مساجد تاریخی‌ دشت‌ جوین‌

 

 

مسجد آق قلعه‌

 

1. موقعیت‌

 

در فاصله‌ 80 كیلومتری شمال غرب سبزوار و مجاور روستای حاجی آباد، بقایای شهری تاریخی به نام آق‌قلعه قرار دارد. در میان حصار این شهر، مسجدی نسبتاً‌ بزرگ وجود دارد كه به مسجد آق قلعه شهرت یافته است. جاده‌ آسفالته‌ جوین به جغتاي، از مقابل مسجد می‌گذرد و شهر را به دو نیمه‌ شمالی و جنوبی تقسیم می‌كند.

 

2. ساخت و سازه‌

 

این مسجد با پلان مستطیل‌شكل و به ابعاد 5/17 در 5/57 متر ساخته شده، و مشتمل بر يك ايوان ورودى، گنبدخانه و دو شبستان در دو سوی آن است. ایوان مسجد به ارتفاع حدود 12 متر، رو به شمال باز مي‌شود و از طريق يك درگاهى، به گنبد خانه راه می‌یابد. پوشش ایوان با طاق جناغی اجرا شده و در دو سوی آن، دو نیم ستون قطور به شكل مناره تعبیه گردیده است. مصالح این بخش از مسجد را، آجر و ملات گچ تشكیل می‌دهد. قسمت پایینی نیم‌ستونها نسبت به بالای آن، حدود یك متر قطورتر می‌باشد، و بدین‌ترتیب استحكام آن را بیشتر كرده است.

 

گنبدخانه، متصل به ایوان و در واقع هسته‌ مركزی مسجد می‌باشد. این گنبدخانه از یك اتاق مربع شكل به ابعاد 5/7 در 5/7 متر تشكیل شده، كه گنبدی نیمه‌كروی و به شكل كلاه‌خود، بر روی آن قرار گرفته است. گنبد به صورت یك پوسته بوده، و از كف اتاق تا را ‡ س آن حدود 12 متر ارتفاع دارد.

 

برای اجرای گنبد، فضاي چهارگوش اتاق را با ايجاد چهار فيلگوش در ارتفاع 7 مترى، به هشت ضلعي سپس به 16 و 32 وجهى، و در نهایت به دایره تبدیل كرده‌اند تا بتوانند گنبد را بر روی آن استوار كنند.

 

در ضلع جنوبی گنبدخانه، بخش تحتانی یك محراب برجای مانده است. دور تا دور قسمت زیرین كمرپوش گنبد، كتیبه‌ای به خط ثلث و با مضمون آیات قرآن كریم، به صورت گچبری وجود دارد. تاریخ 712 ه- .ق، در این كتیبه به چشم می‌خورد.

 

شبستانهای دو طرف ایوان، به صورت قرینه و یكسان با یكدیگر ساخته شده‌اند. ورودیهای شبستانها در دو ضلع گنبدخانه و اضلاع شمالی و جنوبی آنها، تعبیه شده است. به این ترتیب كه هر یك از آنها یك ورودی از گنبدخانه، يك ورودي از ضلع جنوبى، و دو ورودی دیگر از ضلع شمالی دارند. هر یك از شبستانها، یك محراب در ضلع جنوب غربی دارند. به این ترتیب، این مسجد دارای سه محراب است. این شبستانها با فضای وسیعشان، جمعیت نسبتاً زیادی را در خود جای می‌دهند. دو ردیف ستون در عرض و چهار ردیف در طول و جمعاً 8 ستون آجری مربع شكل، سقف شبستانها را بر خود حمل می‌كنند. بر روی این ستونها، 15 گنبد كروي كوچك تعبیه شده است. سطحی طاقچه مانند دور تا دور این ستونها، برای گذاشتن چراغ پیه‌سوز، شمع، مهر نماز و غیره ایجاد شده است.

 

3. ابعاد هنری و تزیینات مسجد آق قلعه‌

 

بجز كتیبه‌ گچبری گنبدخانه و تزیینات اسلیمی این قسمت از مسجد كه با رنگ لاجوردی اندود بوده، حواشی ستونهای شبستانها و مخصوصاً شبستان شرقی با رنگ قهوه‌ای و به صورت یك نوار تزیین شده است. همه‌ طاقهای بنا به صورت جناغی اجرا گردیده است. هنر آجركاری به صورت آجرچینی متمركز در گنبد اصلی و با طرح لوزی و خفته راسته در مناره‌ها(نیم‌ستونها) به كار گرفته شده، و بدین ترتیب از حالت یكنواختی بیرون آمده است. به طور كلى، فن و هنر معماری ایرانی در این مسجد، در حد مطلوب و منطقی خود به كار گرفته شد. لذا، با توجه به دارا بودن ارزشهاي ويژه‌ هنري و تاريخى، تحت شماره‌ 2033 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

 

4. پیشینه و قدمت‌

 

بر اساس مطالعات انجام شده، مجموعه‌ آق قلعه در عصر ايلخانى، برای ایجاد شهری به سبك سلطانیه‌ زنجان ساخته شده است [لباف خانيكى، گزارش گمانه‌زنی در شهر ایلخانی آق قلعه]. این مجموعه بر اساس كتیبه‌ مسجد، در سال 712 ه-‌.ق و مقارن با حكومت الجایتوخان، به پایان رسید. بنابراین، مسجد آق قلعه یكی از آثار معماری ارزنده‌ عصر ایلخانی محسوب می‌شود. البته، مدت زمان استفاده از آن نسبتاً اندك بود، و در دوره‌ صفویه و قاجاریه نیز از آن استفاده می‌شد. اما از آن زمان تاكنون، به صورت متروكه باقی مانده است [لباف خانيكى، گزارش گمانه‌زنی در شهر ایلخانی آق قلعه، 3].

 

5. وضع موجود

 

فرسایشهای طبیعی و مرور زمان، صدمات زیادی بر پیكر مسجد آق قلعه وارد كرده است. از این‌رو، اداره‌ كل میراث فرهنگی خراسان از چندی پیش، عمليات مرمتى، باز پیرایی و استحكام‌بخشی آن را آغاز كرده است، كه همچنان ادامه دارد.