بـاورکـن بـا ارزشـی!
همتی کن تا نخاری پشت خویش
وارهی از منت انگشت خویش
«مولوی»
مطالعات انجام شده در خصوص آسیبشناسی روانی حکایت از آن دارد که علّت بسیاری از رفتارهای آسیبزای فرزندان در خانه و مدرسه مانند پرخاشگری، اضطراب، بزهکاری، افکار مربوط به خودکُشی، مصرف سیگار و سوءمصرف موادمخدر، افت تحصیلی و مواردی از این قبیل ریشه در کمبود یا ضعف «عزت نفس» آنان دارند.
در واقع هرچه فرد از خودباوری و عزت نفس بالاتری برخوردار باشد از موقعیت و کارآمدی بالاتری برخوردار بوده و از آسیبهای روانی - اجتماعی نیز مصون خواهد ماند. گوته نیز در اهمیت، «عزت نفس» میگوید:
اگر ثروتمند نیستید، اگر سالم نیستید، اگر زیبایی ندارید، اگر از جوانی برخوردار نیستید، اگر تحصیلات عالیه ندارید، اگر مقام و ثروت بالایی برای شما وجود ندارد، مهم نیست چرا که تعداد زیادی از انسانها دارای این مشخصات نمیباشند امّا اگر عزتنفس ندارید، متأسف باشید چون هیچ ندارید.
بنابراین فاصله خواستن تا توانستن تنها یک گام است و آن کسب «خودباوری و اعتماد به نفس» در انجام کلیه امور زندگی است.
● تعریف «عزت نفس و خودباوری»
عزت نفس یعنی: احساس ارزشمند بودن که از طریق مجموعه افکار، عواطف، احساسها و تجربهها به دست میآید به نحوی که فرد خود را توانمند با کفایت و موفق میداند.
● ایجاد عزت نفس و خودباوری
عزت نفس و خودباوری از کودکی، توسط والدین و اطرافیان شکل میگیرد و ایجاد میشود. برای مثال:
▪ اگر کودکی در محیط پر از ترس بزرگ شود میآموزد که بترسد و یا اگر در محیط پر از تشویق بزرگ شود، میآموزد که اعتماد کند. عزت نفس کودکان از نوع نگاه، نگرش و رفتاری که دیگران نسبت به او دارند، میتواند شکل بگیرد.
▪ رفتارهایی چون طرد، عدم محبت، عدم توجّه، غفلت، جدینگرفتن، گوش ندادن، عدم احترام، تحقیر، تمسخر، سرزنش، تهدید، مقایسه، توجّه به نکات منفی، انتظارات بیش از حد و بدرفتاری باعث کاهش عزت نفس در کودک میشود.
از طرف دیگر رفتارهایی چون پذیرش، احترام، محبّت، توجّه، جدی گرفتن، احساس تعلق، تشویق، حمایت، تحسین، احساس ایمنی و انتظارات مناسب موجب افزایش عزت نفس در کودک میشود.
برای ایجاد «عزت نفس» در فرزندان بهتر است به آنها کمک نماییم تا بیاموزند که:
۱) هیچ انسانی شبیه دیگری نیست: هیچ کدام از انسانها در طول تاریخ شبیه به هم نبوده و نخواهند بود و به خود بگوید «هیچ کس شبیه من نیست، من آنچه را که هستم دوست دارم و احساس خوبی نسبت به خود دارم.»
۲) به خودشناسی برسند: نقاط ضعف و قوت خود را منطبق با واقعیات بشناسند و با شناختن خود، خود را بهتر درک کرده و بپذیرند.
۳) محدودیتها و توانمندیهای خود را بپذیرند: نقاط ضعف خود را بدون نگرانی و ناراحتی پذیرفته و از آنها احساس گناه و شرمساری نکنند چون هیچ فردی نمیتواند انسانی کامل و به همه چیز دانا و به همه کاری توانا باشد و با آگاهی و پذیرش نقاط مثبت و ضعف خود احساس رضایت و خشنودی میکند.
۴- به احساس ارزشمندی و عزت نفس برسند: اگر انسان مراحل سهگانه قبل را آموخت، باور خواهد کرد که فرد باارزشی است، فقط بایستی نکات مثبت، مفید و با ارزش خود را کشف کرده و به آن ارزش بگذارد و اگر ما نیز اینچنین باشیم سعی میکنیم «خودمان باشیم نه دیگری»
«من همیشه تلاش میکنم تا خود را هر روز بهتر از پیش بسازم امّا آنچه را که امروز هستم دوست دارم».
● راههای افزایش عزت نفس در کودکان و نوجوانان
برای افزایش عزت نفس بایستی «احساس کفایت»، «احساس مسئولیت»، «احساس پذیرش و محبت» و «احساس رضایت از وضع جسمانی خود» را در فرزندان ایجاد کنیم و برای هر یک از احساسها موارد زیر توصیه میشود:
۱) برای ایجاد احساس کفایت:
▪ انتظارات بیش از حد از آنها نداشته باشیم.
▪ تواناییهای آنها را تشویق و تحسین نماییم.
▪ کمک نماییم که عملکردش را بهبود بخشیده و موفقیت را هرچند کوچک تجربه نماید.
▪ تشویق و حمایت نماییم که راههای مختلفی را برای حل یک مسأله تجربه نمایند.
۲) برای ایجاد احساس مسئولیت:
▪ تشویق کنیم تا ارتباط سالم اجتماعی با دوستان و اطرافیان برقرار کنند.
▪ فرصتهایی را فراهم نماییم تا تجارب، تواناییها و موفقیتهایشان را باهم در میان بگذارند.
▪ با واگذاری تدریجی فعالیتها، احساس مسئولیت و تعهد در آنها پرورش دهیم.
۳) برای ایجاد احساس پذیرش و محبّت
▪ از مقایسه او با دیگران بپرهیزیم و او را به عنوان یک فرد بینظیر و منحصر به فرد نگاه کنیم.
▪ بدون قید و شرط افراد را بپذیریم تا احساس پذیرش درونی را در آنها تقویت کنیم.
▪ کمک کنیم تا خود را قبول داشته و به خود اعتقاد پیدا کنند و احساس ایمنی را در آنها پرورش دهیم.
▪ آنها را به عنوان هدیه و نعمت الهی تلقی کرده و به آنها احترام بگذاریم.
▪ کمک کنیم تا عواطف و محبّت خودشان را به راحتی بروز دهند.
۴) برای ایجاد احساس رضایت از ظاهر و خصوصیات جسمانی خود:
▪ کمک کنیم تا نسبت به تفاوتهای فردی خودشان در رشد جسمانی احساس راحتی و پذیرش نمایند.
▪ همانگونه که به توانایی آنها احترام میگذاریم به محدودیتهای جسمانی آنها نیز احترام بگذاریم.
▪ به نیازهای جسمانی مانند: خواب، غذا، سلامت و استراحت توجه جدی داشته باشیم.
▪ در حفظ نظافت و نظم و تندرستی آنها را تشویق نماییم.
▪ ورزش و عادات جسمانی سالم را در آنها تقویت کنیم.
● نشانههای افراد با خودباوری زیاد:
▪ فرد مستقل عمل میکند.
▪ مسئولیتپذیر است.
▪ نسبت به پیشرفتهایش افتخار میکند.
▪ به چالشهای جدید، مشاغل تازه و ... روی میآورد.
▪ دامنه وسیعی از هیجانها و احساسها را نشان میدهد.
▪ ناکامی را به راحتی تحمّل میکند.
▪ دیگران را به راحتی تحت تأثیر قرار میدهد.
● عوامل کاهشدهنده عزت نفس و خودباوری
▪ بیش از (اندازهها) بر (بایدهای خودمان) تأکید داشته باشیم.
▪ احساسات و عواطف خودمان را همواره واقعی تصور نموده و از پذیرش انتقاد بیم داشته باشیم.
▪ زمینههای منفی خودمان را بزرگ دانسته و در عوض جنبههای مثبتمان را کم اهمیت تلقی نماییم.
▪ به خاطر هر عملکردی به خودمان برچسب بزنیم. برچسب زدن فرایندی است که با سرزنش و ملامت خود همراه است.
▪ داشتن اندیشه «همه یا هیچ» یعنی وقتی نمیتوانیم فعالیتی را به درستی و کامل به نتیجه برسانیم، خود را شکست خورده بدانیم.
▪ به نظرات دیگران اهمیّت افراطی داشته و سعی در برآوردن همة آنها داشته باشیم.
▪ همیشه خود را با بالاتر از خود مقایسه کرده و در برابر آنها اظهر عجز و ناتوانی بنماییم.
▪ دنبالهروی کورکورانه از دیگران داشته باشیم.
● راهکارهای مشاورهای:
▪ در کردار و گفتارمان محبت خود را نشان دهیم.
▪ از فرزندانمان به صراحت تمجید کنیم.
▪ وقتی روابط خوبی را با دیگران ایجاد میکنند آنان را تأیید کنیم.
▪ در بعضی از مواقع آنان را در احساساتمان سهیم کنیم.
▪ در بعضی از امور کارهایی را برایشان انجام دهیم که نیازها و علایق آنها را تأمین نماید.
▪ واگذاری مسئولیت به فرزندان.
▪ احترام گذاشتن به وسایل اختصاصی آنان مثل اتاق و وسایل و ...
▪ کمک به فرزندانمان تا از فرایند تصمیمگیری خویش آگاهی پیدا کنند.
▪ احترام به توانمندی و خودباوری آنان، در هر حدی که باشد.
