یأس و ناامیدی از آفت های خانمان سوز استقامت ست و جایی که ناامیدی و یأس باشد، پرنده امید کوچ می کند و آن جا که امید بالندگی کند، جایی برای ناامیدی نیست که در مکتب ما ناامیدی را جایز نمی دانیم، گاهی شاید امیدها کم فروغ شود ولی نباید گذاشت با یأس خاموش گردد، در این صورت باز هم محکوم به استقامت ورزیدن می باشیم.

و از آفات دیگر استقامت تردید و دو دلی، حُزن و اندوه می باشد که باید از آن ها پرهیز کرد تا در مسیر استقامت خسارت زده نشویم.

یأس و ناامیدی

یأس از عفو و بخشش الهی باعث می شود که فرد یقین کند که خداوند متعال دیگر او را         نمی آمرزد و او قطعاً از جهنمیان خواهد بود پس دیگر هیچ استقامتی در طاعت و مصیبت و معصیت از خود نشان نمی دهد و در انحرافات خود غرق می گردد.

اثر زیانبار چنین یأسی، تعطیلی دعا، تضرع و زاری به درگاه الهی و استقرار در اردوگاه شیطان است. نا امیدی از بخشش الهی سبب می شود تا انسان ادب بندگی را به کلی کنار گذاشته و شتابان در وادی هلاکت و گمراهی قدم بردارد و خود را به قعر جهنم نزدیک کند.

خداوند در قرآن می فرماید:

يا عِبادى الّذينَ اسرَفوا عَلى انفُسِهم لا تقنَطوا مِن رحمة الله‏؛

اى بندگان من‏ كه بر خود ستم و اسراف كرده‏ايد! از رحمت‏خدا نا اميد نشويد.

شخصی از امام علی(علیه السلام) پرسید: بزرگترین گناه کبیره کدام است؟

آن حضرت در پاسخ فرمودند:

ناامید شدن از رحمت الهی.

روایت داریم:

شخصی آن قدر گناه کرده بود که از آمرزش ‏خود نااميد شده بود.

حضرت اميرالمؤمنين(عليه السلام) به او فرمودند:

اى مرد! ناامیدی تو از رحمت ‏خدا، از گناهانی که کرده ای بدتر است. ‏

. قال الامام علی (علیه السلام) :

أَعظَمُ البَلاءِ اِنقِطَاعُ الرَّجَاءِ.

امام علی (علیه السلام ) فرمود:

بزرگترین بلا, ناامیدی است.

قال الامام علی (علیه السلام) :

قَتَلَ القُنُوطُ صَاحِبَهُ.

امام علی (علیه السلام) فرمود:

ناامیدی، صاحب خود را می کشد.

قال الامام علی (علیه السلام) :

وَلاتَیأَسُوا مِن مُدبِرٍ، فَإِنَّ المُدبِرَ عَسَی أَن تَزِلَّ بِهِ إِحدَی قَائِمَتَیهِ وَتَثبُتَ الاُخرَی، فَتَرجِعَا حَتَّی تَثبُتَا جَمِیعاً.

امام علی (علیه السلام) فرمود:

از هیچ بخت برگشته ناکامی قطع امید مکن؛ زیرا ممکن است که یکی از دو پای او بلغزد و پای دیگرش استوار ماند و آن گاه هر دو پایش به حالت اول برگردد و استوار برجای ماند.

حزن و اندوه

خداوند متعال نیز در قرآن کریم یکی از نشانه های مؤمنان راستین و دوستان واقعی خود را چنین بر می شمارد:

«اَلا إنَّ أوْلِیاءَ اللهِ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنوُن؛

 بدانید که دوستان خدا را هراسی نیست و اندوهگین نمی‏شوند.»

در درمان حزن اگر فرد با خود فکر و تأمل نماید که هر چیز درعالم محسوسات ثبات و بقاء ندارد، بلکه روزی از بین می رود، مطمئناً به هر چیز ناپایدار دل نمی بندد و در نتیجه دارای روحی بزرگ می شود که در برابر گناه ، تقوا و خود نگه داری می کند و توکل او در مشکلات به خدا است ،ودر آنچه خدا به او ارزانی داشته شکر می کند ودر آنچه نداده صبر می کند و دچا ر حزن و اندوه نمی شود.

شک و تردید 

وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ فَإِنْ أَصابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيا وَ الْآخِرَةَ ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبينُ ؛

بعضى از مردم خدا را تنها با زبان مى پرستند (و ايمان قلبيشان بسيار ضعيف است) همين كه (دنيا به آنها رو كند و نفع و) خيرى به آنان برسد، حالت اطمينان پيدا مى كنند اما اگر مصيبتى براى امتحان به آنها برسد، دگرگون مى شوند (و به كفر رومى آورند)! (به اين ترتيب) هم دنيا را از دست داده اند، و هم آخرت را و اين همان خسران و زيان آشكار است!

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ في سَبيلِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ؛  

مؤمنان واقعى تنها كسانى هستند كه به خدا و رسولش ايمان آورده اند، سپس هرگز شكّ و ترديدى به خود راه نداده و با اموال و جانهاى خود در راه خدا جهاد كرده اند آنها راستگويانند.

فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَمارى

(بگو:) در كدام يك از نعمتهاى پروردگارت ترديد دارى؟!

أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام : إِنَّ مِنَ الْبَلَاءِ الْفَاقَةَ وَ أَشَدُّ مِنَ الْفَاقَةِ مَرَضُ الْبَدَنِ وَ أَشَدُّ مِنْ مَرَضِ الْبَدَنِ مَرَضُ الْقَلْبِ

امام على عليه السلام : بينوايى، بلاست و بدتر از بينوايى بيمارى تن است و از آن بدتر بيمارى دل است.

وَ أَرْوِي لَا يَنْفَعُ مَعَ الشَّكِّ وَ الْجُحُودِ عَمَلٌ

با وجود شك و انكار، هيچ عملى سودمند نيست.

وَ أَرْوِي مَنْ شَكَّ أَوْ ظَنَّ فَأَقَامَ عَلَى إحداهما [أَحَدِهِمَا] أُحْبِطَ عَمَلُهُ

روايت شده كه هر كس شك كند و يا گمان نمايد و در آن ثابت بماند اعمالش باطل مى گردد

وَ أَرْوِي فِي قَوْلِ اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ وَ ما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَ إِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ لَفاسِقِينَ قَالَ نَزَلَتْ فِي الشُّكَّاكِ

روايت شده كه هر كس شك كند و يا گمان نمايد و در آن ثابت بماند اعمالش باطل مى گردد.

وَ أَرْوِي فِي قَوْلِهِ الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ قَالَ الشَّكِّ الشَّاكُّ فِي الْآخِرَةِ مِثْلُ الشَّاكِّ فِي الْأُولَى نَسْأَلُ الثَّبَاتَ وَ حُسْنَ الْيَقِينِ

روايت شده آيه شريفه الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ در باره كسانى نازل شده كه اهل شك و ترديد مى باشند، كسانى كه در باره آخرت شك مى كنند مانند كسانى هستند كه در آغاز هم گرفتار مى باشند، از خداوند خواهانيم كه ما را ثبات و حسن يقين عطا كند.

وَ أَرْوِي أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ يَقُولُ بِالْحَقِّ وَ يُسْرِفُ عَلَى نَفْسِهِ بِشُرْبِ الْخَمْرِ وَ يَأْتِي الْكَبَائِرَ وَ عَنْ رَجُلٍ دُونَهُ فِي الْيَقِينِ وَ هُوَ لَا يَأْتِي مَا يَأْتِيهِ فَقَالَ صلي الله عليه وأله وسلم أَحْسَنُهُمَا يَقِيناً كَنَائِمٍ عَلَى الْمَحَجَّةِ إِذَا انبته [انْتَبَهَ ] رَكَبِهَا وَ الْأَدْوَنُ الَّذِي يَدْخُلُهُ الشَّكُّ كَالنَّائِمِ عَلَى غَيْرِ طَرِيقٍ لَا يَدْرِي إِذَا انبته [انْتَبَهَ ] أَيُّهُمَا الْمَحَجَّةُ ؛

از امام عليه السّلام سؤال شد مردى به مذهب حق اعتقاد دارد، ولى به خود ظلم و اسراف مى كند و شراب مى نوشد و گناهان بزرگ انجام مى دهد، ولى مردى ديگر كه به مذهب حق چندان عقيده اى ندارد و گناهان او را هم مرتكب نمى شود، وضع اين دو نفر چگونه خواهد بود. امام عليه السّلام فرمودند: آن كس كه اهل يقين است بهتر است، حال او مانند كسى است كه در كنار راهى خوابيده هنگامى كه از خواب بيدار شد راه خود را مى گيرد و مى رود، ولى آن ديگرى كه در شك مى باشد مانند كسى است در كنار جاده خوابيده و بعد كه بيدار شد نمى داند به كدام طرف برود.

ابْنُ سَعْدٍ عَنِ الْأَزْدِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِنَّ الشَّكَّ وَ الْمَعْصِيَةَ فِي النَّارِ لَيْسَا مِنَّا وَ لَا إِلَيْنَا وَ إِنَّ قُلُوبَ الْمُؤْمِنِينَ لَمَطْوِيَّةٌ بِالْإِيمَانِ طَيّاً فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ إِنَارَةَ مَا فِيهَا فَتَحَهَا بِالْوَحْيِ فَزَرَعَ فِيهَا الْحِكْمَةَ زَارِعَهَا وَ حَاصِدَهَا ؛

على عليه السّلام فرمودند: شك و ترديد و گناه و معصيت در آتش جاى دارند، آنها از ما نيستند و ما هم از آنها نيستيم، دلهاى اهل ايمان با ايمان به هم پيچيده، هر گاه خداوند بخواهد با وحى آن را روشن مى كند و حكمت را در آن غرس مى سازد و بعد حاصل آن را جمع مى نمايد.

نتیجه گیری

 صبر و حلم، مقدمه پایداری است به طوری که وقتی کسی از این دو صفت عاری باشد، هرگز نمی تواند به استقامت و پایداری برسد. از جمله ی موارد و فواید صبر در قرآن، از این قرار است: صبر باعث پاداش بهشت است؛ از صفات اهل ایمان دعوت به صبر است؛ صبر به همراه تقوی از امور مهم هستند؛ صبر منجر به رستگاری می شود؛ صبر انبیا در مقابل آزار و اذیّّت؛ صبر در هنگام دعوت و رسالت؛ خدا با صابران است؛ جنگ جوی صابر بر چند دشمن، توان غلبه می یابد؛ صبر باید برای رضای خدا باشد؛ پیامبران از صابران هستند؛ صبر صفت مؤمنان است نه کافران؛ صبر مقدمه توکّّل است؛ صبر برای هدایت دیگران لازم است و خدا صابران را دوست دارد. از آنجا که واژه حلم، بیشتر درباره ی خداوند با عنوان حلیم به کار رفته، اهمیّّت و ارزش آن، آشکار و مشخص می شود که حلم مرتبه ای بالاتر از صبر دارد.

آن چه از روایات مذکور بدست می آید این است که انسان در تمام لحظات و مراحل زندگی خود، چه امور شخصی، چه اجتماعی، چه معنوی، در جنگ و جهاد، در ادب و اخلاق و در مقابل گناه و طاعت، فقر و غنا، بیماری و سلامت، مصائب و خوشی ها و … همه و همه نیازمند صبر و شکیبایی و استقامت است؛ که اگر انسان در مقابل آن ها صبر کند، می تواند پیروز شود و هم در دنیا به موفقیت هایی دست یابد و هم در آخرت، مژده و بشارت برای اوست و بهشت جاویدان از آن او خواهد بود، آن گونه که امام حسین علیه السلام به خاطر صبر و بردباری که در راه طاعت و اجرای امر و فرامین خداوند داشت، هم در دنیا نام و یاد و راهش جاودانه ماند و هم در آخرت به بالاترین مقام و جایگاه بهشتی نزد خداوند متعال رسید که یکی از مهمترین پیامهای عاشورا صبر و استقامت بود و بدون استقامت سیر به سوی مقاصد مطلوب میسر نمی شود.

 واژه استقامت با مفاهیم قرآنی پیوند و پیوستگی عمیقی دارد وگویای آن انست که عنصر استقامت در سعادت و سرافرازی انسان جایگاهی بس رفیع و ویژه ای دارد.

همانگونه که سختی ها و بلایای جهان لازمه بقای آن است پس بقای انسان هم در گرو استقامت ورزیدن در برابر سختیها و ناملایمات می باشد.انسان هایی چون حضرت علی علیه السلام وقتی با حوادث سخت مواجه می شوند صبوری کرده و گویند ما به فرمان خدا آمده ایم و به سوی او رجوع خواهیم کرد و این همه از ثمرات استقامت می باشد.