مساجد تاریخی دشت جوین
پنج شنبه 4 اسفند 1390 2:37 AM
ساجد تاریخی دشت جوین
محمود بختیاری شهری
كارشناس ارشد میراث فرهنگی خراسان
مقدمه
جوین در قدیم، ولایتی بزرگ بود كه از جنوب به ولایت بیهق، از غرب به بسطام، از شمال به جاجرم و اسفراین و از شرق به نیشابور منتهی میشد. جوین، عربیشده (معرب) لفظ گویان است. مقدسي در قرن چهارم هجرى، نام گویان را برای این ناحیه به كار برد.
بنا بر تقسيمات كشورى، امروزه جوین يكي از بخشهاي هفتگانه شهرستان سبزوار، واقع در شمال شرقی خراسان، به مركزیت نقاب است، كه راهآهن مشهد - تهران از میان آن میگذرد، و تقریباً همان مسیر راه باستانی را طی میكند.
از نظر طبيعى، جوین دشتي رسوبي و كمعرض است كه در امتداد شرق به غرب و ميان دو رشته كوه نظرگاه در شمال و جغتاي در جنوب قرار دارد. این منطقه دارای آب و هوا و خاكی مناسب و حاصلخیز، و به طور كلی از شرایط اقلیمی مطلوبی برخوردار بوده است. مجموع این عوامل از قدیمالایام، محیطی بسیار مساعد برای كشاورزی و ایجاد كانونهای زیستی و مراكز جمعیتی فراهم آورده، و از سوی دیگر گذرگاهی طبیعی و مناسب را برای ارتباط بین مراكز فرهنگی و تمدنی شرق و غرب تشكیل داده است. در واقع، قسمتی از راه بازرگانی خراسان موسوم به <جاده ابریشم>، كه نیشابور را به بسطام متصل میكرد، از این دشت عبور میكرده است [حافظ ابرو، جغرافیای تاریخی خراسان، 69]. به قول یاقوت، در اوايل قرن هفتم هجري قمري در جوین، 189 آبادی وجود داشت [ياقوت حموى، معجمالبلدان، ج2، 165]. كه اكثر آنها در طول دشت به یكدیگر متصل بودند. حافظ ابرو ضمن توضیح اینكه در این ناحیه خوش آب و هوا و پرنعمت، علما، مشایخ و بزرگانی همچون: امامالحرمين جویني، شمسالدین محمد وزیر هلاكوخان مغول، خواجه بهاءالدین وزیر خوارزمشاهیان و سعدالدین حموی برخاستند، به ذكر قُرای مشهور و آباد آن پرداخت و از آبادیهایی همچون: خسرو شیر، بحرآباد، خراشاه(خداشاه) و كروژده نام برد [حافظ ابرو، جغرافیای تاریخی خراسان، 69].
بسیاری از مناطق مذكور در عصر حاضر، روستاهایی آباد به شمار میروند. وجود آثار و بقایای زیستگاهها و مراكز جمعیتی متعددی كه از اعصار گذشته در اطراف و مجاورت روستاهای فعلی برجای ماندهاند، علاوه بر غناي فرهنگي و تاريخى، حكایت از تداوم زیستی منطقه از ادوار پیش از تاریخ تاكنون دارند [لباف خانيكى، گزارش گمانهزنی در شهر ایلخانی آق قلعه].
گذشته از عوامل طبيعي و اقليمى، عوامل مذهبي و اعتقادي نيز در شكلگيري كانونهاي جمعيتي فرهنگي دشت جوین نقش مؤثري داشتهاند.
آرامگاههاي معصومزادگان و بزرگان مذهبى، و مساجدی مربوط به ادوار مختلف اسلامی كه در سطح دشت قرار دارند، دلیلی بارز بر این ادعاست.
در این دشت وسیع، بقایای دو مسجد از دورانهای گذشته برجای مانده است، كه در مقاله حاضر به بررسی ابعاد تاریخی و هنری آن میپردازیم.
