ادب و هنر/نهضت سرخ حسینی، الهام بخش انقلاب اسلامی ایران

اگر عاشورا نبود..:

اگر در جامعه ما، عشق به امام حسین(ع) و یاد او و ذکر مصایب و حوادث عاشورا معمول و رایج نبود، معلوم نبود که نهضت با این فاصله زمانی و با این کیفیتی که پیروز شد، به پیروزی می رسید.
 

قوی کردن نگاه عاطفی لازمه عزاداری:

امام(ره) با ظرافت، آن تصور غلط روشنفکر مآبانه قبل از پیروزی انقلاب را که در برهه یی از زمان رایج بود‚ از بین بردند. ایشان، جهتگیری سیاسی مترقی انقلابی را با جهتگیری عاطفی در قضیه عاشورا پیوند و گره زدند و روضه خوانی و ذکر مصیبت را احیا کردند و فهماندند که این، یک کار زاید و تجملاتی و قدیمی و منسوخ در جامعه ما نیست، بلکه لازم است و یاد امام حسین و ذکر مصیبت و بیان فضایل آن بزرگوار -چه به صورت روضه خوانی و چه به شکل مراسم عزاداری گوناگون- باید به شکل رایج و معمول و گریه آور و عاطفه برانگیز و تکان دهنده دلها، در بین مردم ما باشد و از آنچه که هست، قویتر هم بشود. ایشان، بارها بر این مطلب تاکید می کردند و عملا هم خودشان وارد می شدند.

عاشورای حسینی و ایجاد هویت انقلاب اسلامی :

بخشی از بیانات و پیام های حضرت امام موید این نکته است که برپایی انقلاب اسلامی و ایجاد هویت آن منبعث از قیام سید الشهدا بوده است. این نکته در بسیاری از آثار قلمی و نقلی حضرت امام منعکس گردیده است از جمله :

انقلاب اسلامی ایران پرتوی از عاشورا و انقلاب عظیم الهی آن است. (امام خمینی، ۱۳۷۲، ج ۱۷، ۴۸۲)

فداکاری ها و مجاهدات جوانان برومند کشور اسلامی که پایه گذار خروج از ظلمت به سوی نور و از حقارت به سوی سرافرازی و از اسارت بسوی استقلال بود از نور الهی عاشورا فروغ و از شمس جمال حسینی گرمی یافت … ( امام خمینی، ۱۳۷۲، ج ۱۶ ، ۲۹۰)

نهضت امام حسین آمده تا اینجا و این نهضت را درست کرده است. (نهضت ما) شعاعی است از آن نهضت. (امام خمینی، ۱۳۷۲، ج ۱۰ ، ۳۱۴)

نهضت ما مرهون امام حسین است. ( امام خمینی، ۱۳۷۲، ج ۸ ، ۵۲۸)

ما هرچه داریم از محرم است … از شهادت سید الشهدا است اگر این مجالس وعظ و خطابه و عزاداری و اجتماعات و سوگواری محرم نبود ما پیروز نمی شدیم. همه تحت بیرق اما م حسین ( ع ) قیام کردند. ( امام خمینی، ۱۳۷۲ ، ج ۱۷ ، ۵۸)

اگر این دستجات سینه زنی و نوحه سرایی نبود ۱۵ خرداد پیش نمی آمد؛ هیچ قدرتی نمی توانست ۱۵ خرداد را بر پا کند مگر قدرت خون سید الشهدا. ( امام خمینی ، ۱۳۷۲ ، ج ۱۶ ، ۳۴۶)

این سیر در برخی بیانات امام آنچنان به صراحت نزدیک می شود که جنبه شبیه سازی و این همانی در هویت پیدا می کند. به عنوان نمونه:

امروز روز انتقام از کفر و نفاق است؛ روز فداکاری است؛ امروز روز عاشورای حسینی است؛ امروز ایران کربلاست؛ حسینیان آماده باشید. (امام خمینی، ۱۳۷۲، ج ۲۱ ، ۱۱)

این همه مردم خون دادند برای اینکه اسلام تحقق پیدا کند (این راه) دنباله کار سید الشهداست؛ سید الشهدا هم خونش را داد برای اینکه اسلام تحقق پیدا کند. (امام خمینی، ۱۳۷۲، ج ۸ ، ۴۲)

«تاثير پذيري انقلاب اسلامي از حماسه عاشورا»

1 – معرفی باطل و رسوایی چهره ی منافق 

یكی از آثار فرهنگی قیام عاشورا، معرفی باطل و رسوا كردن چهره نفاق بود. همان طور كه واقعه كربلا چهره واقعی حكومت دروغین معاویه را برای مردم روشن كرد. امام خمینی نیز با افشاگری خود در سخنرانی ها چهره زشت و ننگین حكومت شاه را كه تا آن زمان با عوام فریبی مردم را فریب می داد به مردم نشان داد و مردم دانستند كه بدبختی های ملت از كجا سرچشمه می گیرد. در واقع قیام عاشورا، چراغ هدایتی در اختیار حضرت امام خمینی (ره) قرار داد تا بتواند در پرتو آن اسلام را بشناسد و آن را از دست نااهلان نجات دهد.

2 – احیای روحیه شهادت طلبی
شهادت در فرهنگ شیعی یعنی جاودانگی و بهترین راه رسیدن به معشوق و ذات حق است این موهبت را شیعه از امام حسین (ع) و خود سرخش دارد كه راه جاودانگی را به بشر آموخت امام حسین (ع) در این باره می فرمایند: «بشتابید به سوی مرگی كه راه فراری از آن نیست. این تیرها سفیران دشمن به سوی شمایند. به خدا قسم كه هیچ فاصله‌ای بین شما و بهشت و جهنم غیر از مرگ وجود ندارد كه شما را به بهشت می رساند و دشمنان را به آتش جهنم و اصل می كند.» با این خون ها بود كه انقلاب آبیاری شد و به بركت احیای روحیه شهادت طلبی شجاعانه به جنگ با ظلم و فساد رفت تا این كه انقلاب در سال 57 به پیروزی رسید.

3 – شعار و لعن و نفرین 
در قرآن كریم آمده است «آگاه باشید كه لعن و نفرین خدا بر ستمگران جاری است» در بسیاری از زیارت ها به ویژه زیارت عاشورا لعن بر ستمگران و منافقان به مانند اعلان برائت از آنهاست كه در مقابل حق ایستاده اند. امام خمینی (ره) در این‌باره  می فرماید «آن چه لعن و نفرین بر ستمگران آل بیت است تمام فریاد قهرمانانه‌ی  ملت‌هاست بر سردمداران ستم پیشه در طول تاریخ الی الابد»

4 – مراسم عزاداری 
مراسم عزاداری امام حسین (ع) علاوه بر زنده نگاه داشتن یاد و خاطره شهدای كربلا باعث احیای فرهنگ عاشورا در طول این چهارده قرن و نیز باعث انسجام و همبستگی بیشتر شیعیان و منشاء قیام های شیعی در طول تاریخ بوده است . امری كه محققان غربی نیز بر آن تأكید دارند. نیكلسن در این‌باره می گوید «حادثه كربلا حتی باعث پشیمانی و تأسف امویان شد، زیرا این واقعه شیعیان را متحد كرد و برای انتقام حسین(ع) یكصدا شدند و صدای آنان در همه جا به ویژه عراق و میان ایرانیان انعكاس یافت.» نیك آزادی درباره تأثیر مراسم عزاداری امام حسین (ع) در نهضت امام خمینی می نویسد: «تعزیه و روضه خوانی ها بیشتر به صورت یك تریبون سیاسی به منظور بیان مفاسد اجتماعی و بی عدالتی و ضرورت مبارز، علیه آن ها در آمد.» امام خمینی نیز می فرمایند: «باید بدانید كه اگر می خواهید نهضت شما محفوظ بماند، باید این سنت ها (عزاداری و سوگواری) را حفظ كنید.»

قيام امام خميني(ره) بر پايه قيام حسيني بود. نهضت حسيني آنچنان تحولي در نظام شيعه برانگيخت كه بانگ و ناي شور حسيني پس از ساليان متمادي فرو ننشسته و همچنان در جامعة مسلمانان منشأ اثر است.
هرچند نهضت عاشورا تنها قيام شيعه در برابر ظلم و جور نبود، اثرگذاري و ماندگاري بينظيري داشت. پايههاي خيمة نهضت حسيني، اسلام و ارزشهاي ناب آن بود و آنچه اين خيمهها را در دل مردمان براي سالها جاودانه ساخت، خون شهداي عاشورا بود.

به روشنی میتوان دریافت که انقلاب اسلامی ایران، با نام  امام حسین علیه السلام آغاز شده و با الگو گیری از نهضت جاودان آن حضرت  پیروز گردیده و به این مرحله رسیده، به طوری که به عنوان نقطه اتکا برای تمام مسلمانان و دوستداران مکتب اهل بیت تبدیل شده است و دوستداران حق و حقیقت در جای جای پهنه گیتی به وجود این نظام و انقلاب افتخار می کنند. بنابراین، از این مرحله به بعد کار سخت تر می شود و برای تداوم حرکت انقلاب لزوم الگو گیری بهتر و بیشتر از فرهنگ عاشورا احساس می شود که البته در کنار آن نبرد و جهاد به تناسب موقعیت در جبهات علمی و فرهنگی از اسباب مسلم تداوم انقلاب و برافراشته شدن پرچم اسلام حقیقی محسوب می شود. 

2- نفی سازش با حکومت جور

سکوت در مقابل حکومت باطل و بی تفاوت بودن نسبت به وضع موجود جامعه موجب نهادینه شدن و ثبات هر چه بیشتر معیارها و ارزشهای ضددین می گردد و به قدرتهای جابر مشروعیت اجتماعی و سیاسی می بخشد. آنچه در قیام امام حسین(ع) و امام خمینی(س) ملاحظه می گردد.

این است که هر دو نهضت از ابتدا با «نه» گفتن به وضع موجود و عدم پذیرش حکام جور شروع می شوند.هنگامی که بنی امیه با توسل به معیارهای نژادپرستانه و استثمار و اغفال مردم سعی می نمود که تسلط خود را با حاکمیت معاویه بر جامعهاسلامی گسترش دهد امام حسین(ع) به این امر اعتراض نمودند و در نامه ای خطاب به وی چنین فرمودند:

«انی لا اعلم فتنة اعظم علیهذه الامة من ولایتک علیها» و هنگامی که معاویه بر خلاف سیره رسول الله از امام برای خلافت موروثی خاندان بنی امیه و جانشینی فرزندشیزید بیعت خواست با مخالفت ایشان روبرو شد و محال است شخصیتی که اسوه اسلام محمدی است به چنین ذلتی تن دهد و بر اسلام تقلبیمهر تأیید نهد.

امام حسین(ع) با توجه به دستورات کلی مکتب اسلام تسلیم حکومت جور نمی شود و در مقابل آن واکنش از خود نشان می دهد.

استاد شهید مطهری دربارۀ این وجه قیام امام حسین(ع) می گوید: «تا اینجا این نهضت ماهیت عکس العملی آنهم عکس العمل منفی در مقابل یک تقاضای نامشروع دارد و به تعبیر دیگر ماهیتش ماهیت تقوا است، ماهیت قسمت اول لااله الا الله؛ یعنی لااله است در مقابل تقاضای نامشروع «نه» گفتن است.

منظور اینکه نهضت از سنخ تقواست از سنخ این است که هر انسانی در جامعه خودش مواجه می شود با تقاضاهایی که به شکلهای مختلف به صورت شهوت، به صورت مقام، به صورت ترس و به صورت ارعاب از او می شود و باید در مقابل همه آنها بگوید نه».[6]

امام خمینی(س) نیز با اقتدا به امام حسین(ع) چنین کردند و در مقابل حکومت جابر همۀ مصیبتها را تحمل کردند و با ایستادگی و سازش ناپذیریخود مشروعیت اجتماعی و سیاسی نظام شاهنشاهی را برای اولین بار در تاریخ ایران زیر سئوال بردند و برای همیشه جور آن را از سر مردم کمکردند.

آزادگی و ظلم ستیزی راه امام حسین(ع) بود که در وجود امام خمینی(س) دوباره متجلی گشت و خود ایشان می فرمایند: «حضرت سیدالشهدا- سلام اللَّه علیه- به همه آموخت که در مقابل ظلم، در مقابل ستم، در مقابل حکومت جائر چه باید کرد». (صحیفه امام، ج‏17، ص: 52)

« امام مسلمین به ما آموخت که در حالى که ستمگر زمان بر مسلمین حکومت جائرانه مى‏کند، در مقابل او اگر چه قواى شما ناهماهنگ باشد بپاخیزید و استنکار کنید و اگر کیان اسلام را در خطر دیدید، فداکارى کنید و خون نثار نمایید.». (صحیفه امام، ج‏5،

ص: 75)

3- اهمیت دادن به نقش مردم

نهضتهای انقلابی و اصلاحی معمولاً ثبات نظام اجتماعی را بر هم می زنند و افکار و آراء مردم را تحت تأثیر خود قرار می دهند.

امام حسین(ع) و امام خمینی(س) هر دو به نقش مردم و مشارکت آنها در قیام اسلامی اهمیت داده اند ولی با توجه به تفاوتهای اساسی که از نظر زمانی و شرایط اجتماعی بین دو قیام وجود دارد مشارکت و استقبال از دو نهضت با یکدیگر قابل مقایسه و تطبیق نیستند.

در سال شصت هجری که امام حسین(ع) نهضت را شروع کردند شرایط خاص بر جامعه حاکم بود و مردم کوفه وقتی از قیام امام اطلاع یافتند از ایشان به بوسیله نامه های فراوان دعوت کردند.

امام حسین(ع) هم به این استقبال مردم با همه شرایطی که بر جامعه حاکم بود پاسخ دادند تا نشان دهند که برای مشارکت مردم ارزش و اهمیت قائل هستند.

دعوت مردم کوفه خود یک پدیده اجتماعی است که از قیام امام ناشی شده است و در شکل و هیأت قیام تأثیر داشته است و امام برای اتمام حجت به طرف آن شهر حرکت کرد تا به ندای مردم که ایشان را به یاری طلبیدند پاسخ گفته باشد.

امام خمینی(س) در جامعه ای متفاوت از جامعه زمان امام حسین(ع) قیام خود را آغاز نمودند و مردم در قیام امام خمینی(س) نقش ویژه ای دارند و شرط اساسی اصلاح جامعه را آگاهی مردم می دانند و در یک دورۀ طولانی برای آگاه نمودن و مشارکت دادن مردم در قیام فعالیت می کنند تا آنجا که می فرمایند :

« بزرگترین کارى که از ما ساخته است بیدار کردن و متوجه ساختن مردم است. آن وقت خواهید دید که داراى چه نیروى عظیمى خواهیم بود که زوال ناپذیر است و توپ و تانک هم حریف آن نمى‏شود. در عین حال، چنانکه گفتم راه دشوار و خطرناکى در پیش داریم‏». (صحیفه امام، ج‏1، ص: 134)

ایشان بارها تأکید فرموده اند که برای اصلاح جامعه باید یک موج تبلیغاتی و فکری به وجود بیاوریم تا یک جریان اجتماعی پدید آید.  (ولایت فقیه(حکومت اسلامى)، متن، ص: 128)

5- تبیین و تصریح ارزشهای اسلامی

نظام اجتماعی در هر یک از جوامع بشری به واسطه ارزشها، هنجارها و احساسات مشترک بین اعضای آن جامعه انسجام می یابد و جوامع مختلف را از یکدیگر متمایز می سازد.

اسلام حاوی ارزشها و هنجارهایی است که در صورت بروز و اشاعه آنها اعضای جامعه از درون متحول می گردند و هر یک از اعمال فردی و اجتماعی آنها معانی خاص و شیوه های ویژه ای پیدا می نمایند.

امام خمینی(س) و امام حسین(ع) که وجودشان مظهر چنین ارزشهایی بود در اعتقاد و عمل به احیای آنها پرداختند و اشتیاقی در دل انسانها برانگیختند که وجودشان را دچار بیقراری و پویایی دائمی ساخت.

این ارزشها و هنجارها منشا الهی دارند و پویایی و تحرک آفرینی آنها تابع هیچ زمان و مکان خاصی نیست و با آنچه در سایر جوامع مشاهده می گردد متفاوت است.

قیام امام حسین(ع) در سال شصت هجری جولانگاه و نمایشگاه این ارزشهای متعالی بود و فرزند پیامبر با چنین نهضتی، پویایی و تحرک آفرینی دین حضرت محمد را برای همیشه تاریخ ثبت کرد.

امام خمینی(س) نیز با اقتدای به امام حسین(ع) توانست این نهضت عظیم را به ثمر رساند و مجدداً به احیای این ارزشها در جامعه اسلامی بپردازد. نمونه هایی از ارزشهای مشترک که این دو نهضت مقدس به آنها صراحت بخشید عبارتند از:

1- ایمان به جهاد فی سبیل الله و احیای روح مجاهده و مبارزه که بر حسب آیه شریفه «قل انما اعظکم بواحدة ان تقوموالله» سرلوحه قیام امام خمینی(س) قرار گرفت و خلقی را برای جهاد در راه خدا برانگیخت.

2- احیای روحیه شهادت طلبی[7] و برترین مراحل عرفان عملی. «و لا تحسبن الذین قتلو فی سبیل الله امواتا»

3- مقاومت و پایداری و پشتکار در مبارزه. «فاستقم کما امرت»

4- احیای روحیه آزادگی و ذلت ناپذیری. «هیهات منا الذلة»

5- شجاعت و شهامت و پرهیز از مصلحت اندیشی و راحت طلبی و توجیه گری. «انی لا اری الموت الا سعادة و الحیاة مع الظالمین الا برما»

6- احیای روحیه برادری و برابری و تساوی حقوق زن و مرد.

7- احیای امر به معروف و نهی از منکر و سایر امور عبادی نماز، روزه، دعا.

8- احیای جنبه های اخلاقی، مروت، ایثار و...

منبع: مجموعه مقالات کنگره بین المللی امام خمینی و فرهنگ عاشورا، ج3، ص 281-296

[1] - اسپریگن، توماس «فهم نظریات سیاسی» ترجمه فرهنگ رجایی، انتشارات آگاه، چاپ اول 1365 [2] - شهیدی، سید جعفر، قیام حسینی(ع)، دفتر فرهنگ اسلامی، تهران، چاپ دوازدهم، 1367 [3] - شهیدی، سید جعفر، همان، ص 52- 46 و ص 85. [4] - پیشین. [5] - شهیدی، سید جعفر، همان ص 46 -33. [6] - مطهری، مرتضی «حماسه حسینی» انتشارات صدرا، جلد اول، 1363، 189 -186 [7] - برخی از صاحبنظران با توجه به تحلیلی که از اوضاع و احوال جامعه اسلامی در زمان قیام امام حسین ارائه می‌کنند و با استناد به روایات متعددی همان «ان الله شاء ان یراک قتیلا» و امثال آن را با دیدگاههای مختلفی که نسبت به هم دارند، همانند مرحوم دکتر شریعتی در کتاب «حسین وارث آدم» و آقای لطف‌الله صافی گلپایگانی درکتاب «شهید آگاه» انگیزه و یا هدف اصلی قیام امام حسین را شهادت آن حضرت دانسته‌اند، نگارنده به تأمل و تحلیل این نکته در مقاله‌ای که در پاورقی شماره 17 به آن اشاره شد پرداخته است.