در اين ميان فضاي سبز به عنوان جزء ضروري و لاينفك پيكره شهرها در متابوليسم آنها نقش اساسي دارند كه كمبود آنها مي تواند اختلالات جدي در حيات شهرها به وجود آورد.
گسترش بی رویه جمعیت و توسعه مناطق مسکونی شهری، زندگی شهرنشینی و تراکم جمعیت در شهرها، افزایش بی رویه آلاینده ها، آلودگیهای زیست محیطی و آلودگیهای هوای شهرها بخصوص کلان شهرها از جمله مسائلی هستند که مردم و شهروندان را بر آن داشته است که همواره، حتی به عنوان پناهندگان زیست محیطی به عرصه جنگل ها، دامان کوه ها، دشتها و طبیعت پناه ببرند.
شهر اصفهان که در منطقه خشک و کویری مرکزی ایران قرار گرفته است در محاصره کویر و شنهای روان می باشد که این وضعیت در شمال و شرق شهر به مراتب تهدید آمیزتر است. متأسفانه به علت توسعه بی رویه شهر و عدم رعایت علم آمایش سرزمین و جانمایی غلط صنایع که در داخل شعاع ۵۰ کیلومتری شهر و بدون توجه به جهت بادهای غالب این شهر عمدتا در شمال، غرب و جنوب غربی شهر واقع شده اند و روزانه مقادیر قابل توجهی از آلاینده های شیمیایی را وارد هوای این شهر می کنند که وجود ذرات معلق فراوان بدلیل وضعیت اقلیمی این شهر، کمبود رطوبت نسبی و محصور بودن این شهر از عوامل تشدید اثرات مخرب این آلاینده ها در شهر اصفهان است . همچنین بی توجهی و بی مهری مستمر به طبیعتی که خود روزی زنده و زندگی آفرین بوده باعث شده است تا اصفهان دومین شهر آلوده کشور باشد.
از سوی دیگر با توجه به بالا بودن فراوانی اوقات آرام در شهر اصفهان و تخریب اثر آن تحت تأثیر پدیده مخرب وارونگی دما باعث می شود که روزهای متمادی آلودگی بدون تحرک در هوای شهر وجود داشته و بخوبی قابل لمس باشد.
لذا ایجاد فضای سبز درکلانشهری مانند اصفهان بدلیل کارکردهای اکولوژیک آن ضروری می باشد. فضاي سبز شهرها را به عنوان محيط زيست جامعه انساني معني دار كرده و با مقابله با اثرات سوء گسترش صنعت و كاربري نادرست تكنولوژي از يك سو و بالا بودن سطح زيبايي از سوي ديگر، باعث افزايش كيفيت زيستي شهرها مي شوند.
کارایی های فضای سبز
- کنترل دما و تعدیل آب و هوا
درختان با تعريق و تعرق خود نقش حساسي در کاهش دماي ميکروکليما و افزايش رطوبت نسبي هوا ايفا مي کنند. دماي يک هکتار فضاي سبز در مرداد ماه تا ۵/۴ درجه کمتر از فضاي مجاور خالي از درخت است. به همين نحو رطوبت نسبي درون يک فضاي سبز تا ۱۱ درصد بيش از محيط خارج اندازه گيري شده است. با تعديل دو پيراسنجه ياد شده، فضاي سبز، ميکروکليمايي به وجود مي آورد که آسايش فيزيکي مناسبي براي زيست انسان در پي دارد.
- کاهش آلاینده های گازی
قسمت اعظم سرب ورودي به اتمسفر، ناشي از احتراق مواد سوختي است که در هر حال، در بدن انسان رسوب مي کند و باعث مسموميت، کم خوني، بيماري هاي تنفسي و اختلالات عصبي مي گردد. گياهان براي رشد خود به سرب نياز ندارند، ولي با جذب آن از طريق شاخه و برگ و به خصوص ريشه، کمک مؤثري به کاهش آلودگي هوا مي کنند. همهي گياهان اين توانايي را دارند، ولي گياهان و درختاني که داراي برگ هاي زبر و خشن هستند، ۷ برابر بيشتر از برگ هاي صاف و نرم، سرب را جذب مي کنند. همچنين هرچه سطح برگ بزرگتر باشد، براي تجمع و جذب سرب هوا مناسب تر از برگ هاي سوزني شکل است، زيرا در اثر وزش باد يا شستشو با آب باران، سرب کمتري را از دست مي دهند. در نتيجه کاشت درختان با برگ پهن، زبر و خشن بر کاشت درختان با برگ سوزني ترجيح دارد، چرا كه حجم بيشتري از سرب هواي آلوده، جذب مي گردد.به طوري که ۵۰۰ متر مربع فضاي سبز مي تواند ۷۰% از گاز دي اکسيد گوگرد و ۲۷% اکسيد نيتريک هوا را کاهش دهد.
درختان بلند در جذب ازون هوا نسبت به درختان کوتاه، پالايش بيشتري انجام مي دهند، درضمن هرچه روزنه هاي گياهان بزرگتر و در واحد سطح (اينچ مربع) تعدادشان بيشتر باشد، در پاک کردن اوزن هواي آلوده مؤثرترند.
با توجه به محدوديت ظرفيت پالايش درختان، لازم است ضمن توجه به نوع آلودگي ناشي از کارخانجات مختلف، فضاي سبز مناسب در اطراف کارخانه ها ايجاد کنيم تا آلودگي کمتري به محيط زيست وارد گردد.
- تولید اکسیژن
هواي مورد نياز انسان در روز حدود ۱۵ کيلوگرم است درحالي که احتياج وي به آب ۵/۱ کيلوگرم و غذا ۵/۲ کيلوگرم است . انسان بدون غذا تا چندین روز میتواند زنده بماند در حالی که بدون هوا بعد از چند دقیقه می میرد .
مقدار زيادي از اکسيژن آزاد شده در طبيعت از طريق فضاي سبز توليد مي شود حال اگر درخت و فضاي سبزي وجود نداشته باشد مشکل انسان در رابطه با وجود گازکربنيک در هوا و کمبود اکسيژن به خوبي نمايان مي شود.
علف ها و چمنزارها اگر چيده و کوتاه نشوند سطح سبز زيادي را به وجود مي آورند به طوري که يک مترمربع چمن چيده (بريده) شده به ارتفاع سه الي پنج سانتيمتر داراي شش تا ۱۰ مترمربع سطح سبز است، در صورتي که همين چمن در حالت کوتاه نشده در هر مترمربع داراي ۲۰۰ مترمربع سطح سبز است.
براساس اين محاسبه تنها ۵/۱ مترمربع چمن کوتاه نشده مي تواند به اندازه يک انسان در يک سال اکسيژن توليد کند.
- جذب گرد و غبار
درختان به سبب پراکندگي شاخ و برگ خود بر تمام زوايا و سطوح، همچون يک گردگير عمل مي کنند. اگر درخت را به دقت نظاره کنيم، مي توانيم تنه آن را به جاي دسته و شاخ و برگ آن را به جاي پرهاي روي يک گردگير معمولي که در خانه بکار گرفته مي شود، تصور کنيم. با اين ويژگي، درختاني که در خاک ثابت مانده اند، به منزله يک گردگير کاشته شده در زمين نقش خود را ايفا مي کنند. طي بررسي هاي به عمل آمده يک هکتار از فضاي سبز که حدوداً ۲۰۰ درخت در آن کاشته شده باشد تا ۶۸ تن از گرد و غبار را در هر بارندگي در خود جذب مي کند. کاملاً واضح است که با وجود چنين درختاني زدودن ۶۸ تن گرد و غبار، رايگان خواهد شد. در صورتي که بدون اين درختان بايد هزينه بسياري را براي اين کار اختصاص داد.
- کنترل آلودگی صوتی
صداي گوش خراش فروشندگان دوره گرد با بلندگو، موتورسواران با سروصدا در هر ساعت از روز، اتومبيل ها با اگزوز ناقص و بوق زدن هاي بي مورد، مته هاي مختلف جهت کندن و لوله گذاري و با آسفالت خيابان ها، صداي بلندگوهاي گوناگون، فضاي شهر را با آلودگي صوتي آلوده مي سازند.
تأثيرات سر وصدا مي تواند ايجاد کري موقتي يا دائمي کند و آن در حالي است که سلول هاي گيرنده گوش به طور شديدي در معرض صدا قرار گيرند. اين تأثيرات بر انسان به طور مستقيم صورت مي گيرد. تآثيرات غير مستقيم صداي ناخواسته بر انسان غير قابل لمس است. بي خوابي، پاره شدن افکار، کم حوصلگي، عصبي بودن، بروز بيماري هاي رواني، از عوارض صداهاي ناخواسته است. سبک شدن خواب ـ کاهش زمان خواب عميق که جزء آلودگي هاي ناخودآگاه هستند. کاهش مدت رويا ـ پريدن از خواب بر اثر صداهاي ناهنجار که آلودگي آگاه شمرده مي شوند. واکنش هاي فوق به وسيله آلودگي صوتي معادل ۴۰-۵۰ دسي بل ايجاد مي شود و حاصل اين واکنش ها بدون ترديد، کاهش بازده قدرت فکري و جسمي را در پي دارد.
سر و صداي شديد و تکرار آن باعث تضعيف عمومي مصونيت بدن انسان و در نتيجه تضعيف مقاومت وي در مقابل بيماري هاي خطرناک مي شود.
سر و صداي زياد بر ساختار هورمون هاي بدن انسان تأثير منفي مي گذارد و باعث اخلال در کار آنها و سپس سرطان هورمون مي شود.
درختان و درختچه ها مي توانند در کاهش آلودگي صدا مؤثر باشند.
- کنترل آلودگی نوری ( کنترل نورهای مزاحم )
بررسي هاي دانشمندان علم محيط زيست نشان مي دهد که درختاني مانند گردو، کاج، نراد، بلوط، فندق، سروکوهي، اکاليپتوس، بيد، افرا، زبان گنجشک و داغداغان از خود ماده اي به نام فيتونسيد در فضا رها مي سازند که براي بسياري از باکتري ها و قارچ هاي تک سلولي و برخي از حشرات ريز اثر کشندگي دارد. در عين حال توليد چنين موادي توسط درختان بر روي انسان اثر فرح بخشي دارد. دليل اين امر را دانشمندان چنين بيان مي کنند: مغز انسان از دو نيمکره چپ و راست تشکيل شده است. نيمکره راست در تنظيم احساس غريزي و طبيعي انسان مانند احساس محبت، خواب و نيازهاي ديگر طبيعي نقش دارد. در حالي که نيمکره چپ، وظيفه به نظم کشيدن کارهاي مکانيکي انسان مانند تنظيم وقت و سروقت حاضر بودن را بر عهده دارد. انسان شهرنشين به دليل درگيري در کارهاي روزمره و شرايط محيط زيست شهري به مراتب کار بيشتري از نيمکره چپ خود مي کشد که اين امر موجب اختلال بين دو نيمکره مغز و در نتيجه عملکرد طبيعي مغز انسان مي شود. دانشمندان پي برده اند که درختان به سبب رهاسازي مواد شبيه فيتونسيد مي توانند تعادل بين دو نيمکره مغز را به خوبي برقرار ساخته و حالت طبيعي و آرام بخشي را به انسان ارزاني دارند. بنابراين نقش آرام بخشي درختان و فضاي سبز به خوبي نمايان است.
- کنترل سرعت وسایل نقلیه،
- کنترل ترافیک عبوری
- کنترل دید
- کنترل نورهای مزاحم
- ایجاد موانع
اهمیت فضای سبز از دیدگاه حفاظت آب و خاک و در نهایت صیانت از اکوسیستم
- کنترل فرسایش آبی
- کنترل فرسایش بادی
- خلق زیبای در فضای شهری
- خلق زیبایی با تنوع رنگ
- خلق زیبایی با ایجاد پرسپکتیو
- خلق زیبایی با هدایت دید
- سایر کارکردها
- تشویق مردم به پیاده روی
- افزایش ارزش اراضی
- توسعه صنعت توریسم
- شاداب و جذابتر نمودن چهره شهر در نتیجه افزایش سطح امید در جامعه شهرنشین
- لطیف و مسرت بخش نمودن چهره ناملایم و خشن شهر و زیباتر شدن کرانه افق شهر
• بنا بر اعلام نظر کارشناسان توسعه فضاهاي سبز احتمال مرگ و افزايش بيماري هاي قلبي و فشارخون را به نصف کاهش مي دهد و زمان بهبود بعد از جراحي نيز کمتر مي شود.
• سطح استرس و تنش رواني افراد نيز با فضاي سبز رابطه مستقيم دارد ، با افزایش سطح فضای سبز از میزان استرس کاسته می شود.
• کودکاني که در خيابان هاي پردرخت زندگي مي کنند، کمتر از ساير کودکان به آسم و حساسيت مجاري تنفسي مبتلا مي شوند.
• دو دسته از پرتوهاي خورشيدي شامل پرتو مادون قرمز و ماوراء بنفش تاثيرهاي بسياري بر انسانها و جانداران مي گذارد و احساس آرامشي را که انسان در سايه، به ويژه در سايه يک درخت احساس مي کند تا حدي مربوط به جذب پرتوهاي مادون قرمز و ماوراي بنفش خورشيد به وسيله درخت است.
منبع: سازمان پاركها و فضاي سبز شهرداري اصفهان
