مساجد تاریخی‌ دشت‌ جوین‌

ساجد تاریخی‌ دشت‌ جوین‌

‌ محمود بختیاری شهری‌

كارشناس‌ ارشد میراث‌ فرهنگی‌ خراسان‌

مقدمه‌

جوین در قدیم، ولایتی بزرگ بود كه از جنوب به ولایت بیهق، از غرب به بسطام، از شمال به جاجرم و اسفراین و از شرق به نیشابور منتهی می‌شد. جوین، عربی‌شده (معرب) لفظ گویان است. مقدسي در قرن چهارم هجرى، نام گویان را برای این ناحیه به كار برد.

بنا بر تقسيمات كشورى، امروزه جوین يكي از بخشهاي هفتگانه‌ شهرستان سبزوار، واقع در شمال شرقی خراسان، به مركزیت نقاب است، كه راه‌آهن مشهد - تهران از میان آن می‌گذرد، و تقریباً همان مسیر راه باستانی را طی می‌كند.

از نظر طبيعى، جوین دشتي رسوبي و كم‌عرض است كه در امتداد شرق به غرب و ميان دو رشته كوه نظرگاه در شمال و جغتاي در جنوب قرار دارد. این منطقه دارای آب و هوا و خاكی مناسب و حاصلخیز، و به طور كلی از شرایط اقلیمی مطلوبی برخوردار بوده است. مجموع این عوامل از قدیم‌الایام، محیطی بسیار مساعد برای كشاورزی و ایجاد كانونهای زیستی و مراكز جمعیتی فراهم آورده، و از سوی دیگر گذرگاهی طبیعی و مناسب را برای ارتباط بین مراكز فرهنگی و تمدنی شرق و غرب تشكیل داده است. در واقع، قسمتی از راه بازرگانی خراسان موسوم به <جاده ابریشم>، كه نیشابور را به بسطام متصل می‌كرد، از این دشت عبور می‌كرده است [حافظ ابرو، جغرافیای تاریخی خراسان، 69]. به قول یاقوت، در اوايل قرن هفتم هجري قمري در جوین، 189 آبادی وجود داشت [ياقوت حموى، معجم‌البلدان، ج2، 165]. كه اكثر آنها در طول دشت به یكدیگر متصل بودند. حافظ ابرو ضمن توضیح اینكه در این ناحیه‌ خوش آب و هوا و پرنعمت، علما، مشایخ و بزرگانی همچون: امام‌الحرمين جویني، شمس‌الدین محمد وزیر هلاكوخان مغول، خواجه بهاءالدین وزیر خوارزمشاهیان و سعدالدین حموی برخاستند، به ذكر قُرای مشهور و آباد آن پرداخت و از آبادیهایی همچون: خسرو شیر، بحرآباد، خراشاه(خداشاه) و كروژده نام برد [حافظ ابرو، جغرافیای تاریخی خراسان، 69].

بسیاری از مناطق مذكور در عصر حاضر، روستاهایی آباد به شمار می‌روند. وجود آثار و بقایای زیستگاهها و مراكز جمعیتی متعددی كه از اعصار گذشته در اطراف و مجاورت روستاهای فعلی برجای مانده‌اند، علاوه بر غناي فرهنگي و تاريخى، حكایت از تداوم زیستی منطقه از ادوار پیش از تاریخ تاكنون دارند [لباف خانيكى، گزارش گمانه‌زنی در شهر ایلخانی آق قلعه].

گذشته از عوامل طبيعي و اقليمى، عوامل مذهبي و اعتقادي نيز در شكل‌گيري كانونهاي جمعيتي فرهنگي دشت جوین نقش مؤثري داشته‌اند.

آرامگاههاي معصومزادگان و بزرگان مذهبى، و مساجدی مربوط به ادوار مختلف اسلامی كه در سطح دشت قرار دارند، دلیلی بارز بر این ادعاست.

در این دشت وسیع، بقایای دو مسجد از دورانهای گذشته برجای مانده است، كه در مقاله‌ حاضر به بررسی ابعاد تاریخی و هنری آن می‌پردازیم.

مسجد آق قلعه‌

1. موقعیت‌

در فاصله‌ 80 كیلومتری شمال غرب سبزوار و مجاور روستای حاجی آباد، بقایای شهری تاریخی به نام آق‌قلعه قرار دارد. در میان حصار این شهر، مسجدی نسبتاً‌ بزرگ وجود دارد كه به مسجد آق قلعه شهرت یافته است. جاده‌ آسفالته‌ جوین به جغتاي، از مقابل مسجد می‌گذرد و شهر را به دو نیمه‌ شمالی و جنوبی تقسیم می‌كند.

2. ساخت و سازه‌

این مسجد با پلان مستطیل‌شكل و به ابعاد 5/17 در 5/57 متر ساخته شده، و مشتمل بر يك ايوان ورودى، گنبدخانه و دو شبستان در دو سوی آن است. ایوان مسجد به ارتفاع حدود 12 متر، رو به شمال باز مي‌شود و از طريق يك درگاهى، به گنبد خانه راه می‌یابد. پوشش ایوان با طاق جناغی اجرا شده و در دو سوی آن، دو نیم ستون قطور به شكل مناره تعبیه گردیده است. مصالح این بخش از مسجد را، آجر و ملات گچ تشكیل می‌دهد. قسمت پایینی نیم‌ستونها نسبت به بالای آن، حدود یك متر قطورتر می‌باشد، و بدین‌ترتیب استحكام آن را بیشتر كرده است.

گنبدخانه، متصل به ایوان و در واقع هسته‌ مركزی مسجد می‌باشد. این گنبدخانه از یك اتاق مربع شكل به ابعاد 5/7 در 5/7 متر تشكیل شده، كه گنبدی نیمه‌كروی و به شكل كلاه‌خود، بر روی آن قرار گرفته است. گنبد به صورت یك پوسته بوده، و از كف اتاق تا را ‡ س آن حدود 12 متر ارتفاع دارد.

برای اجرای گنبد، فضاي چهارگوش اتاق را با ايجاد چهار فيلگوش در ارتفاع 7 مترى، به هشت ضلعي سپس به 16 و 32 وجهى، و در نهایت به دایره تبدیل كرده‌اند تا بتوانند گنبد را بر روی آن استوار كنند.

در ضلع جنوبی گنبدخانه، بخش تحتانی یك محراب برجای مانده است. دور تا دور قسمت زیرین كمرپوش گنبد، كتیبه‌ای به خط ثلث و با مضمون آیات قرآن كریم، به صورت گچبری وجود دارد. تاریخ 712 ه- .ق، در این كتیبه به چشم می‌خورد.

شبستانهای دو طرف ایوان، به صورت قرینه و یكسان با یكدیگر ساخته شده‌اند. ورودیهای شبستانها در دو ضلع گنبدخانه و اضلاع شمالی و جنوبی آنها، تعبیه شده است. به این ترتیب كه هر یك از آنها یك ورودی از گنبدخانه، يك ورودي از ضلع جنوبى، و دو ورودی دیگر از ضلع شمالی دارند. هر یك از شبستانها، یك محراب در ضلع جنوب غربی دارند. به این ترتیب، این مسجد دارای سه محراب است. این شبستانها با فضای وسیعشان، جمعیت نسبتاً زیادی را در خود جای می‌دهند. دو ردیف ستون در عرض و چهار ردیف در طول و جمعاً 8 ستون آجری مربع شكل، سقف شبستانها را بر خود حمل می‌كنند. بر روی این ستونها، 15 گنبد كروي كوچك تعبیه شده است. سطحی طاقچه مانند دور تا دور این ستونها، برای گذاشتن چراغ پیه‌سوز، شمع، مهر نماز و غیره ایجاد شده است.

3. ابعاد هنری و تزیینات مسجد آق قلعه‌

بجز كتیبه‌ گچبری گنبدخانه و تزیینات اسلیمی این قسمت از مسجد كه با رنگ لاجوردی اندود بوده، حواشی ستونهای شبستانها و مخصوصاً شبستان شرقی با رنگ قهوه‌ای و به صورت یك نوار تزیین شده است. همه‌ طاقهای بنا به صورت جناغی اجرا گردیده است. هنر آجركاری به صورت آجرچینی متمركز در گنبد اصلی و با طرح لوزی و خفته راسته در مناره‌ها(نیم‌ستونها) به كار گرفته شده، و بدین ترتیب از حالت یكنواختی بیرون آمده است. به طور كلى، فن و هنر معماری ایرانی در این مسجد، در حد مطلوب و منطقی خود به كار گرفته شد. لذا، با توجه به دارا بودن ارزشهاي ويژه‌ هنري و تاريخى، تحت شماره‌ 2033 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

4. پیشینه و قدمت‌

بر اساس مطالعات انجام شده، مجموعه‌ آق قلعه در عصر ايلخانى، برای ایجاد شهری به سبك سلطانیه‌ زنجان ساخته شده است [لباف خانيكى، گزارش گمانه‌زنی در شهر ایلخانی آق قلعه]. این مجموعه بر اساس كتیبه‌ مسجد، در سال 712 ه-‌.ق و مقارن با حكومت الجایتوخان، به پایان رسید. بنابراین، مسجد آق قلعه یكی از آثار معماری ارزنده‌ عصر ایلخانی محسوب می‌شود. البته، مدت زمان استفاده از آن نسبتاً اندك بود، و در دوره‌ صفویه و قاجاریه نیز از آن استفاده می‌شد. اما از آن زمان تاكنون، به صورت متروكه باقی مانده است [لباف خانيكى، گزارش گمانه‌زنی در شهر ایلخانی آق قلعه، 3].

5. وضع موجود

فرسایشهای طبیعی و مرور زمان، صدمات زیادی بر پیكر مسجد آق قلعه وارد كرده است. از این‌رو، اداره‌ كل میراث فرهنگی خراسان از چندی پیش، عمليات مرمتى، باز پیرایی و استحكام‌بخشی آن را آغاز كرده است، كه همچنان ادامه دارد.

مسجد خسروشیر(منار مسجد)

1. موقعیت‌

این مسجد در میان روستای باستانی خسروشیر - كه در جغرافیای تاریخی خراسان حافظ ابرو ذكر شد - قرار داشت. در حال حاضر، این مسجد میان دو روستای جدید خسروشیر و عباس‌آباد، و در فاصله‌ تقریبی 95 كیلومتری شمال غرب سبزوار قرار دارد. در واقع روستاي خسروشير فعلى، نام خود را از روستای قدیم گرفته است.

2. ساخت و سازه‌

متأسفانه، فرسايشهاي طبيعي و سيلابهاي فصلى، قسمت اعظم بنا را تا چند دهه‌ قبل منهدم كرد. آنچه امروزه از این مسجد معظم برجای مانده، جرزهای دو طرف یك ایوان به عمق 11 و عرض 6 متر می‌باشد، كه پوشش و دیوار سمت قبله نیز فرو ریخته است. بدنه‌ داخلی ایوان با گچ، اندود گردیده و جرزهای آن به ضخامت 170 سانتی‌متر با آجرهایی به اندازه‌ 5 در 23 در 23 سانتی‌متر و ملات گچ ساخته شده، و شالوده‌ آن از سنگهای لاشه‌ بزرگ و متوسط و ملات گچ و به ارتفاع 70 سانتیمتر تشكیل شده است. محراب اصلی مسجد، در انتهای ایوان قرار داشته كه در حال حاضر، فقط بخش تحتانی آن برجای مانده است. در دو طرف ایوان همانند مسجد آق قلعه، دو شبستان ستوندار وجود داشت كه هر یك از طریق دو ورودی با طاق جناغی و سردر گچبری شده‌ زیبا، به هم راه می‌یافتند.

بر بدنه‌ خارجی دیوارهای ایوان، آثاری از دیوار و طاق وجود دارد. این آثار برجای مانده شامل انتهای دو تویزه در ارتفاع حدود 3 متری از یكدیگر، و داغی دیواری منهدم شده است كه زمانی به بدنه‌ شبستانهای دو طرف متصل بودند، كه از دو طبقه بودن آنها حكایت می‌كند.

بنا به گفته‌ سالخوردگان روستا، در كنار بقایای شبستان شرقی در حدود 60 سال قبل، مناره‌ای آجری وجود داشت كه بر بدنه‌ آن، كتیبه‌ای به خط كوفی و تزیینات آجركاری صلیب شكسته و گره دیده می‌شد.[مولوى، نامه‌ آستان قدس، ج7، 92 94]. برخی از اهالی روستاهای خسروشیر و عباس‌آباد، هنوز این بنا را <منار مسجد> می‌نامند. علت اين نامگذارى، وجود مناره مزبور است.

3. ابعاد هنری و تزیینات‌

مسجد خسروشیر به دلیل داشتن ویژگیهای مختلف، اثری بسیار ارزنده است؛ به طوری كه شاید بتوان آن را یكی از شاهكارهای هنری محسوب كرد. حتی آثار مختصر برجای مانده از آن نیز در حد و اندازه‌های یك اثر باارزش قلمداد شده، و تحت شماره‌ 2093 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است[آرشیو معاونت پژوهشی اداره‌ كل میراث فرهنگی خراسان].

هنر گچبری با پختگی كامل و به بهترین وجه ممكن، در ایوان مسجد به كار گرفته شده؛ به گونه‌ای كه نفاست خاصی به آن بخشیده است. در زیر قوس و دو سوی ایوان، دو ستون‌نما تعبیه شده كه بر روی آنها، تزییناتی به صورت دایره با نقوش كنده‌كاری شده، شامل ستاره‌های هشت‌پر و شانزده‌پر، و در قسمتهای بالاتر به صورت منشور هفت و هشت‌وجهی گچبری گردیده است.

در را ‡ س ستون نماها كه زیر پا كار قوس قرار گرفته، بانقوش ستاره‌اي شكل ريزكنده‌كارى، و بر روی تویزه‌ها نقوش هندسی و طرحهای گره برجسته گچبری شده است. نكته‌ قابل توجه در تزیینات تویزه‌ها، وجود تزیینات آجركاری در زیر لایه‌های گچ و گچبریهاست. این آجركاریها با طرح گره و لوزیهای متداخل، شكل یافته‌اند.

پیشانی ایوان همانند ستون نماها و تویزه‌ها، حاشيه و پيشاني طاق و وروديهاي شبستانهای دو طرف ایوان، با كتیبه‌ كوفی ساده، نقوش برجسته‌ هندسي و گياهى، و در جای جای بدنه‌ ایوان با نقوش مختلف گچبری و تزیین شده است. مهمترین وارزنده‌ترین بخش تزیینات ایوان را، نواری به عرض حدود 50 سانتیمتر تشكیل می‌دهد كه دور تا دور زیر طاق اجرا شده است. متن اين نوار را با كتيبه‌اي مشتمل بر آياتي از قرآن كريم به خط نسخ مايل به كوفى، و در حاشيه و ميان حروف با نقوش اسليمى، گچبری كرده‌اند. نحوه‌ اجرای كتیبه ونقوش مزبور، به‌گونه‌ای است كه همه‌ سطح كار را پر كرده است.

بقایای رنگ لاجوردی در سطح كتیبه‌ها، نشان می‌دهد كه سطح آن با رنگ لاجوردی اندود بود. این گچبریها بر روی سطحی كه به عنوان آستر به كار رفته و متشكل از گچ مخلوط با خاكستر بوده است، ایجاد شده‌اند.

4. قدمت مسجد خسروشیر

ظواهر مسجد از جمله گچبریها، نوع نگارش كتيبه‌ها و به طور كلى سبك معماري بنا، باعث شده است تا برخی از صاحبنظران، این بنا را در ردیف آثار معماری عصر ایلخانی و همزمان با مسجد جامع ورامین تلقی كنند. [توحيدى، گزارش بررسی سبزوار]. لیكن با توجه به وجود تزیینات آجركاری در زیر لایه‌های گچ و گچبریها و شواهد باستان‌شناسی موجود، می‌توان استنباط كرد كه این بنا در عصر سلجوقی احداث شد، و طی قرون هفتم و هشتم هجری روی تزیینات قبلی را با تزیینات گچبری و كتیبه‌های مزبور پوشاندند [بختياري شهرى، گزارش ثبتی مسجد خسروشیر].

5. وضع موجوده‌

از چندی پیش، سازمان میراث فرهنگی خراسان عملیات مرمت و استحكام بخشی ایوان مزبور را آغاز كرده، و این اثر ارزشمند را از فروریختن حتمی نجات داده است. جای آن دارد كه این تعمیرات تا بازسازی شبستانها ادامه یابد تا بدین طریق، یكی از مساجد تاریخی و ارزنده كه نمادی از اعتقادات دیرینه و پویای مردم این مرز و بوم است، احیا شود.