یأس و ناامیدی

از مهمترین مشکلاتی که بشر امروزی با توجه به همه پیشرفت های صنعتی و علمی با آن دست به گریبان است، یأس و ناامیدی نسبت به زندگی و آینده خود است. تعریفی که از یأس و ناامیدی (HOPELEESNESS) می توان ارایه نمود، عبارت است از این که انسان نسبت به ارزش مندی خود، آینده و جهان احساس تردید داشته باشد. همچنین ناامیدی به حالتی اطلاق می شود که فرد انگیزه خود را برای پیشرفت، حل مساله، روابط اجتماعی، موفقیت، تحول، یادگیری، دستیابی به اهداف زندگی و به طور کلی جنبه های مثبت از دست می دهد.
پس باید با این مشکل و بلا که حضرت علی ـ علیه السلام ـ از آن به عنوان بزرگترین بلا یاد می کند،[1] مقابله و پیشگیری شود.


عوامل بسیاری باعث می شود كه انسان احساس ناامیدی كند و مهمترین آنها عبارتند از:
1. نداشتن هدف درست در زندگی
نداشتن هدف و معنی درست در زندگی و یا ضعف ایمان به هدف، مطمئناً رابطه مستقیمی با ناکامی و یأس دارد، انسان بی هدف سرگردان و مضطرب است و هر لحظه به سویی می رود و فعالیت هایش نتیجه بخش نیست، گرفتاری های زندگی به او فشار می آورد و هیچ توجیهی برای سختی ها و رنج ها ندارد.
2. مقایسه خود با دیگران
وقتی انسان خودش را با دیگران و به خصوص افراد موفق كه همه از آنها تعریف می كنند مقایسه كند، و ببیند كه نسبت به آنها كار چندانی بلد نیست، احساس شكست و ناامیدی به وی دست می دهد.
3. انتظارات و توقعات بیش از اندازه
برخی والدین توقعات زیادی از فرزندان خود دارند. می خواهند فرزندشان در رشته تحصیلی اش نمره عالی كسب كند و شاگرد ممتاز شود. گاهی اوقات خود افراد چنین توقعاتی از خویش دارند و دوست دارند كه در هر زمینه ای بهترین باشند. مثلاً انتظار دارند كه در امتحان پایان ترم یا كنكور دانشگاه با نمره بالا قبول شوند، وقتی پذیرفته نشدند، و نمره كمی آوردند، احساس ناامیدی به آنها دست می دهد و چنین فكر می كنند كه هیچ گاه در زندگی موفق نمی شوند.[2]
4. فراموش كردن خدا
برخی افراد فقط به خود متكی هستند و فكر می كنند كه با اعتماد به نفس می توانند بر تمامی مسائل و مشكلات زندگی پیروز شوند. اما وقتی با مشكل رو به رو می شوند و نمی توانند به تنهایی آن را انجام دهند، احساس شكست و ناتوانی می كنند. گاهی هم توجه نداشتن به قدرت بخشندگی و گذشت خداوند سبب یأس می شود.
5. برداشت نادرست و تعمیم بیش از اندازه
برخی دیگر وقتی در یك زمینه شكست می خورند یا یك بار شكست می خورند، از آن نتیجه می گیرند كه در هیچ زمینه ای و در هیچ زمانی موفق نخواهند شد. این تفسیر و برداشت نادرست باعث افسردگی و احساس ارزشمندی و عزت نفس پایین در وی می شود و عملاً هم به شكست منجر می گردد.
6. عواملی دیگری چون:
الف) سستی، تنبلی و اهمال کاری در کارها.
ب) ضعف اراده و اعتماد به نفس و عزت نفس.
ج) عدم سخت کوشی و تلاش و فقدان استمرار و جدیت در کارها.
د) عدم استفاده از استعدادها و شایستگی ها.
هـ) قاطع نبودن در تصمیمات و عدم ثبات کاری.
و) منفی نگری، خودبینی و تنگ نظری.
ز) عدم انعطاف پذیری در برابر حوادث و نپذیرفتن واقعیات زندگی و... .
ح) تک روی و عدم کمک از افراد متخصص و با تجربه.

راه های پیشگیری و درمان یأس و ناامیدی

با تمرین و به كارگیری روش های زیر می توانید بذر امید و اعتماد به نفس را در خویش تقویت نمایید:
1. توانایی ها و استعدادهای خویش را در نظر آورید؛ اگر در برخی موارد ناتوان هستید و احساس می كنید كه نسبت به دیگران ناموفق ترید، یقیناً در موارد دیگر نسبت به دوستان و هم كلاسی هایتان موفق تر هستید شاید از نظر ورزش نسبت به دیگران عقب هستید، اما از لحاظ درس نسبت به آنها موفق تر هستید. بنابراین، فقط ابعاد منفی و ناتوانیهای خود را در نظر نگیرید. بلكه زمینه های موفقیّت و توانایی های خویش را نیز لحاظ كنید. صحنه هایی را كه در گذشته موفق شده اید همیشه به خاطر داشته باشید، لیستی از نقاط قوّت خود حتی كوچك ترین آنها تهیه كنید و پیوسته مرور کنید.
2. اگر اشتباهی انجام دادید و یا در موردی شكست خوردید، به جای سرزنش خود، عمل خود را سرزنش كنید. مثلاً نگویید: «من آدم بدی هستم»، یقین داشته باشید كه اشتباه لازمه انسانیت است و هر انسانی ممكن است اشتباه كند. بلكه در مورد رفتار خود قضاوت كنید و بگویید: فلان رفتارم مناسب نبود و باید اصلاح شود.
3. برای خود هدفی مناسب از زندگی داشته باشید و با انتخاب اهداف بلندمدت و کوتاه مدت و برنامه ریزی مناسب از پوچی رهایی یابید.
4. در ابتدا هدف های كوچكتر را در نظر بگیرید تا بتوانید آسانتر به آنها برسید. افرادی كه اهداف بزرگ و ایده آل در نظر می گیرند و عملاً نمی توانند در وقت محدودی به آن دست یابند، دچار ناامیدی می شوند. اما وقتی انسان اهداف جزیی تر و دست یافتی تر در نظر بگیرد و در آن زمینه موفق شود، احساس خوشحالی می كند و در آینده در دیگر موارد هم موفق می شود.[3]
5. مثبت اندیش باشید و واژه ها و جملات منفی نظیر «من همیشه شكست می خورم»، «آدم ضعیفی هستم»، «هیچ كاری از من بر نمی آید» را هرگز بر زبان نیاورید.
6. بیش از اندازه توان خود، انتظار نداشته باشید: همه افراد مثل هم نیستند، شرایط زندگی و امكاناتی كه در اختیار دارند هم یكسان نیست. افرادی كه موفق هستند و در هر زمینه می توانند خود را نشان دهند، شاید امكانات بیشتری در اختیار دارند كه اگر شما هم آن امكانات را می داشتید، موفق می شدید.
7. از ارتباط طولانی و همنشینی با افراد مأیوس، افسرده و مضطرب اجتناب نمایید.[4]
8. با افراد موفق دوست شوید و به جای مقایسه كردن خود با آنها، سعی كنید از تجارب آنها استفاده نمایید.
9. به خداوند توكل نمایید، ارتباط با منبع لایزال الهی مایه قدرتمندی و احساس توانمندی در شما می شود. توكل به خدا از ترس، اضطراب و ناامیدی شما می كاهد. وقتی انسان به خدا توكل می كند، همان خدایی كه همه جا حاضر و بر همه چیز قادر و توانا است، امیدوار می شود و هیچ گاه خود را ناتوان نمی بیند. اگر كسی خود را در برابر دشمن تنها ببیند، هر قدر نیرومند و قوی باشد، به زودی روحیه و اعتماد به نفس خود را از دست می دهد ولی اگر احساس كند لشكر نیرومندی پشت سر او است، احساس توانمندی و قدرت می كند، هر چند خودش ضعیف و ناتوان باشد. در روایتی از علی ـ علیه السّلام ـ آمده است: «چگونه بترسم در حالی كه تو (خداوند) امید من هستی و چگونه مقهور شوم در حالی كه تو تكیه گاه من باشی».[5]
انسان وقتی به خدا توكل نمود و امیدوار شد، از حالت شك و تحیّر بیرون می آید و به نصرت و یاری خداوند امیدوار می شود. خداوند در قرآن كریم می فرماید: «فاذا عَزَمْتَ فتوكَّل علی الله»[6] امام باقر ـ علیه السّلام ـ نقش توكل را در موفقیت و خودباوری و افزایش عزت نفس اینگونه بیان می كند: «كسی كه به خدا توكل كند، مغلوب نمی شود و كسی كه به دامن لطف اش چنگ زند و به او امیدوار شود شكست نمی خورد».[7]
پس علاوه بر راهكارهای علمی كه در تقویت اعتماد به نفس و خودباوری انسان نقش دارد، توكل به خدا بسیار مهم و ارزشمندتر است و می تواند عزت نفس و احساس كارآمدی فردی را در انسان تقویت كند. لذا در دعاهایمان می خوانیم: «اللهم اعزّنیِ باالتّوكل»[8] بارالها! مرا در سایه توكل نیرومند و عزیز و سرافراز گردان.
10. اراده، اعتماد به نفس و عزت به نفس خود را تقویت کنید و در تصمیمات خود قاطع باشید.
11. بدانید که همیشه سختی ها و ناگواری ها با زندگی دنیوی عجین است و باید با سخت کوشی و تلاش خود آنها را پشت سر گذاشته و رو به خوشبختی و کمال گام بردارید.
12. از تفریحات سالم، گردش در طبیعت و ورزش کردن غافل نشوید.
13. حرف آخر این که زندگی را سخت نگیرید، زندگی لذت بخش تر از آن است که فکر می کنید، فقط شرط آن این است که اهل عمل باشید و ایمان تان به خدا را تقویت کنید و محبّ ائمه اطهار ـ علیهم السلام ـ باشید.
14. در یأس های شدید و پژمردگی هایی که سازمان روانی تان به هم خورده است حتماً از روان شناس بالینی کمک بگیرید.


منابع کمکی:
1ـ باقی زاده، رضا، رمز موفقیت بزرگان، قم، گاه سحر، 1379ش.
2ـ اسلامی نسب، علی، روان شناسی اعتماد به نفس، تهران، انتشارات مهرداد، 1373ش.
3ـ ابراهیمی، مجتبی، عوامل مؤثر در یأس و ناامیدی، مرکز مشاوره بلاغ.
4ـ ابراهیمی، مجتبی، آثار روانی یأس و ناامیدی و راهکارهای پیشگیری و درمان آن، مرکز مشاوره بلاغ.
[1] . غررالحکم و دررالکلم، ص2860.
[2] . آلبرت آلیس، احساس بهتر ـ بهتر شدن ـ بهتر ماندن، ترجمه مهرداد فیروز بخت، مؤسسه فرهنگی رسا، 1382ش، ص89-49.
[3]. شان كاوی، هفت قدم در راه موفقیت نوجوانان، ترجمه ساناز قاسمی، انجمن اولیاء و مربیان، 1380ش، ص237-91.
[4]. عارف، سید محمد صادق، روش دوست یابی، مشهد، آستان قدس رضوی، چاپ دوم، 1380ش، ص68-63.
[5]. مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج91، ص229.
[6]. آل عمران / 159.
[7]. محمدی ری شهری، محمد، میزان الحكمه، ج10. ص681.
[8]. بحارالانوار، همان، ج 90، ص17.

مركز مطالعات و پژوهش هاي فرهنگي حوزه علميه