بانک مقالات زبان و ادبیات فارسی

قابل توجه جناب وزير علوم ( نمره 1)
بر ارباب دانش و فرهنگ مخفي و محتجب نيست که تنقيد لغات امري است بس صعب خصوصا تنقيد لغات پارسي که گويا زبان مرده را دوباره لباس حيات پوشانيدن است. لغاتي که الآن درج فرهنگ ها مي باشد همان است که شعرا در اشعار خود استعمال کرده اند يا در کتب نثر مستعمل شده ولي با الفاظ ]ي[ است که تدوين نيافته مگر زبانزد خلق ايران مي باشد. دانستن اشتقاق الفاظ امري ديگر است و چون کتب قديمه و زبان باستاني پارسيان تحليل رفته صعوبت کار بيشتر گرديده است. چون زبان سنسکرت با زبان پارسي باستاني وزباني که کتاب زنداوستا در آن نگاشته شده سمت اخوت داشته است ماخذ بسياري از الفاظ را از زبان سنسکرت مي توان پيدا کرد و هم استعانت از زبان زند و پازند و دساتير مي توان جست. صاحب فرهنگ انجمن آرا مرحوم ميرزا رضاقلي خان هدايت در اين باره جهد بليغ به کار برده و اکثر لغات را که در فرهنگ رشيدي و جهانگيري و برهان قاطع غلط نگاشته يا تصحيف خواني کرده بودند به دقت تمام صحيح و تنقيد فرموده و از تتبع دواوين شعرا اشعار صحيح را بر آورده غلطهاي ارباب لغت را به قدر قوه خود تصحيح نموده و در اکثر موارد اشتقاقات صحيحه را برآورده است ...

 نسخه قابل چاپ

داستان سياوش در شاهنامه چنين آغاز مي شود که روزي گيو و گودرز و توس، به همراه چند سوار، به نخجبير مي روند و، پس از شکارگوران، در بيشه اي دختري زيبا رو و تنها مي يابند. ميان توس و گيو بر سر تصاحب دختر گفت و گو در مي گيرد و ستيزه و پرخاش به جاي مي رسد که مي گويند: «که اين ماه را سر ببايد بريد.» با ميانجگري يکي از بزرگان، داوري اين کار را به نزد کاووس مي برند و کاووس، که با ديدن دختر به يکباره شيفته او مي شود، وي را به همسري خويش در مي آورد و «بسي برنيامد بر اين روزگار» که سياوش از اين زن زاده مي شود ...

 نسخه قابل چاپ

مقدمه
اساسنامه فرهنگستان زبان و ادب فارسي درسال 1368 به تصويب رسيد و نخستين جلسه شوراي فرهنگستان، با حضور اعضاي پيوسته منتخب، در شهريور ماه 1369 برگزار گرديد. بنابراين، اکنون فرهنگستان زبان و ادب فارسي چند ماهي است که وارد شانزدهمين سال فعاليت خود شده است. در طول اين سال ها، فرهنگستان، در رهروي منزل عشق به زبان و ادب فارسي، فراز و فرودهاي گوناگوني را پشت سر گذاشته و راهي دراز پيموده است. انصاف پيشگان گواهي خواهند داد که فرهنگستان دراين طي طريق گام هاي بجا و درستي فراپيش نهاده است. اکنون، همانند هر مسافر کثيرالسفري که گه گاه در گوشه و کنار رحل اقامت مي افکند و در ايام گذشته تامل مي کند، رواست که قره العين ما هم در آستانه شانزده سالگي خود درنگي کند و به دستاوردهايش يک به يک بنگرد و با توجه به تجربه هاي گران سنگ گذشته خويش براي آينده طرحي در اندازند. اين طرح ممکن است همانند طرح گذشته يا تلفيقي از دو بخش نو و کهن و يا به تمامي طرحي نو باشد ...

در تاريخ ايران اسلامي، تا روزگار مولانا و حتي ادوارد بعد از آن، هيچ يک از سلاطين ايران، در اشتهار به عظمت و شوکت و حشمت و جلال، جايگاه محمود غزنوي را نيافت. از پادشاهان و حکمراناني از سلسله ايراني (طاهريان ، صفاريان، سامانيان) که در دوره هاي متعدد ، پيش از او، بر بخشي از ايران زمين فرمانروايي داشتند کسي آوازه محبوبيت محمود را، که ايراني تبار هم نبود، نتوانست کسب کند. درباره او، حکايات و روايات بسيار در کتب معتبر فارسي و عربي ذکر شده است، که از جمله آنهاست: سياست نامه، قابوسنامه، وصاياي نظام الملک، گلستان سعدي، چهار مقاله، نوروز نامه، تاريخ سيستان، تاريخ طبرستان، تاريخ بيهقي، جامع العلوم، تاريخ گزيده، آثارالبلاد، تاريخ خيرات، تذکره دولتشاه، طبقات الشافعيه، لباب الالباب، نگارستان، صراح اللغه، الذخائر و التحف، معجم الادبا، التحفه في انصايح و التواريخ، مختصر الدول. چنان که مي بينيم، اين منابع، علاوه بر کتب تاريخي، تذکره ها، قصص و حکايت، دستورنامه ها، کتب ديني و عرفاني و ادبي رانيز شامل است. آنچه در تواريخ مربوط به حکومت محمود و غزنويان مثل تاريخ عتبي، تاريخ يميني، و زين الخبار، آمده نيز بيش از نوشته هاي مورخان درباره پادشاهان سلسله هاي ديگر است.
در اين مقاله، برآنيم که مهم ترين علل شهرت بي نظير محمود را در تاريخ و فرهنگ ايران بررسي کنيم ...

 نسخه قابل چاپ

فتح الله مجتبايي، نحو هندي و نحو عربي (همانندي ها در تعريفات، اصطلاحات و طرح قواعد)، نشر کارنامه، تهران 1383، 190 صفحه.
سابقه مطالعات زبان شناختي در هند به اواخر عصر ودايي باز مي گردد و آثاري در زمينه هاي گوناگون زبان شناختي به زبان سنسکريت موجود است. زبان سنسکريت از زبان هاي هندي باستان است. کهن ترين گونه اين زبان سنسکريت ودايي است که از اواسط هزاره دوم پيش ازميلاد در سرودن وده ها (وداها)، سرودهاي مقدس هندوان، و در فاصله سال هاي 800 تا 500 پيش از ميلاد در نگارش براهمنه ها، تفاسير وداها، به کار رفت. پس از براهمنه ها، زاهدان جنگل نشين تفاسيري عرفاني بدانها افزودند که آرنيکه ها «(متون) جنگلي» خوانده مي شود. متفکران هندو نيز انديشه هاي فلسفي خود را تحت عنوان اوپنيشدها (= اوپانيشادها) «هم نشيني ها» به براهمنه ها افزدند. زبان به کار رفته در آرنيکه ها و اوپنيشدها، که در واقع ملحقات براهمنه ها هستند، حد فاصل سنکسريت ودايي و سنکسريت کلاسيک است ...

 نسخه قابل چاپ

هفت ديوان محتشم کاشاني، کمال الدين محتشم کاشاني، با مقدمه، تصحيح و تعليقات عبدالحسين نوائي و مهدي صدري، ميراث مکتوب، تهران 1380 ، 2 جلد، 1752 صفحه.
هفت ديوان محتشم کاشاني را مرحوم دکتر عبدالحسين نوائي، محقق تاريخ صفويه، و مهدي صدري ، يکي از فضلاي کاشان، در سال 1380 به چاپ رسانده اند. اين اثر دو جلدي، مثل ديگر آثاري که به همت انتشارات ميراث مکتوب به اهل ادب تقديم شده، از جهت چاپ، آراسته و مقبول است. ارزش کار مصححان گرامي خوشبختانه از ديد اهل نظر دور نمانده و «حاميان نسخ خطي» آن را مورد تقدير قرار داده اند. اين اثر، گويا، واپسين خدمت فرهنگي درکارنامه علمي مرحوم عبدالحسين نوائي نيز هست که به انتشار رسيده است ...

 نسخه قابل چاپ

فرهنگ ريشه شناختي زبان فارسي، تاليف محمد حسن دوست، زير نظر بهمن سرکاراتي، جلد اول (آ - ت)، فرهنگستان زبان و ادب فارسي، تهران 1383، (452+80) 532 صفحه.
همانندي هاي واژگاني زبان هاي ايراني و ارمني بسيار است، تا آنجا که روزگاري زبان شناسان زبان ارمني را شاخه اي از زبان ايراني محسوب مي کردند. اين قرابت زباني معلول چند واقعيت است: خاستگاه مشترک هند و اروپايي، وام گيري هاي اين زبان ها از يکديگر (واژه ها و تکواژ ها) و ورود عناصري از زبان هاي ديگر به اين زبان ها. شناخت بهتر هر يک از زبان هاي مرتبط با يکديگر به شناخت بهتر زبان ديگر مي انجامد و تاليف فرهنگ هاي ريشه شناختي گامي است در جهت رسيدن به اين هدف ...

 نسخه قابل چاپ

کشف المحجوب، ابوالحسن علي بن عثمان هجويري، به کوشش محمود عابدي ، انتشارات سروش، تهران 1383، 1228 ( هفتاد و چهار + 610 + 544) صفحه.
طي قرن هاي چهارم و پنجم هجري، سه کتاب با نام کشف المحجوب نوشته شده است: يکي به قلم ابويعقوب اسحاق بن احمد سگزي (وفات: پس از 361)؛ ديگري به قلم ابوابراهيم اسماعيل بن محمد بن عبدالله مستملي بخاري (وفات : 434) که در حقيقت عنواني است نهاده شده بر يکي از نسخه هاي خطي شرح تعرف او (روشن ، ص 16)؛ سومي به قلم ابوالحسن علي بن عثمان جلابي هجويري غزنوي (وفات: نيمه دوم قرن پنجم هجري ) که او را «پيرهجوير» و «سيدهجوير» و «داتا (=مربي) گنج بخش» خوانده اند ...

 نسخه قابل چاپ

پيش از پرداختن به مرآت الاصلاح، ذکر تاريخچه اي از فرهنگ نويسي فارسي در شبه قاره هند بي مناسبت نخواهد بود.مي دانيم که زبان فاري (نه فرهنگ ايراني و نه پارسي باستان) پس از استقرار حکومت اسلامي در قرن 11م/4ه وارد هندوستان شد. تاريخ فرهنگ نويسي فارسي در شبه قاره هند را مي توان به سه دوره تقسيم کرد: عصر سلاطين دهلي، دوره مغولان هند ، و دوره متاخر مغول تا آغاز قرن بيستم. از قرن بيستم بعدا سخن خواهيم گفت ...

 نسخه قابل چاپ

ديدار
مجموعه داستان ديدار، شامل دو داستان کوتاه و يک داستان بلند به نام «بازگشت»، در سال 1369 منتشر شد. از اين مجموعه، داستان «بازگشت» در سال 1977 به زبان آلماني به صورت رماني مستقل نيز انتشار يافته است.
مجموعه ديدار داراي سبک روايي بديع و کم نظيري است که تنوع و حلاوت جديدي به سب ساده و عاري از پيچيدگي آثار پيشين نويسنده مي بخشد و ، گرچه در ابتدا اندکي مبهم و گمراه کننده مي نمايد، به تدريج براي خواننده مانوس و سبب گرايش او به اثر مي گردد.
در اين نوآوري ،راوي داناي کل صرفا به روايت داستان قناعت نمي کند و گه گاهي از جايگاه خود خارج مي شود، به گفت و گوي مستقيم با شخصيت هاي خود مي پردازد، جويان احوال آنان مي گردد، براي کشف احوال دروني شان کاوش مي کند و، در پاره اي موارد، لحن طنز آميز به خود مي گيرد که بر جذابيت اثر مي افزايد ...

 نسخه قابل چاپ

يکي از خصوصيات زبان توانايي شگفت انگيز آن درانطباق با نيازهاي گويشوران است. انسان براي ناميدن اشياي نو پديد و بيان مفاهيم تازه به واژه هاي جديد احتياج دارد و همه زبان ها اين توان را دارند که در صورت نياز واژه هاي تازه بسازند.
ساختن واژه هاي جديد به دو روش انجام مي پذيرد: ناخودآگاه و آگاهانه. واژه سازي ناخودآگاه را عامه مردم بر اساس شم زباني خود به صرافت طبع و بي آنه فرايندهي واژه سازي را آگاهانه آموخته باشند انجام مي دهند. واژ ه هايي مانند سگ دست، گلگير، چپقي از اين جمله اند. بي ترديد، بخش اعظم واژ ه هاي هر زبان از اين طريق شناخته شده اند. واژه سازي آگاهانه را شخص يا نهاد معيني با وقوف به قواعد واژه سازي، انجام مي دهد و حاصل آن معمولا واژه هاي عالمانه است. اين نوع واژه سازي در ايران سابقه اي طولاني دارد و، علاوه بر شاعران، اهل علم و فلسفه نيز به آن پرداخته اند. واژه هايي مانند دورنگار، بالگرد، بادرفت از طريق واژه سازي آگاهانه پديد آمده اند ...

 نسخه قابل چاپ

برگزاري همايشي معتبر در شهرستان، آن هم با بودجه اندک، کار ساده اي نيست. کار وقتي دشوارتر هم مي شود که بخواهيم سخنراني ها کم و بيش درباره موضوعي واحد باشد و انتظار داشته باشيد به هدف معيني هم برسد. براي اين کار لازم است بسياري از مقالات ارسالي را بپذيريد و دل هاي بسياري را بشکنيد. از طرف ديگر، بايد کاري بکنيد که افراد خاصي حتما در همايش شرکت داشته باشند. ولي، اگر اين افراد غيردانشگاهي باشند و شرکت در همايش برايشان امتيازي به حساب نيايد، چه بايد کرد ...

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

يادداشت مجله کاوه
در جواب استفتايي که راجع به ترجمه بعضي لغات فرنگي به فارسي در شماره 10 کاوه از سال گذشته کرده بوديم هنوز، به واسطه تاخير زياد در اياب و ذهاب پست، خبري از ايران نرسيده ولي در جواب در آن مقوله از نقاط بالنسبه نزديکتر به ما رسيده که ذيلا آنها را نشر مي کنيم.
يکي از آنها که اول رسيد از جناب آقاي قونسول ليتن است که معروف خوانندگان کاوه بوده و در مملکت آلمان در خصوص تعلق خاطر به ايران و اطلاع بر زبان و اوضاع آن مملکت و جد و کوشش در امور راجعه به ايران درجه اول را دارد.
جواب دوم از وسط درياي سرخ از حوالي باب المندب رسيده است. اين جواب، که به شکل مقاله مختصري است، از جناب آقاي ميرزامحمدعلي خان ذکا الملک است که صيت فضل و آوازه فضايلشان را همه کس شنيده و ، علاوه بر مقامات علمي وادبي، ايشان مقام دولتي ورسمي نيز دارند و رييس مجلس شوراي ملي و چند بار وزير بوده و دو سال است جزو هيات نمايندگان ايران براي مجمع صلح در پاريس بوده اند و در ايران رييس محکمه تميزند و مولف خيلي از قوانين و کتب و لهذا قول ايشان در خصوص ترجمه کلمات فرهنگي به فارسي اعتبار و اهميت زياد دارد که خود يکي از اولين متبحرين در زبان هاي فرنگي و از مترجمين هستند ...

 نسخه قابل چاپ

اخيرا توفيقي دست داد تا فرهنگي فارسي به انگليسي را ويرايش کنم. در خلال ويرايش دريافتم که داشتن تعريفي جامع از فعل مرکب نه فقط دل مشغولي زبان شناسان و دستورنويسان بلکه ضرورتي براي فرهنگ نويسان نيز هست. فرهنگ نويس به معياري نياز دارد تا بر اساس آن بتواند مثلا فعل را از غير فعل باز شناسد و، در مقوله فعل، از ورود غير فعل به فرهنگ جلوگيري کند. فقط در صورت داشتن معيار است که فرهنگ نويس مي تواند يکدستي را که اساس کار فرهنگ نويسي است رعايت کند.

فرهنگ نويسي اساسا امري است عملي، حال آنکه زبان شناسي امري است نظري. فرهنگ نويس، در مورد برخي معضلات نظري زبان، گاه بر سر دوراهي قرار مي گيرد. از يک سو، براي يافتن پاسخ اين معضلات، بايد سراغ زبان شناس برود و از او کمک فکري بگيرد؛ از سوي ديگر، زبان شناس ممکن است نظريه اي به دست دهد که جوابگوي مشکل او نباشد يا اصلا نظريه اي به دست ندهد. فرهنگ نويس نمي تواند منتظر شود تا زبان شناس به نظريه اي منسجم دست يابد. تا زماني که چنين نظريه اي پيدا نشده است، فرهنگ نويس با توجه به اصول متداول در سنت فرهنگ نويسي و نيز با اتکا به عقل سليم و رعايت احتياط، براي مشکلاتي که با آنها رو به روست، در چارچوب هدف فرهنگ مورد نظر خود، راه حل هايي مي يابد و آنها را يکدست به کار مي گيرد.

فعل مرکب از جمله مسائل دستور زبان فارسي است که به سادگي تن به توصيف نمي دهد. در سال هاي اخير، زبان شناسان و دستورنويسان تلاش هاي فکري بسيار کرده اند تا به تعريفي جامع و مانع از فعل مرکب برسند. با اين حال، به نظر مي رسد نه دستورنويسان سنتي و نه زبان شناساني که از منظر نظريه هاي جديد زبان شناسي و مطالعات رده شناسي زبان به زبان فارسي مي نگرند هيچ کدام نتوانسته اند تعريف جامع و مانعي از فعل مرکب به دست دهند. دکتر دبير مقدم، در مقاله ارزنده خود با عنوان «فعل مرکب در زبان فارسي» (1376)، مهم ترين نظريه هاي مربوط به فعل مرکب را به اختصار و به شيوه اي عالمانه نقل و نقد کرده اند. از آن گذشته، خود ايشان نيز نظريه اي در باره فعل مرکب داده اند که در خور توجه است. در اين مقاله، قصد بنده اين نيست که نظريه جديدي در باره فعل مرکب عرضه دارم بلکه خواندن مقاله دبير مقدم و نيز درگير شدن با مشکل فعل مرکب در کار عملي فرهنگ نويسي انگيزه نوشتن اين مقاله شده است...

 نسخه قابل چاپ