح مهدویت می بایست چگونه باشد تا مخاطبان گوناگون این پیام، به دور از ذهنیت های مزاحم و به درستی متوجه اهمیت و عمق آن شوند؟

مبنای اصلی در این بحث، فطرت است. فطرت یک مقوله میان فرهنگی است و آیه « فطرت الله التی فطر الناس علیه » گویای این نکته است که مردم یک مقوله میان فرهنگی دارند. موضوع امام زمان (عج) نیز مانند سایر آموزه های فطری دین، یک مقوله میان فرهنگی است. بنابراین باید سعی کرد ذهن ما به ذهن مخاطبان مان نزدیک شود تا امکان همدلی به وجود آید. از این رو کار بسیار مهمی که می بایست انجام دهیم این است که در رایزنی های فرهنگی ما این بحث مطرح می شود و با گسترش میان فرهنگی مساله مهدویت در سطح جهان، در برابر جهانی شدن آمریکا مبتنی بر فساد و فحشاء و جنگ و کشتار، به اصلاح شرایط جهانی کمک کنیم. مبنای ما انسان کاملی است که مظهر کرامت است. ساختار ما، خانواده ای است که این انسان کامل در آنجا تجلی پیدا می کند و در چهارچوب مهدویت، بر بحث خانواده و کرامت انسانی تأکید می شود. حال آنکه در مدل غربی، خشونت، جنگ، فساد و پرونوگرافی محوریت یافته است.
در مقابل این نوع جهانی سازی که بر اساس اقتصاد شکل گرفته و بر مبنای همین اقتصاد نیز به جنگ های گوناگون دامن زده می شود و درنهایت به نابودی می انجامد، ما جهانی شدن بر اساس ارتباطات میان فرهنگی را مطرح می کنیم که بر مبنای فطرت و میان ذهنیت شکل می گیرد و به استمرار زندگی و عشق به آن می انجامد. نهضت امام زمان (عج) زندگی محور است و برای تحقق مدلی از جهانی شدن بر اساس زندگی محوری شکل می گیرد و از آنجا که یک مقوله میان فرهنگی است، از راه گفت و گو و تفاهم میان انسان ها گسترش می یابد. به عبارت دیگر مسیر جهانی شدن مهدوی از ارتباطات میان فرهنگی می گذرد، نه مانند جهانی سازی غربی که از آن برای تهاجم یک فرهنگ به فرهنگ های دیگر تلاش می شود.

منبع: نشریه همشهری آیه شماره 3
نویسنده: جلال الدین صفایی

انتظار عاشورایی ارتباط حقیقی واقعه عاشورا با مفهوم انتظار چیست؟ این واقعه تاریخی چگونه می‌تواند زمینه ساز عصر ظهور باشد؟
پاسخ به این سؤال، در درجه اول، نیازمند تحلیل واقعه عاشورا و عصر ظهور و شناسایی حقیقت انتظار است تا چگونگی مبدئیت عاشورا برای انتظار ظهور، معلوم شود. تحلیل‌های ما در این خصوص‌، مبتنی بر پیش‌فرض‌های ماست و این پیش فرض‌ها، ظرفیت تحلیل‌های ما را مشخص می‌کنند.
در پیش‌فرض‌هایی که ما در تحلیل حوادث بزرگ، مثل عاشورا یا ظهور به کار می‌بریم، نگرش ما به حضرت حق، فعل الهی و عظمت صنع پروردگار و نیز هدفمند بود و حکیمانه بودن این صنع، یعنی تجلی عظمت و حکمت الهی در خلقت، جایگاه برجسته و تعیین کننده‌ای دارد. در واقع، نگاه به آغاز آفرینش و مراحل سیر و تکامل آن، در این زمینه، تأثیرگذار است. در همین راستا باید به جایگاه فعل معصوم در مسیر خلقت توجه کرد.
دومین نکته قابل توجه در تحلیل حوادث با عظمتی چون واقعه عاشورا، نگاه فلسفه تاریخی است که متأسفانه در طول تاریخ، مغفول واقع شده است؛ شاید به این دلیل که این دانش، به صورت یک علم مدون، دانش سابقه‌داری نیست؛ هرچند در معارف ما جلوه‌هایی از آن وجود دارد. حال با در نظرگرفتن این نگاه، نمونه‌ای ذکر می‌کنم:
اگر فلسفه تاریخ شما، فلسفه مارکسیستی ـ مبتنی بر ماتریالیسم تاریخی ـ باشد و بخواهید عاشورا را تحلیل کنید، یا باید عاشورا را در جبهه تکامل تاریخی بگنجانید یا در جبهه مقابل تکامل تاریخی. چون آنها حقانیت را به تکامل تاریخ تعریف می‌کنند. حال اگر عاشورا را در جبهه تکامل تاریخ بردید، با نگاه فلسفه تاریخ مارکسیستی، باید آن را یک جنگ طبقاتی بدانید که مقصودِ طبقه پیشرو است و در نهایت، باید آن را به روابط تولید برگردانید. این افقی است که آنها در جنگ می‌بینند؛ یعنی یک نهضت بر آمده از متن ماده و حاصل پیچیده‌تر شدن مناسبات مادی، مبتنی بر منطق دیالکتیک و در چارچوب ماتریالیسم تاریخی؛ اما اگر این واقعه را در چارچوب فلسفه تاریخی که مبتنی بر اندیشه‌های لیبرال ـ دموکراسی است قرار دهیم، باید بگوییم که یا حرکتی است استبداد گرایانه و مبتنی بر سنّت، یا حرکتی به سمت توسعه دموکراسی.
کسانی که اخیراً زبان به تحریف عاشورا گشوده‌اند و می‌گویند عاشورا حرکتی در جهت توسعه دموکراسی بوده، نگاهشان مبتنی بر این فلسفه تاریخ است. این اندیشه فلسفه تاریخی، خود را در تحلیل حادثه نشان می‌دهد؛ چراکه هر حادثه را در فرآیند تاریخ و در مسیر تکامل تاریخ باید دید که یا مانع تکامل تاریخ است یا جریان پیشرویی است.
تضاد طبقاتی به سمت جامعه بی‌طبقه، اگر هم پیشرو بود، باید به سمت جامعه آرمانی باشد و اگر جامعه آرمانی، لیبرال دموکراسی است، اقدامی است به سوی توسعه دموکراسی و اگر جامعه آرمانی، کمون است، اقدامی است به سوی جامعه بی‌طبقه. حال آنکه اگر ما معتقد باشیم که اندیشه و نگاه مذکور به عالم و تاریخ، غلط است و جهان به سمت توسعه و تکامل حرکت می‌کند و تکامل هم با ظهور توحید و ولایت حقه، معنا می‌شود و نه با گسترش مناسبات اقتصادی یا بسط دموکراسی و اگر تکامل تاریخ را در مراتب ظهور ولایت حقّه در حیات انسانی ببینیم، طبیعتاً جامعه آرمانی ما جامعه‌ای است که توحید در آن به معنای تام، ظهور پیدا می‌کند و مناسبات عالم و جامعه انسانی تحول می‌یابد. در نهایت، تعریف تکامل به « ظرفیت پذیرش ظهور ولایت» بدین معناست که با ورود تجلی ولایت، مناسبات عالم تغییر می‌یابد و عالم، عالم دیگری می‌شود؛ عالمی که به سوی تعالی در عصر ظهور رجعت انبیا، عالم قیامت و عوالم پس از قیامت حرکت می‌کند؛ و این‌گونه معنای حرکت تاریخ و تکامل آن، دگرگون می‌شود. در مقابلِ ظهور تجلیات نورانی الهی که مبدأ کمال عالم است و حامل آن انبیا و اولیا، و محور این تجلیات هم نبی اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و اهل‌بیت علیهم السلام هستند، بسط باطل و گسترش ظلمت نیز به عنوان یک جریان روبنایی و قابل حذف، همانند کف روی آب، مطرح است؛ چرا که آن تجلیات نورانی، جریان زلال و ماندگار در هستی است. این جاست که جریان درگیری حق و باطل در تاریخ شکل می‌گیرد و این درگیری به سمت غلبه ایمان بر کفر پیش می‌رود و دوران حق، به عنوان دوران تجلی توحید و ولایت حَقّه در عالم، فراروی انسان قرار می‌گیرد و همه مناسبات عالم انسانی، مناسبات بندگی و پرستش و قُرب و رضوان می‌شود. با این نگاه، طبیعتاً عاشورا عظیم ترین نقطه درگیری حق و باطل در ظاهر و باطن و در طریق گسترش حق می‌شود.
این چنین انتظاراتی که روح جامعه و باطن حیات اجتماعی را دگرگون می‌کند، زمینه‌ساز ظهور است و تحولات تکاملی در اجتماع هم مطابق با این انتظارات متعالی پیش می‌رود و در اینجا امام که یکی از نقطه‌های تکامل تاریخ است، تنها کسی است که می‌تواند انتظارات انسانی را مطابق با مقاصد الهی ارتقا بخشد و در آن راستا، عاشورا هم یکی از نقطه‌های ظهور تکامل تاریخ است که وقتی می‌خواهد این تجلّیات را در انسان ایجاد کند، باید اراده‌های انسانی، بصیرت انسانی و احساسات انسانی، تولّی و تبرّی و حبّ و بغض اجتماعی را رشد دهد و ارتقا بخشد و به سمت و سوی الهی سوق دهد و ظرفیت مطالبات و انتظارات را به سمت ِتحقّق کلمه توحید و ظهور و تجلّی کلمه تامه الهی پیش برد؛ که منظور از کلمه تامّه الهی هم در اینجا امام معصوم است. بنابراین، انتظار عصر غلبه نور است، نه دموکراسی و جامعه بی‌طبقه. انتظار، عصر عبور از «و اللیل اذا یغشی» [1] است. «و النّهار اذا تجلّی» [2] انتظارِ حقیقتی است که در آن نورانیّت نبی اکرم صلی الله علیه و آله و سلم تجلّی می‌یابد. منتظر باید طالب تجلّیات غیب در عالم شهود باشد. اما چه کسی می‌تواند انتظارات انسانی را تغییر دهد؟ عاشورا همان بلای عظیمی است که نقطه تهذیب جامعه انسانی و ارتقای مطالبات و انتظارات اوست.
حال، ویژگی‌های انتظاری که عاشورا بوجود می‌آورد چیست‌؟ این انتظار چند رکن دارد؛ یک رکن، آن معرفت به ولی حق است. دیگری معرفت به آرمان‌ها و اهدافش است؛ نه نگاهی در این حد که امام می‌آید و نهایتاً ارزانی و رفاه می‌آورد. در دعای ندبه به این آرمان‌ها و اهداف اشاره شده است: «أین بقّیة الله التی لا تخلو من العترة الهادیة» [3] و رکن دیگر، شناخت جبهه تاریخی دشمن و تدابیر تاریخی آن است. جبهه دشمن هم به دنبال تشکیل دهکده واحد جهانی مبتنی بر ایدئولوژی خود است.
حال اگر منتظر نتواند این نقشه جامع و برنامه ریزی را بشناسد، منتظر نیست و نیز اگر به این شناخت رسید، ولی دلداده حق و جبهه حق نبود هم منتظر نیست؛ بلکه منتظرغلبه باطل است نه غلبه نور.
قدم بعدی انتظار، کسب بصیرت و به دنبال آن، شناخت اولیای نور و اولیای طاغوت و آرمان‌هایشان و در نتیجه، شکل‌گیری حبّ و بغض و تولی و تبری نسبت به این دو است، که اگر در انسانی میل و نفرتی نسبت به حق و باطل شکل نگرفت و نهایت موضع خود را مشخص نکرد، منتظر نیست. حال اگر انسان، با این بصیرت به امید رسید و دریافت که شب، رفتنی است و به دنبال این شب ِرفتنی، طلوع فجری است که آن، عصر تجلّی ولایت حق است و آن‌گاه، حیات اصلی زمین و نورانیت زمین و آسمان و در واقع، ظهور عالم هدایت را دید و درک کرد که «انّ الباطل کان زهوقا» [4]، یعنی امیدوار شد که آنچه می‌ماند حقیقت است و آنچه زائل می شود باطل است، آنگاه نوبت به اقدام می‌رسد. او باید برپایه این بصیرت و موضع‌گیری، خود را وقف این درگیری حق و باطل کند؛ نه یک سلوک درویشی، بلکه یکپارچه حق شود و وارد صحنه قتال گردد و در این زمینه، دچار اشتباه هم نشود؛ به این ترتیب که صحنه جنگ را تشخیص دهد و بداند که گاهی فرهنگی، گاهی سیاسی و گاهی نظامی است. خودش را وقف کند و مستعجل هم نباشد؛ یعنی به دنبال این نباشد که حتماً ظهور در دوران عمر او واقع شود؛ چراکه ملاک، اراده او نیست. با این اوصاف، وارد میدان می‌شود و با بصیرتی که این‌گونه به دست آورده است، صحیح و متناسب با زمان عمل می‌کند و متناسب با نقشه‌ها پیش می‌رود و اسرار را هم افشا نمی‌کند؛ چون کسی که به اینجا رسید، جلوه‌هایی از برنامه تاریخی امام معصوم را به او نشان می‌دهند و او هم آنها را بروز نمی‌دهد. کسی که این‌چنین عمل کرد، می‌شود منتظر؛ انتظاری که عاشورا مبدأ آن بوده است.
عاشورایی که به عنوان یک مصیبت و بلای عظیم، تمام آسمان‌ها و زمین، جماد و نبات و... برای آن گریه کردند، تجلّی یک برائت عظیم و مبدأ یک دگرگونی در عالم است. همه این مراتب، مقدمه سیر باطنی عالم است که وجاهت و قرب و ثبات قدم و درک مقام محمود را دربردارد؛ این مقام محمود هم همان مقام شفاعت است که از بلای عظیم عاشورا سرچشمه می‌گیرد و نبی اکرم صلی الله علیه و آله و سلم با ابتلاء به این بلا بود که از مقام شفاعت برخوردار شدند. حاصل درک این مقام محمود، رسیدن به «أفضل ما یعطی مصاباً بمصیبته» [5] است؛ یعنی مقام خونخواهی، جذبه‌های محبت و بهره‌مندی از صلوات و رحمت و مغفرت الهی. عاشورا با این نگاه تکوینی و تاریخی، بستر تحولات انسانی است.
منتظر، دیگر به عاشورا به صرف حادثه‌ای در سال 61 و درکنار فرات نمی‌نگرد؛ بلکه نگرش وی به آن، به منزلة یک حادثه عظیم در عالم است و این چنین، حجاب‌های عاشورا از جلوی چشمان او برداشته می‌شود و او فقط سربازی می‌کند و برای تحقق ظهور، در هر زمانی که حضرت حق اراده کند، تسلیم می‌شود و همواره در جبهه حق، سنگربانی می‌کند. فی‌الجمله، کمال تجلّیات غیب در شهود، در عصر ظهور ولایت است و تکامل تاریخ هم با تکامل تجلّی ِ غیب در شهود محقق می‌شود.
در حقیقت، عاشورا جریانی است که منجر به بسط و تعالی انتظارات تا جامعه عصر ظهور می‌شود و آن جامعه موعود، به عنوان دوره کمال عالَم و تکامل تاریخ از طریق نبوت و ولایت تحقق می‌یابد.

پی‌نوشت‌ها:

[1] . «قسم به شب، در آن هنگام که بپوشاند»، سوره لیل/1.
[2] . «قسم به روز هنگامی که تجلی می‌کند»، همان/2.
[3] . «کجاست بقیة‌الله که از خاندان هدایتگر است». دعای ندبه.
[4] . «قطعاً باطل نابود شدنی است»، سوره اسراء/81.
[5] . «با رازشترین پاداشی که به مصیبت زده در مقابل مصیبتش داده می‌شود». زیارت عاشورا.

منبع: مجله آمان شماره 33
نویسنده : حجت الاسلام و المسلمین میرباقری