خوشا به حال خَبّاب إبن أرَت

---

در جنگ بدر و دیگر جنگ‌ها شرکت کرد و در خدمت رسول خدا صلّی الله علیه و آله جهاد کرد. خبّاب از فقرای برگزیده مسلمانان بود و از بیماری هم رنج می‌برد با این حال شکایت نمی‌کرد و راضی به رضای خدای سبحان بود.

---

«یَرْحَمُ اللَّهُ خَبَّابَ ابْنَ الْأَرَتِّ فَلَقَدْ أَسْلَمَ رَاغِباً وَ هَاجَرَ طَائِعاً وَ قَنِعَ بِالْکَفَافِ وَ رَضِیَ عَنِ اللَّهِ وَ عَاشَ مُجَاهِداً. طُوبَی لمم ذَکَرَ الْمَعَادَ وَ عَمِلَ لِلْحِسَابِ وَ قَنِعَ بِالْکَفَافِ وَ رَضِیَ عَنِ اللَّهِ. » ؛

خدای خباب بن ارت را رحمت کند او از روی میل اسلام آورد و از روی اطاعت خدا هجرت کرد؛ و به زندگی ساده قناعت نمود؛ و از خدا خشنود و در تمام دوران زندگی مجاهد بود.

خوشا به حال کسی که به یاد معاد باشد؛ و برای روز حساب عمل کند و به مقدار کفایت قناعت نماید؛ و از خدا راضی باشد.

خبّاب ابن أرت کیست؟

نام و نسب او، خباب بن ارت بن جندلة بن سعد بن خزیمة بن کعب بن سعد بن زید منات بن تمیم است، کنیه او را ابو عبد الله و ابو محمد و ابو یحیی گفتهاند.

او از مسلمانان بسیار قدیمی بود و گفته شده است ششمین مسلمان است. در دوره جاهلی گروهی او را به اسیری گرفتند و در مکه او را فروختند. او را به آهنگری گماردند و حرفه‌اش ساختن شمشیر شد.

او از شمار شکنجه شدگان در راه خداوند بود. ابنا بی الحدید می‌گوید دومی به روزگار خلافت خود از او پرسید: از مردم مکه چه کشیدی؟ گفت: پشت مرا نگاه کن، به پشت او نگریست و گفت: تا کنون پشت هیچ مردی را چنین ندیدهام، خباب گفت: آری، برای من آتشی میافروختند و مرا با پشت بر آن می‌افکندند و پشت من آن را خاموش می‌کرد.

در جنگ بدر و دیگر جنگ‌ها شرکت کرد و در خدمت رسول خدا صلّی الله علیه و آله جهاد کرد. خبّاب از فقرای برگزیده مسلمانان بود و از بیماری هم رنج می‌برد با این حال شکایت نمی‌کرد و راضی به رضای خدای سبحان بود.

بعدها خباب ساکن کوفه شد و در همان شهر در سال سی و هفت یا سال سی و نهم هجری پس از شرکت در جنگ‌های صفین و نهروان در التزام حضرت علی علیه‌السلام در سن هفتاد و سه سالگی درگذشت. امیرالمؤمنین علیه‌السلام بر پیکرش نماز گزاردند و او پشت کوفه به خاک سپرده شد. او اوّل کسی است که در بیرون کوفه دفن گشته و پیش از آن مردم مردگانشان را در خانه ها یا جلوی خانه هایشان دفن مینمودند.

پسرش عبد الله بن خباب را خوارج کشتند و حضرت علی علیه‌السلام خون او را از ایشان مطالبه کردند و همین موضوع را بر ایشان حجت آوردند. [1].

بنا به این کلام حضرت امیر علیه‌السلام خباب از یاران خجسته ایشان بوده که رستگار شده است. حضرت جهات رستگاری او را در پنج ویژگیش می‌دانند:

1. با میل و رغبت اسلام آوردن.

2. هجرت کردن برای اطاعت از خدا.

3. قناعت.

4. راضی بودن به قضا و قدر الهی.

5. زندگی مجاهدانه (همراه با تلاش و کوشش فراوان).

به نظر می‌رسد امیرالمؤمنین علیه‌السلام در جمله پایانی دلیل بسیاری از توفیقات خبّاب را به یاد معاد و روز حساب بودن دانسته‌اند و بار دیگر بر قناعت و راضی بودن به رضای خداوند متعال تاکید فرموده‌اند.

 

پی نوشت ها:

 [1] برگرفته از دو منبع: جلوه‌تاریخدر شرح‌نهج‌البلاغه‌ابن‌ابی‌الحدید، ج 7، صفحه‌ی 264 و ترجمهوشرحنهجالبلاغه (فیضالاسلام)، ج 6، صفحه‌ی 1109

بخش نهج البلاغه تبیان

 

---

منبع : سایت ابو تراب 

 

ابو موسی ساده لوح و متکبّر

---

پس از کشته شدن عثمان و روی کار آمدن امام علی ـ علیه السلام ـ ابوموسی در کوفه از مردم بیعت نگرفت و در این مورد سکوت و سستی می کرد.

---

عبدالله بن قیس، معروف به ابوموسی اشعری در سال هفتم هجرت، قبول اسلام کرد و از یاران رسول اکرم ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ به شمار می آمد.

پیامبر ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ او را فرماندار زبید و عدن و سواحل یمن کرد، در زمان خلافت عمر وی او را حاکم بصره نمود و پس از عمر، عثمان نیز او را در فرمانداری بصره باقی گذارد و سپس برکنار نمود.

ابوموسی به کوفه آمد. مردم کوفه که از فرماندار خود، «سعد بن عاص» ناراضی بودند، او را بیرون کردند، و درخواست نمودند که ابوموسی را فرماندار کوفه نماید. عثمان این درخواست را پذیرفت. ابوموسی از آن وقت تا سالی که جنگ جمل واقع شد، فرماندار کوفه بود.[1]

و پس از کشته شدن عثمان و روی کار آمدن امام علی ـ علیه السلام ـ ابوموسی در کوفه از مردم بیعت نگرفت و در این مورد سکوت و سستی می کرد، ولی هنگامی که بیعت شکنان و طلحه و زبیر به بصره آمدند و جنگ جمل را به راه انداختند و امام علی ـ علیه السلام ـ با سپاه خود به سرکوبی آنها شتافت، برای ابوموسی (حاکم کوفه) لازم بود که مردم را برای جبهه بصره بسیج کند و حرکت دهد ولی او می گفت: علی ـ علیه السلام ـ پیشوایی است بر حق و بیعت با او نیز صحیح است، ولی جنگیدن همراه او با اهل قبله صحیح نیست.[2] به این ترتیب نه تنها مردم را حرکت نداد، بلکه آنها را از حرکت باز می داشت، این خبر به علی ـ علیه السلام ـ رسید و آن حضرت نامه زیر را برای او نوشت که فرازهایی ازآن را در اینجا می آوریم:

«از بنده خدا علی، امیر مؤمنان به عبدالله بن قیس (ابو موسی)

اما بعد: از ناحیه تو گزارشی به من داده اند که هم به سود تو است (از این رو که علی ـ علیه السلام ـ را حق می دانست) و هم به زیان تو (که از حرکت به سوی جنگ ممانعت می نمود) وقتی که فرستاده من بر تو وارد شد، فوراً کمر همت ببند و از خانه بیرون آی و مردم را دعوت کن. اگر حق را شناختی و تصمیم خود را گرفتی، مردم را بسیج برای حرکت به بصره کن و اگر سستی پیشه کردی، از مقام خود دور شو (فان حقّقت فانفذ و ان تفشّلت فابعد).

سوگند به خدا هر که باشی و در هر جا باشی، به سوی تو خواهند آمد و تو را رها نمی کنند، تا گوشت و استخوان و تر و خشک تو را در هم آمیزند (و آتش این جنگ دامن تو را نیز خواهد گرفت، بنابراین سهل انگاری نکن و در راه حق کوشا باش)...».

و در پایان فرمود: «والله انه لحق مع محقّ و ما ابالی ما صنع الملحدون؛ سوگند به خدا، این راه حق است و توسط طرفداران حق، اجرا می گردد (در این صورت) باکی ندارم که از خدا بی خبران، چه کار می کنند؟!».[3]

ابو موسی به پیام علی ـ علیه السلام ـ از مدینه به «ذی قار» (نزدیک بصره) رسید، آن حضرت امام حسن و عمّار یاسر را به کوفه فرستاد. این دو بزرگوار به کوفه آمدند و مردم کوفه را دعوت به جهاد کردند و در نتیجه با هفت هزار نفر از کوفه حرکت کرده و به سپاه علی ـ علیه السلام ـ پیوستند.

ابوموسی در این شرایط حسّاس سهل انگاری کرد، تا آن جا که بعضی می نویسند، وقتی خبر سهل انگاری او، در «رَبَذه» (نزدیک مدینه) به امام علی ـ علیه السلام ـ رسید، نامه ای برای او نوشت و فرمود: ای پسر حائک! (حائک به معنی بافنده است و در این جا کنایه از تکبر و ابلهی است یعنی ای متکبر ابله).

تو را از فرمانداری کوفه برکنار کردم و این آزار تو نسبت به ما اولین آزار نخواهد بود و از تو مصیبت ها ببینم (که اشاره به جریان اسفبار حکمین است).[4] 

 

پی نوشت ها :

[1]. مصادر نهج البلاغه، ج3، ص456؛ شرح نهج حدیدی، ج17، ص246؛ تتمه المنتهی، ص7.

[2]. بحار، ج8، ص308 و 384 ـ ماجرای نقش او در حادثه حکمیت و گول خوردن او در شورای «دومه الجندل» به دست عمروعاص معروف است، که وی سخت مورد ملامت یاران علی ـ علیه السلام ـ قرار گرفت. امام امیر مؤمنان علی ـ علیه السلام ـ بعد از نماز صبح و مغرب، معاویه و عمروعاص و ابوموسی و چند نفر دیگر را لعن می کرد. (بحار، ج8، ص545).

[3]. نگاه کنید به نامه 63 نهج البلاغه.

[4]. تتمه المنتهی، ص10.

بخش نهج البلاغه تبیان

---

منبع : اندیشه قم

معاویه روباه صفت تشنه قدرت

 

---

روشن‌ترین گواه بر اینکه مسئله‌ی خونخواهی عثمان و تسلیم قاتلان او بهانه‌ای بیش نبود و معاویه در زیر آن سرپوش، خواهان زعامت و خلافت بود، این است که پس از آنکه علی (ع) به شهادت رسید و معاویه زمام امور را به دست گرفت، چیزی که از آن سخن نگفت مسئله‌ی خون عثمان و دستگیری قاتلان او بود.

 

---

پس از قتل عثمان، نعمان بن بشیر با پیراهن خونین وی به شام رفت و اوضاع مدینه را گزارش کرد. معاویه بر بالای منبر رفت و پیراهن عثمان را به دست گرفت و به مردم نشان داد و آنان را به گرفتن انتقام خون خلیفه دعوت کرد. مردم با دیدن پیراهن خونین خلیفه سخت گریستند! و گفتند: تو پسر عموی خلیفه و ولی شرعی او هستی. ما نیز مانند تو خواهان انتقام خون او هستیم. سپس با او به عنوان امیر منطقه‌ی شام بیعت کردند.

معاویه افرادی را برای آگاه ساختن شخصیت‌های برجسته‌ای که در استان شام می‌زیستند اعزام کرد و نامه‌ای نیز به شرحبیل کندی، شخصیت با نفوذ شهر حمص، نوشت و از او درخواست کرد که با او به عنوان امیر منطقه‌ی شام بیعت کند. وی در پاسخی جالب برای او نوشت:

" تو خطای بزرگی مرتکب شده‌ای و از من درخواست می‌کنی که با تو به عنوان امیر بیعت کنم. خون خلیفه‌ی پیشین را آن کس می‌تواند باز ستاند که خلیفه‌ی مسلمین باشد نه امیر منطقه. از این جهت، من با تو به عنوان خلیفه‌ی مسلمین بیعت می‌کنم."

وقتی نامه‌ی شرحبیل به معاویه رسید سخت خوشحال شد و نامه را برای مردم شام خواند و از آنان به عنوان خلیفه‌ی مسلمین بیعت گرفت. سپس باب مکاتبه را با علی (ع) گشود. [1] .

 

این بخش از تاریخ حاکی است که مزاج معاویه آنچنان آماده‌ی پذیرش خلافت بود که با بیعت شخص با نفوذ شهر حمص فوراً خلافت خود را در شام مطرح نمود و از مردم آنجا، بی آنکه به بیعت انقلابیون به ویژه بیعت مهاجرین و انصار با علی (ع) اعتنا کند، برای خود بیعت گرفت.گویا زمینه را از سالیان پیش آنچنان فراهم ساخته بود که در یک مجلس طرح مسئله‌ی بیعت و اخذ آن پایان پذیرفت!

هنگامی که معاویه از بیعت مردم مدینه با علی (ع) آگاه شد، پیش از آنکه نامه‌ای از امام به وی برسد دو نامه، یکی به زبیر و دیگری به طلحه، نوشت و هر دو را بر قبضه کردن دو شهر بزرگ اسلامی عراق، یعنی کوفه و بصره، تشویق و تحریک کرد. در نامه‌ی خود به زبیر چنین نوشت: «من از مردم شام برای تو بیعت گرفته‌ام. پس زودتر خود را برای تصرف کوفه و بصره آماده ساز. و من پس از تو با طلحه بیعت کردم. هرچه زودتر به خونخواهی عثمان قیام کنید و مردم را برای آن فرا خوانید».

زبیر از مضمون نامه بسیار خوشحال شد و طلحه را از آن آگاه ساخت و هر دو مصمم شدند که بر ضد امام (ع) قیام کنند.

معاویه نامه‌ی دیگری به طلحه نوشت که مضمون آن با نامه‌ای که به زبیر نوشته بود کاملاً مغایر بود. وی در آن نامه نوشته بود: «من کار خلافت را بر هر دو نفر شما هموار ساخته‌ام. هرکدام از شما خلافت را به دیگری واگذار کند، پس از درگذشت او، دیگری خلیفه مسلمین خواهد بود». [2] .

 

شکی نیست که هدف از تحریک طلحه و زبیر بر دعوی خلافت و تصرف کوفه و بصره، جز تضعیف موقعیت امام (ع) و محکم کردن جای پای خود در محیط شام نبود، تا با ایجاد اختلاف در صفوف امام و همکاری آن دو نفر بتواند زمام کار را از دست علی (ع) بگیرد و در صورت موفقیت، پیروزی بر طلحه و زبیر کار آسانی بود.

 

سوء استفاده از قتل عثمان

یکی از دلایل روشن بر این که معاویه خواهان خلافت بود این است که وی در دوران خلافت امام (ع) بیش از هر چیز بر مسئله‌ی قاتلان عثمان تکیه می‌کرد و از علی (ع) می‌خواست که آنان را تحویل دهد.

او به خوبی می‌دانست که قاتلان عثمان یک یا دو نفر نبودند که امام آنان را دستگیر کند و تحویل دهد. زیرا صفوف مهاجمان را گروهی از اهل مدینه و تعداد زیادی از اهالی مصر و عراق تشکیل می‌داد که خانه‌ی خلیفه را محاصره کردند و او را کشتند و شناسایی چنین گروهی امکان پذیر نبود. معاویه خود این مشکل را بیش از همه درک می‌کرد. و هدف او دستگیری کلیه‌ی مهاجمان بود، نه مباشران قتل خلیفه. از این گذشته، رسیدگی به چنین حادثه‌ای از شئون خلیفه‌ی اسلام است نه پسر عمو (با چند واسطه‌ی) خلیفه، و تحویل قاتلان خلیفه از جانب امام (ع) به معاویه، خود اعتراف به خلافت معاویه تلقی می‌شد.

روشن‌ترین گواه بر اینکه مسئله‌ی خونخواهی عثمان و تسلیم قاتلان او بهانه‌ای بیش نبود و معاویه در زیر آن سرپوش، خواهان زعامت و خلافت بود، این است که پس از آنکه علی (ع) به شهادت رسید و معاویه زمام امور را به دست گرفت، چیزی که از آن سخن نگفت مسئله‌ی خون عثمان و دستگیری قاتلان او بود. حتی هنگامی که دختر عثمان دامن معاویه را گرفت که انتقام خون پدر او را از قاتلان بگیرد گفت: این کار از من ساخته نیست و کافی است که تو دختر عموی خلیفه‌ی مسلمین باشی!

 

پشت پرده رفتارهای معاویه

به طور کلی سیاست معاویه در آن ایام این بود که با اتلاف وقت و عدم بیعت مقدمات خلافت خود را مهیا کند.نمونه‌ای از این رفتار را می‌توان در اوایل جنگ صفین دید که امام نامه‌ای را برای معاویه فرستاد؛اما او در نهایت جواب داد که: حکومت شام و مصر را به صورت خود مختاری به او واگذار کند و خراج و مالیات این دو منطقه در اختیار او باشد و پس از درگذشت امام، او خلیفه‌ی مسلمین گردد.

بعد از این قضیه بود که امام در جایی فرمود: سفیر امام (ع) ضمن نامه‌ای نظر معاویه را به آن حضرت گزارش کرد. امام (ع) در پاسخ وی یادآور شد که:

"معاویه می‌خواهد با من بیعت نکند و سرانجام به مقصود خود برسد و با وقت گذرانی و پیش کشیدن طرح خود مختاری شام و مصر جای پای خود را محکم سازد. بنابراین، چنانچه او بیعت کرد چه بهتر، در غیر این صورت شام را ترک کن و به سوی ما بشتاب." [3]

 

پی نوشت ها :

*با تصرف و تلخیص از کتاب فروغ ولایت

[1] الامامة و السیاسة، ج 1، ص 70 تا 69.

[2] شرح نهج‌البلاغه‌ی ابن‌ابی‌الحدید، ج 1، ص 7.

[3] الامامة و السیاسة، ج 1، ص 89؛ وقعة صفین، ص 538.

بخش نهج البلاغه تبیان

 

---

منبع : سایت ابو تراب

داستان خانه مجلل شریح قاضی

 

---

 

ای شریح! مبادا این خانه را از مال دیگران خریده باشی و بهای آن را از راه حرام به دست آورده باشی؟ که در این صورت، دنیا و آخرت خود را تباه ساخته ای. این را بدان که اگر هنگام خریداری خانه نزد من آمده بودی قباله ای برایت می نوشتم که حتی با توجه به آن ، به خریدن خانه ای به قیمت یک درهم یا بیشتر علاقه نشان نمی دادی.

 

 

---

شریح بن حارث از شخصیت های معروف اسلامی است که 60 سال قاضی کوفه بود. نخستین کسی که وی را قاضی کرد، عمر بن خطاب در زمان خلافتش بود که از سال 18 تا 22 هجری بود شریح حدود چهل سال داشت. و در زمان عثمان نیز قاضی بود در زمان خلافت علی (علیه اسلام) نیز طبق اجازه ی ایشان بر قضاوت خود باقی ماند . بعضی سن وی را 183 و بعضی 120 سال نوشته اند.(1)

شریح شخصی هوشیار و زیرک بود و شناخت عجیبی به امور قضاوت و اصلاح امور مردم داشت. از خصوصیات او اینکه ریش نداشت و در میان عرب ضرب المثل بود که می گفتند: شریح از روباه  زیرکتر و حیله بازتر است.

شریح در زمان خلافت امام علی علیه السلام خانه ای برای خود به هشتاد دینار خرید و آن را قباله خود کرد. این موضوع به حضرت گزارش شد. امام او را احضار کرد و فرمود: به من گزارش شده که تو خانه ای به قیمت 80 دینار خریده ای و آن را به نام خود قباله کرده ای و برای آن شهود و گواه گرفته ای؟

شریح در پاسخ گفت: درست گزارش داده اند. امام علیه السلام نگاه خشم آلودی به او کرد و فرمود: ای شریح! بزودی کسی (عزرائیل) به سوی تو آید که نه به قباله می نگرد و نه به امضای آن شهود و گواهان توجه می نماید، تو را از آن خارج می کند، و تنها تو را در گودال قبر می گذارد.

ای شریح! مبادا این خانه را از مال دیگران خریده باشی و بهای آن را از راه حرام به دست آورده باشی؟ که در این صورت، دنیا و آخرت خود را تباه ساخته ای.

این را بدان که اگر هنگام خریداری خانه نزد من آمده بودی قباله ای برایت می نوشتم که حتی با توجه به آن ، به خریدن خانه ای به قیمت یک درهم یا بیشتر علاقه نشان نمی دادی.

بی اعتباری به دنیای حرام

حضرت علی علیه السلام به شریح می فرمایند نسخه قباله ی من برایت چنین بود.(2) این چیزی است که بنده دلیل از مرده ای که آماده کوچ است، خریداری کرده که خانه ای از سرای غرور، در محله فانی شوندگان و در کوچه ی هلاک شوندگان قرار دارد .

( تا این بخش از نامه را دنبال کردیم تا به این فراز مهم حضرت برسیم که با تصویر سازی زیبای حضرت فضایی که شریح و افعال ایشان در آن قرار گرفته اند را تجسم نموده و با حساسیت و دقت در امور زندگی مراقب اعمال و کردار خود باشیم که با فراز و نشیب روزگار غرق نفسانیات و وسوسه های شیطانی نشده و با ترس از خدا همیشه او را ناظر بر کار خود دانسته و لحظه ایی غفلت ننماییم.)

حضرت علی علیه السلام خانه ایی که قاضی شریح خریداری نموده را اینگونه تجسم می فرمایند:

«تجمع هذه الدار حدود اربعه» این خانه دارالغرور را چهار دیوار احاطه می کند.(3) (تعریف حدود خانه و تحدید آن دلیل بر بی ارزشی دنیاست و امام (علیه اسلام) می خواهد بدین طریق شریح ها را موعظه کند.)

1-« الحُّد الاول تینتهی الی دواعی الآفات» حد اول منتهی به اسباب آفات و بلایا است.

( لازمه ی وجود خانه علاقه به اموری است که باعث کمال خانه داری می باشد از قبیل وجود همسر، خدمتگزار، مرکب سواری و آنچه که بر این ها مترتب است و بدنبال آن می آید چون فرزند و کنیز و... بقیه ی افزون طلبی های دنیا که وجود هر یک باعث ایجاد نیاز به امور دیگران است. آنان که غنی ترند محتاج ترند و همه این امور در معرض آفات و بلاها و امراض و مرگ و میرها  می باشند. اینها اموری هستند که باعث گرفتاری و..... وبال هستند اما تا حد نیاز معقول می باشد به همین علت امام (علیه اسلام) اولین رکن و حد این خانه را به این امر اختصاص داده اند.)

2- «الحُّد الثانی ینتهی الی دواعی المصیبات» ؛ حد دوم منتهی به اسباب مصیبت ها است.

(این حد و رکن اشاره به همان امور نخستین دارد که از لوازم و نیازمندی  های خانه است اما به اعتبار این که این امور در معرض آفات و امراض  و مرگ و میرهاست که اسباب و لوازم آن مصیبت ها می باشد ، چون دواعی آفات (اسباب) نیازمند دواعی مصیبت هاست این دو امر را پشت سر هم قرار داده .) (3)

3- « الحُّد الثالث ینتهی الی الهوی المُردی » حد سوم منتهی می شود به خواهش نفس و طول امل که سبب هلاک دین و دنیا است.    

– واژه المُردی به معنای هلاک کننده است- زیرا کسی که در دنیا به جستجوی تهیه ی منازل می افتد معلوم می شود به دنیا وابستگی های فراوان دارد و بدون توجه به امر خداوند از تمایلات شهوانی و نفسانی پیروی می کند و از مجموعه ی این مطالب تعبیر به هوا و هوس می شود و روشن است که این امر موجب سقوط انسان در دوزخ و هلاکت وی در آن است دلیل آن که این امر را در حد سوم دانسته آن است که خانه و متعلقات آن و آنچه که انگیزه ی طلب آن می شود لازمه ی هوا و هوس و تمایلات طبیعی هلاک کننده که پیوسته هر کدام تاکید کننده دیگری است و هر یک برانگیزاننده ی دیگری است.

4- « الحُّد الرابع ، ینتهی الی الشیطان المُغوی» حد چهارم منتهی می شود به شیطان گمراه کننده ، که به وسیله علایق به متعلقات آن در معاصی می افتد و در تدبیر آخرت دچار غفلت می شود.

حضرت این حد را آخرین رکن قرار داده به دلیل آن که دورترین محدوده ای است که حدود دیگر به آن پایان می پذیرد. به این بیان که شیطان از جهت گمراه کنندگی سر آغاز علاقه ی آدمی به دنیا و انگیزه پیروی نفس از هوا و هوس است شیطان به این طریق آدمی را گمراه می کند.

معاصی و امور شهوانی که آدمی را از رفتن به راه حق باز می دارد در پیش انسان جلوه می دهد و به او القا می کند که این امور برایش اصلح است.

 

« و منه یشرع باب هذه الدار» این جمله اشاره می کند به این که شیطان به منظور گمراه کردن و اغوا گریش اموری را که لازمه اش دنیا طلبی و به دست آوردن کالای بی ارزش آن می باشد. بر می انگیزد و آدمی را وادار می کند برآن که به فکر خرید و به دست آوردن خانه و لوازم و متعلقات آن بیفتد. بنابر این شیطان به منزله حد چهارم خانه است و آنچه به سبب اغواگری او به وجود می آید و به آن وسیله باب دخول در دنیا طلبی و خرید و به دست آوردن منزل و خانه باز می شود.

اکنون بیندیشید به نکته های ظریف بلاغی و پند حکمت آمیزی که در این فراز از سخنان حضرت وجود دارد و همین ها باعث امتیاز و برتری آن از گفته های دیگران می باشد. از جمله حکمت ها ، آن است که این سخن دنیا را به طور کامل بی مقدار نشان می دهد. درهای طلب آن را به روی آدمی مسدود می سازد و او را به سوی خدا سوق می دهد و به زهد حقیقی و همراه داشتن آن تشویق می فرماید.

غفلت از آخرت انگیزه ی خرید خانه جدید و پرداخت بهای آن خروج از عزت قناعت و دخول در ذلت در خواست و التماس است. چون قناعت یعنی راضی بودن و اکتفا کردن بر مقدار ضرورت از مال و آنچه مورد نیاز باشد. لازمه قناعت کم احتیاجی به مردم و بی نیازی از آن ها ست و عزت و قناعت به خاطر همین امر برای انسان حاصل می شود. هر گاه از عزت قناعت خارج شدی به افزون طلبی و در نتیجه نیازمند به مردم می شوی که بدین علت به خواری و التماس خواهی افتاده که نیاز خود را توسط التفات دیگران رفع نمایی. از آنجایی که انسان دارای کرامت نفس است خداوند ذلت و خواری او را نمی خواهد به همین خاطر راه را برایش به جهت اعتبار بخشیدن و عزت نفس روشن و مهیا می سازد.

 

پی نوشت ها

1-      شرح نهج البلاغه ابن الحدید ج 14 ص 28

2-      نامه 3 نهج البلاغه

3-      ترجمه نهج البلاغه زمانی ج 2 ص 149

4-      شرح، شرح نهج البلاغه ابن میثم، مترجم محمدی مقدم  ج 4  ص 586

مهناز وکیلی

بخش نهج البلاغه تبیان

داستان به خلافت رسیدن عثمان در کلام مولا

 

---

---

جواب: امام علی(علیه السلام) در قسمتی از خطبه شقشقیّه، به پایان یافتن دوران خلیفه دوّم و تحولاتى که براى رسیدن عثمان به مقام خلافت صورت گرفت اشاره مى کند و از نکات دقیق و باریک تاریخى و اسرار پنهان یا نیمه پنهان این داستان پرده برمى دارد و موضع خود را در برابر این امر روشن مى سازد (و در ادامه آن به مشکلات عظیمى که امّت اسلامى در دوران خلیفه سوّم گرفتار شدند و شورشهایى که منتهى به قتل او شد، با عبارت کوتاه و بسیار فشرده و پرمعنا و آمیخته با کنایات و استعارات و تشبیهات اشاره مى فرماید).

نخست مى گوید: «این وضع (دوران طولانی و پر رنج و محنت خلیفه دوم) همچنان ادامه داشت تا او (خلیفه دوّم) نیز به راه خود رفت و در این هنگام (در آستانه وفات) خلافت را در گروهى به شورا گذاشت که به پندارش من نیز یکى از آنها بودم» (حَتّى اِذا مَضى لِسَبیلِهِ جَعَلَها فى جَماعَة زَعَمَ اَنّی اَحَدُهُمْ).

تعبیر به «زَعَمَ اَنّی اَحَدُهُم; پنداشت من یکى از آنها بودم» ممکن است اشاره به یکى از دو معنا باشد: نخست این که مرا در ظاهر جزء نامزدهاى خلافت قرار داد در حالى که مى دانست در باطن، نتیجه چیست و چه کسى از این شورا بیرون مى آید. دیگر این که او در ظاهر چنین وانمود کرد که من همردیف آن پنج نفرم، در حالى که در باطن، مى دانست قابل مقایسه با هیچ کدام نیستم.(1)

این جمله اشاره به زمانى است که عمر به وسیله مردى به نام «فیروز» که کُنیه اش «اَبُو لُۆلُۆ» بود به سختى مجروح شد و خود را در آستانه مرگ دید.

جمعى از صحابه نزد او آمدند و به او گفتند: «سزاوار است کسى را به جانشینى خود منصوب کنى که مورد قبول تو باشد» و او طىّ سخنان مشروحى، شش نفر را به عنوان شورا تعیین کرد: «على(علیه السلام) ، عثمان، عبدالرحمن بن عوف، طلحه، زبیر و سعد بن ابى و قاص که در عرض سه روز بنشینند و یکى را از میان خود انتخاب کنند و دستور داد «اَبُو طَلحه انصارى» با پنجاه نفر از انصار، این شش نفر را در خانه اى جمع کنند تا با یکدیگر براى تعیین خلافت مشورت نمایند و سرانجام، به خاطر ارتباطاتى که میان چند نفر از آن شش تن بود عثمان انتخاب شد.

امام(علیه السلام) در اشاره به این ماجرا، نخست مى فرماید: «پناه بر خدا از این شورا» (فَیا لَلّهِ وَ لِلشُّورى).(2)

سپس به نخستین نقطه ضعف این شورا پرداخته، مى فرماید: «کدام زمان بود که در مقایسه من با نخستین آنها ـ یعنى ابوبکر ـ (و برترى من بر او) شک و تردید وجود داشته باشد تا چه رسد به این که مرا همسنگ امثال اینها (اعضاى شورا) قرار دهند؟»

(مَتَى اعْتَرَضَ الرَّیْبُ فِىَّ مَعَ الاَوَّلِ مِنْهُمْ، حَتّى صِرْتُ اُقْرَنُ اِلى هذِهِ النَّظائِرِ).

این نهایت تأسف مولا را از حق کشى هایى که در مورد آن حضرت صورت گرفت آشکار مى سازد و اشاره به این حقیقت مى کند که اگر مى خواستند شایستگى براى خلافت را ملحوظ دارند، جاى تردید نبود که مرا مى بایست تعیین مى کردند، ولى افسوس که هدفهاى دیگرى در این مسأله دنبال مى شد و به راستى جاى تأسف است کسى که به «منزله جان پیامبر(صلى الله علیه وآله وسلم) و باب مدینة علم النّبى و عالم به کتاب و سنّت و آگاه بر تمام مسائل اسلام بوده و از آغاز عمر در مکتب توحید و در کنار پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله وسلم) پرورش یافته، کارش به جایى برسد که او را در ردیف «عبدالرحمن بن عوف»ها و «سعد وقّاص»ها و مانند آنها قرار دهند.

سپس مى افزاید: «ولى (من به خاطر مصالح اسلام با آنها هماهنگى کردم) هنگامى که پایین آمدند پایین آمدم و هنگامى که پرواز کردند پرواز کردم» (لکِنّى اَسْفَفْتُ اِذْ اَسَفُّوا، وَ طِرْتُ اِذْ طَارُو).(3)

این در حقیقت کنایه اى است از وضع پرندگانى که به صورت دسته جمعى پرواز مى کنند گاه اوج مى گیرند و به فراز مى روند و گاه پایین مى آیند و به زمین نزدیک مى شوند و در هر دو حال همراه یکدیگرند.

روشن است که احوال شکننده زمان خلفا ـ مخصوصاً به هنگامى که یک خلیفه از دور، خارج مى شد ـ ایجاب مى کرد که از هر گونه تفرقه پرهیز شود مبادا دشمنانى که در کمین نشسته بودند سر برآورند و اساس اسلام را به خطر بیندازند.

این احتمال نیز در تفسیر این جمله وجود دارد که منظور امام(علیه السلام) این بوده است که من همواره به دنبال حق بوده ام و براى بدست آوردنش همراه آن حرکت کردم، با آنهایى که در ردیف بالا بود همراه شدم و با اینها که در ردیف پایین بودند نیز همراهى کردم.

سپس به نتیجه این شورا و کارهاى مرموزى که در آن انجام گرفت اشاره کرده مى فرماید: «یکى از آنها (اعضاى شورا) به خاطر کینه اش از من روى بر تافت و دیگرى خویشاوندى را بر حقیقت مقدم داشت و به خاطر دامادیش تمایل به دیگرى (عثمان) پیدا کرد، علاوه بر جهات دیگرى که ذکر آن خوشایند نیست» (فَصَغ(4) رَجُل مِنْهُمْ لِضِغْنِهِ(5)، وَ مالَ الآخَرُ لِصِهْرِهِ، مَعَ هَن(6) وَ هَن).

منظور مولا از جمله اوّل «سعد بن ابى وقّاص» بود که مادرش از بنى امیه بود و دایی ها و نزدیکان مادرش در جنگهاى اسلام در برابر کفر و شرک به دست على(علیه السلام)کشته شده بودند، به همین دلیل او در زمان خلافت على(علیه السلام)نیز با حضرتش بیعت نکرد و «عمر بن سعد» جنایتکار بزرگ حادثه کربلا و عاشورا فرزند همین سعد بود. بنابراین کینه توزى او نسبت به على(علیه السلام) مسلّم بود و به همین دلیل در آن شورا به على(علیه السلام) رأى نداد و به وسیله «عبدالرحمان بن عوف» به عثمان رأى داد.

بعضى نیز گفته اند منظور از این شخص «طلحه» است که مراتب کینه توزى او نسبت به مولا محرز بود و هم او بود که با همراهى «زبیر» آتش «جنگ جمل» را که به گفته مورّخان، 17 هزار نفر در آن کشته شدند، روشن ساخت.

این احتمال را «ابن ابى الحدید» تقویت کرد، در حالى که بعضى از شارحان «نهج البلاغه» معتقدند: «طلحه» گرچه از سوى «عمر» براى شورا انتخاب شد ولى در «مدینه» نبود و موفّق به شرکت در جلسه شورا نشد».(7)

امّا کسى که به خاطر دامادیش متمایل شد «عبدالرحمان بن عوف» بود زیرا «عبدالرحمان» شوهر «امّ کلثوم» خواهر «عثمان» بود.

امّا جمله «مَعَ هَن وَ هَن»(8) ـ با توجّه به این که واژه «هن» کنایه از کارهاى زشتى است که گفتن آن ناخوشایند است ـ مى تواند اشاره به امور ناخوشایند دیگرى بوده باشد که «عبدالرحمان بن عوف» در رأى دادن به «عثمان» انتظار آن را داشت مانند سوء استفاده هاى مالى از بیت المال مسلمین و یا سلطه بر توده هاى مردم و یا به دست آوردن مقام خلافت بعد از «عثمان» و یا همه اینها. از مجموع این سخن، روشن مى شود که شورا در محیطى کاملا ناسالم برگزار شد و چیزى که در آن مطح نبود مصالح مسلمین بود و طبیعى است که محصول آن به نفع مسلمین تمام نشود و حوادث دورانِ «عثمان» نشان داد که چه خسارت عظیمى از این ناحیه دامنگیر مسلمین شد.

 

پی نوشت ها :

(1) . در مقاییس اللغة آمده است که یکى از دو معناى اصلى «زعم» عبارت است از سخنى که واقعیت ندارد و گوینده اش نیز به آن مطمئن مى باشد.

(2) . لام در «لَلّه» مفتوح است و براى استغاثه مى باشد و لام در «للشورى» مکسور است و مستغاث منه مى باشد.

(3) . «اَسْفَفْتُ» از ماده «اِسْفاف» به معناى نزدیک شدن چیزى با شىء دیگر است و هنگامى که پرنده، خود را به زمین نزدیک کند این تعبیر در مورد او بکار مى رود. این تعبیر در مورد بافتن حصیر و مانند آن نیز به کار مىورد زیرا رشته هاى آن به هنگام بافتن به هم نزدیک مى شود و به معناى شدّت نگاه کردن نیز آمده است. (مراجعه کنید به مقاییس اللغة و لسان العرب).

(4) . «صغا» در اصل از ماده «صغو» (بر وزن فعل) به معناى تمایل به چیزى است.

(5) . «ضغِن» (بر وزن ضمن) به معناى کینه و عداوت است و در اصل به معناى پوشانیدن توأم با انحراف مى باشد.

(6) . «هن» تفسیر آن در متن مى آید.

(7) . در شرح نهج البلاغه خویى عدم حضور «طلحه» در شورا بلکه در مدینه، از «طبرى» نقل شده است (شرح خویى، ج 3، ص 73).

(8) . علماى لغت تصریح کرده اند که «هن» به معناى فلان است و در جایى گفته مى شود که انسان مى خواهد به چیزى، سربسته اشاره کند، به خاطر زشتى آن، یا به دلایل دیگرى که در نظر داشته. و معمولا این واژه در امور بد و صفات زشت و ناخوشایند به کار مى رود و در نیکیها به کار نمى رود.

بخش نهج البلاغه تبیان

---

منبع : کتاب  پیام امام علی(علیه السلام)، جلد1، ص 358.

 

نهج البلاغه؛ مجهولات معلوم!

انبیاء و اولیای الهی عموماً به زبانی ساده و قابل فهم برای همه مردم سخن می گویند، به طوری که همه افراد به تناسب میزان هوش و کمالات خود بتوانند از آن بهره مند شوند. نهج البلاغه مجموعه ای از سخنان و خطبه های امیرالمؤمنان است که در وجه تسمیه آن آمده است که «دریایی از بلاغت» می باشد. ممکن است این سؤال مطرح شود که چرا امیرمؤمنان در خطبه ها و مواعظ خود به اصطلاح اهل علم و حکمت سخن فرموده اند نه به زبان عامه مردم و به زبانی ساده و عامیانه؟!

 

 

اقسام مجهولات

در جواب این سؤال باید گفت مجهولات بر دو قسم است: یک وقت حقیقت یک مطلبی بر شخصی مجهول است. یک وقت حقیقت مجهول نیست بلکه معلوم نیست اما اسم آن معلوم نیست. مثلاً نجّار و بنّای ماهر بین خودشان یک سری اصطلاحاتی دارند که شخص عادی متوجه آن نمی شود مثلاً اسم خاصی برای برخی از ابزارهایشان به کار می برند یا اصطلاحات مخصوصی برای بعضی از کارهای خود دارند. اینها مطالبی نیست که سایر مردم حقیقت معنای آنها را ندانند بلکه می دانند مثلاً اسم شئ خاصی است ولی نمی دانند این اسم خاص برای کدام ابزار به کار می رود.

پس همه افراد معنی را فهمیده اند فقط اسمش را نمی دانند.

 

سخنان حکمت آموز؛ مجهولات معلوم!

بسیاری از سخنان حکمت آمیز و مسائل در ظاهر پیچیده از نوع مجهولاتی است که حقیقت آن برای اکثر مردم مجهول نیست و آنها معنا و مفهوم آن مطالب را متوجه می شوند اما اسامی و اصطلاحات خاص حِکمی را نمی دانند. مثلاً اگر به یک جوانی بگویند موسیقی گوش نده! فوراً می پرسد چرا؟! این به معنای آن است که او حقیقت علت یابی را متوجه است اگرچه اسم خاصی برای آن نداند.

 

 

زبان همه فهم امیر مؤمنان (علیه السلام)

امیر مؤمنان اگرچه به روش حکماء استدلال می فرمایند و سخنانی را مطرح می نمایند که در نهایت عمق و عظمت است، اما به زبانی است که همه مردم چه حکیم و فیلسوف باشند و چه عامه مردم آن مطالب را می فهمند و از آنها استفاده می کنند؛ به طوری که در همان زمان ایراد و خطبه ها بسیاری از مردم آنها را می نوشته اند. ما امروزه اگر بخواهیم خطبه های حضرت را به فارسی بگوییم باید الفاظ حضرت را یکی یکی معنی کنیم و در آن صورت مشاهده می شود که به راحتی حقیقت آن قابل فهم است گرچه برخی اصطلاحات خاص آن را ندانیم.

 

استدلال حضرت در یگانگی خدا

مثلاً حضرت می فرمایند هر که چگونگی برای خدا قائل شود او را یگانه ندانسته است. مثلاً اگر گفت خدا فلان طور است او را به یگانگی نشناخته است. یعنی هر کس برای خدا صفاتی را ثابت کند او را از یگانگی خارج کرده است. مثل برخی از اعراب و هندوها که خدا را به صورت بتی توصیف می کردند که اینها یگانگی خدا زیر سؤال برده اند. این استدلال در زبانی بسیار ساده اما مطلبی بسیار عمیق و فلسفی را بیان می دارد. از این رو برای همه قابل فهم است گرچه به شیوه حکمی استدلال و برهان آورده است.

 

 

نتیجه گیری

نهج البلاغه امیر مؤمنان(علیه السلام) گرچه دریایی از سخنان حکمی و عمیق است، زبانی همه فهم برای مردم دارد و هر کس به تناسب معرفت و توان خود می تواند از آن بهره مند شود.

 

---

فهرست منابع و مآخذ

1- هزار و یک کلمه- حسن زاده آملی- ج4- ص168.

2- نهایه الحکمه- علامه طباطبایی

3- فضایل و سیره چهارده معصوم- عباس عزیزی

4- آیات الولایه- سیدکاظم ارفع

5- نهج البلاغه- شرح علامه جعفری

6- تاریخ از نگاه امیر مؤمنان(علیه السلام)- علامه جعفری

فرزند قرآن در مهجوریت

---

"نهج البلاغه" آئینه‌ایست شفاف در نمایاندن رخسار زیبای خالقش یعنی امیرمؤمنان. اگرچه که در شناخت آن وجود اکمل کافی نیست. این مجموعه زیبا و نفیس كه روزگار از كهنه كردن آن ناتوان است و گذشت زمان و ظهور افكار و اندیشه های نوتر و روشن تر بر ارزش آن افزوده، منتخبی است از خطابه ها و دعاها، وصایا، نامه ها و  جمله های كوتاه مولای متقیان علی (ع) كه بوسیله سید شریف رضی در حدود هزار سال پیش گردآوری شده است.

---

نهج البلاغه مرهمی است بر دردهای جانكاه بشریت.

نهج البلاغه داروی مؤثری است بر تلطیف روح انسان ها و مبارزه با خشونت ها.

نهج البلاغه اثری است به درخشندگی آفتاب، به لطافت گل، به قاطعیت صاعقه، به غرش طوفان و برق، به تحرک امواج، به بلندی ستارگان دوردست بر اوج آسمان ها.

نهج البلاغه در حقیقت فرزند قرآن است.

این مجموعه زیبا و نفیس كه روزگار از كهنه كردن آن ناتوان است و گذشت زمان و ظهور افكار و اندیشه ای نوتر و روشن تر بر ارزش آن افزوده، منتخبی است از خطابه ها و دعاها، وصایا، نامه ها و  جمله های كوتاه مولای متقیان علی (ع) كه بوسیله سید شریف رضی در حدود هزار سال پیش گردآوری شده است.

او از نظر خودش آنهایی كه از جنبه بلاغت برجستگی خاصی را داشته اند انتخاب كرده، از اینرو این منتخب را نهج البلاغه نام نهاد. كلمات امیرالمؤمنین (ع) از قدیم ترین ایام با دو امتیاز همراه بوده است. 1- فصاحت و بلاغت 2- همه جانبه بودن (چندی بعدی بودن) توأم شدن ایندو با هم سخن علی (ع) را در حد اعجاز قرار داد و به همین جهت سخن علی (ع) در حد واسط كلام مخلوق و كلام خالق قرار گرفته «فوق كلام المخلوق و دون كلام الخالق» ¹

 نهج البلاغه به اقرار اغلب دانشمندان و نویسندگان و ادبای حتی معاصر غیر شیعی عرب، زیباترین متن عرب است.

سخنانی كه از نظر ادبی در اوج زیبایی و از نظر فكر در عمق بسیار و از نظر اخلاق سرمشق و نمونه است،

در آن عباراتی هست كه هر خواننده ای اقرار می كند كه در بشریت نظایر این عبارات وجود ندارد.

"نهج البلاغه" آئینه‌ایست شفاف در نمایاندن رخسار زیبای خالقش یعنی امیرمؤمنان.اگرچه که درشناخت آن وجود اکمل کافی نیست. بنابر نقل مسعودى آن مورخ بزرگ شیعی درجلد دوم"مروج الذهب" فقط عدادخطبه های منقوله از آنحضرت در منابع از چهارصد و هشتاد هم میگذرد در صورتیکه تمام خطبه‌هاى گردآوری شده درنهج‌البلاغه توسط سیدرضى که مردى ادیب،وسخن شناس بود و لاجرم در انتخاب این سخنان بیشتر به جنبه‌هاى فصاحتى وبلاغتى اش توجه داشته و عنوانش را هم“نهج‌البلاغه”نهاد تنها دویست و سى و نه خطبه است.و بعنوان نمونه بخش دیگری از جملات حکمی و روایات آنحضرت را درکتب روائی معتبری چون"غررالحکم" و"بحارالانوار" و "وسائل الشیعه" و....میتوان یافت.   

«ما مفتخریم كه كتاب نهج البلاغه كه بعد از قرآن بزرگترین دستور زندگی مادی و معنوی و بالاترین كتاب رهایی بخش بشر است و دستورات معنوی و حكومتی آن بالاترین راه نجات است، از امام معصوم ماست.»  (امام خمینی «ره»)

 

جذابیت و گیرایی نهج البلاغه

نهج البلاغه همه جا در مسیر آزادی انسانها گام بر می دارد. آزادی از زنجیر اسارت هوا و هوس های سركش، از زنجیر اسارت ستمگران خودكامه، طبقات مرفه پرتوقع، جهل و بی خبری، كه انسان را به لذت و بدبختی می كشاند، و هشدار می دهد كه هر جا نعمت های فراوانی روی هم انباشته است حقوق از دست رفته ای در كنار آن به چشم می خورد.

و عجیب است که کسی در دلش دغدغه های عرفانی باشد و تنی به آب معرفت اقیانوس نهج البلاغه نزند جذبه های عرفانی نهج البلاغه چنان است كه ارواح تشنه را با زلال خود آن چنان سیراب و مست می كند كه نشئه شراب طهورش را به لرزه می اندازد ، لرزه ای دردناک و در عین حال لذت بخش.

در عرصه سخن فصیح و بلیغ است واقعا فوق بشری است نهج البلاغه را از هر بعدی نگاه کنیم برتریش هویدا است و از دیگر امتیازات سخنان امام علی (ع) این است كه محدود به زمینه خاصی نیست در شرح اسماء و صفات الهی به چهره یک فیلسوف مجسم می شود كه فقط از توحید سخن گفته، در خطبه جهاد، فرمانده و افسر شجاع و دلاوری را می بینیم كه دقیقترین تاكتیك ها را تشریح می كند. در مسند حكومت و رهبری راه وصول به یک آرامش اجتماعی و سیاسی و نظامی را با پخته ترین عبارات بیان می كند و در مسند درس و اخلاق عباراتی محكم، عمیق و نافذ برای سالكان می گوید كه مرد وارسته ای چون "همام" پس از شنیدن آن صیحه ای می زند و نقش زمین می شود.

 

 

چرا از نهج البلاغه دوریم؟!

ما كه چنین گنجی در خانه داریم چرا تهی دستیم؟ ما كه چنین چشمه زلال و گوارا و جوشنده ای در دسترس داریم چرا تشنه ایم؟ ما كه دارای این میراث بزرگ اسلامی هستیم چرا  دست به سوی دیگران دراز می كنیم؟ و پاسخی جز این ندارد كه: نهج البلاغه را نشناخته ایم و بر ارزش واقعی این مجموعه بزرگ واقف نگشته ایم.

و عجیب این كه نهج البلاغه در دیار خویش در میان شیعیان علی (ع)، حتی در حوزه های علمیه شیعه غریب و تنهاست. همچنانكه خود علی (ع) غریب و تنهاست. بدیهی است اگر محتویات كتابی و یا اندیشه ها و احساسات و عواطف شخصی با دنیای روحی مردمی سازگار نباشد، این كتاب یا آن شخص در عمل تنهاست و بیگانه می ماند و هر چند نامشان با هزاران تجلیل و تعظیم برده شود.

 

شیوه انس و بهره‎مندی از نهج البلاغه:

بدون تردید داشتن تعهد و احساس نیاز دردمندانه برای كار، برخورداری از اخلاص و نیت پاک، توكل همه جانبه به خدا، ایمان داشتن به هدف، دارا بودن پشتكار و شكیبایی و بردباری در جریان كار، انسان را وادار می‎كند كه به دنبال پیدا كردن راههای هدایت و نجات و رسیدن به كمال و عزت باشد، در این راستا غنی‎ترین گنجینه الهی و آسمانی قرآن مجید است كه بعد از قرآن نهج البلاغه كه مفسر و متمّم قرآن بوده و به عنوان اخ القرآن شهرت گرفته، بهترین استفاده‎ها و بهره‎مندی از معارف نهج البلاغه را می‎توان برد كه ممكن است در این رابطه روش‎های متعدد و گوناگونی برای بهره‎مندی از نهج البلاغه وجود داشته باشد اما از جمله دو شیوه تاكنون مفید آزموده شده و كارساز بوده است:

1ـ یكی روش فراگیری آزاد كه انسان برای اساس عشق و علاقه خود، كتاب نهج البلاغه را تهیه نماید و به صورت منظم از اوّل تا به آخر آن را مطالعه كند، البته این روش وقتی جواب خواهد داد كه پیش زمینه هایی برای بهره‎گیری از نهج البلاغه فراهم شده باشد مثلاً انسان با برخی علوم نظیر ادبیات عرب، فلسفه، كلام، عرفان اسلامی، تاریخ اسلام تا اندازه‎ای آشنا باشد و در ضمن از شرح‎هایی كه تاكنون برای نهج البلاغه و درباره برخی خطبه‎های آن نگارش یافته است مانند شرح ابن‎میثم بحرانی، شرح ابن‎الحدید، شرح علّامه شوشتری و شرح علّامه جعفری نیز استفاده نماید تا بتواند نكات ظریف و نهفته معارف نهج البلاغه را به‎طور كامل درك كند. (برای اطلاع بیشتر از نحوه استفاده از این روش به منبع ذیل مراجعه شود.) ²

2ـ شیوه دوم كه به‎طور یقین كار آمدتر و مفیدتر خواهد بود آن است كه انسان نهج البلاغه را به عنوان یک متن علمی تخصصی در محضر فردی كه كارشناس معارف نهج البلاغه در محورهای مختلف باشد به‎طور دقیق و منظم تحصیل كند و دوره آموزشی و فراگیری برایش تدارک  ببیند این روش در صورتی بهتر عمل خواهد شد كه در مراكز علمی نظیر حوزه و دانشگاه نهج البلاغه به عنوان متن درسی دانش‎پژوهان قرار داده شود. چنان‎كه در گذشته برخی از بزرگان نه تنها متن نهج البلاغه بلكه بعضی شرح‎های آن را در محضر بزرگان تحصیل می‎كرده‎اند كه از جمله در اجازه نامه‎ای كه فخرالمحققین برای سید حیدر آملی داده آمده است كه سید حیدر آملی از جمله كتاب‎هایی را كه نزد فخرالمحققین فراگرفته است نهج البلاغه و شرح میثم بحرانی به نهج البلاغه بوده است. ³

این مسئله دو نكته اساسی را می‎رساند یكی این كه بزرگان از علمای شیعه در قدیم بر اساس عنایت و اهمیت خاصی كه به نهج البلاغه می‎داده‎اند آن را جزء متون درسی طلاب قرار داده بوده‎اند. و دیگر این كه بهترین روش بهره‎مندی از نهج البلاغه همان است كه نزد متخصصی فن فراگرفته شود.

شاید با خود بگویید این کارها که همه زمان بر و وقت گیر است در پاسخ باید گفت در راه فراگیری نهج البلاغه که از زبان مبارک قرآن ناطق و صاحب سر رسول خداست اگر از جان هم بگذریم هنر نکرده ایم .

شاید در این راه سختی هایی باشد اما در مقابل آن معارف بلند که بدست خواهیم آورد که سعادت هر دو جهانمان را تضمین می کند چیزی نخواهد بود .

حیف است که خود را از خان معرفت نهج البلاغه محروم داریم و در پی خس و خاشاک دنیا عمر بفرساییم و بیراهه بیازماییم .

---

پی نوشت ها :

1 . ابن‎ابی‎ الحدید، شرح نهج البلاغه، ج 1، صفحة 24. نشر مكتبة آیة الله مرعشی، قم 1404 ق.

2 . دكتر سید محمد مهدی جعفری، آموزش نهج البلاغه، ج 1، نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سال 1373 ش.

3 . سید حیدر آملی، تفسیر المحیط الاعظم والبحر الخفم، ج 1، صفحة 532، نشر مؤسسه البطاعة و النشر، چاپ اول سال 1414 ق.

 

پاسخ به شبهه عدم اعتبار نهج البلاغه

---

بین زمان حیات علی بن ابیطالب و تدوین كتاب نهج البلاغه حدود سه و نیم قرن، فاصله است، پس نمی توان بر این كتاب اعتماد نمود؟  

---

اگر سیدرضی مصادر این سخنان را در نهج البلاغه ذكر نكرده است به این دلیل بوده كه وی به فراوانی منابع و مصادر سخنان امام علی ـ علیه السّلام ـ و صدور این سخنان از امام علی ـ علیه السّلام ـ یقین داشته است. ایشان در مواردی كه به یقین نرسیده، و نسبت به خطبه‌ها، نامه‌ها یا حكمت‌هایی كه چنین یقینی برایش حاصل نگشته بوده، مصادر و اسانید آنها را ذكر كرده است. از جمله در برخی از سخنان آن حضرت به مصادری مانند، «كتاب البیان و التبیین» عمرو بن بحر جاحظ؛ كتاب المختضب مبرد؛ كتاب المغازلی سعید بن یحیی؛ الجمل واقدی و... اشاره كرده است.²

در سالهای اخیر برای یافتن مصادر كلمات امام علی ـ علیه السّلام ـ در نهج البلاغه تلاش‌هایی صورت گرفته و منابع معتبر آن سخنان را نشان داده‌اند. كتاب‌های زیر نمونه‌هایی از این تلاش‌ها است:

1. مصادر نهج البلاغه، ضمیمه كتاب ماهو نهج البلاغه، هبه الدین شهرستانی.

2. مدارك نهج البلاغه، هادی آل كاشف الغطاء.

3. استناد نهج البلاغه، امتیاز علی خان عرشی رامپوری هندی.

4. مصادر نهج البلاغه و اسانیده، عبدالزهراء الحسینی الخطیب.

5. نهج البلاغه توثیقه و نسبته الی الامام علی ـ علیه السّلام ـ ، ‌دكتر حامد حنفی.³

طبق تحقیقات انجام شده در این زمینه معلوم شده است كه 87 خطبه و 50 نامه و 144 حكمت در منابع معتبر اهل سنت پیش از سیدرضی، 37خطبه و 7 نامه و 46 حكمت در منابع شیعی پیش از رضی، 5 خطبه و 4 نامه و 100 حكمت از منابع شیعی پس از سیدرضی ولی مستقل از كار او، و 3 خطبه، 1 نامه، و 40 حكمت در منابع سنی هم عصر و پس از سیدرضی، نقل شده است.⁴

علاوه بر مطالب فوق باید افزود كه یكی از راه‌های شناخت كلام شخصیت‌های برجسته دینی و تاریخی، شناسایی سخنان آنها از نوع سبک و سیاق هر كدام آنان و درجه فصاحت و بلاغت سخنان آنها است. با این حساب اگر كسی در نهج البلاغه نیك بیاندیشد، آن را دارای یك اسلوب ویژه، و از حیث فصاحت و بلاغت در اوج، خواهد دید و به یقینی در می‌یابد كه تمامی این سخنان از یك شخص صادر شده است و از آنجایی كه به تواتر و به صورت یقین انتساب برخی از سخنان آن به امام علی ـ علیه السّلام ـ روشن است، معلوم می‌گردد كه كل نهج البلاغه سخنان نورانی و حقیقت نمای امیرالمؤمنین علی ـ علیه السّلام ـ است.⁵

از سوی دیگر چون مرحوم سیدرضی در صدد جمع‌آوری سخنان بلیغ بوده، بخشهای بعضی از خطبه‌ها را حذف كرده است و بعضی‌ها را نیاورده است لذا برخی از نویسندگان به تكمیل آن پرداختند و به صورت «مستدرک نهج البلاغه» تدوین گشت، علاوه بر آن كه همه خطبه‌ها و نامه‌ها را با سند ذكر كرده‌اند.

 

بخش نهچ البلاغه تبیان

---

پی نوشت ها :

[1]. محمد تقی جعفری، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، چ دوم، 1358، ص 303.

[2]. سبحانی، جعفر شیخ، تفسیر نهج البلاغه، قم، امام صادق ـ علیه السّلام ـ ، تهران، ص 30 ـ 31.

[3]. جعفری، محمد مهدی، آشنایی با نهج البلاغه، تهران، امیركبیر، چاپ اول، 1364، ص 84 ـ 85.

[4]. جعفری، محمد مهدی، پژوهشی در اسناد و مدارك نهج البلاغه، انتشارات قلم، 1356، ص 203.

[5]. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج 2، ص 546.

---

منبع : پایگاه اسلام شیعه

 

درنگی بر شخصیت والای سید رضی

---

سید رضى، از مفاخر خاندان پاک نبوى و پیشواى دانشمندان علم و حدیث و ادب و قهرمانان عرصه ى دین و دانش و مذهب است.

---

مادر وى فاطمه دختر حسین بن ابى محمد اطروش از نسل امام على علیه السلام بود كه نسبش با شش واسطه به آن حضرت مى رسد. [ فاطمه بنت الحسین بن ابى محمد الحسن الاطروش بن على بن الحسن بن على بن عمر بن على بن ابى طالب علیه السلام. ]

فاطمه زنى فاضله، پارسا، بلند نظر و با تقوا بود و به همین دلیل توانست فرزندانى همچون سید شریف رضى و سید شریف مرتضى در دامان خود پرورش دهد. آرى سید شریف رضى از چنین پدر و مادرى به دنیا آمد و در میان چنین خاندان پاك و با شخصیتى پرورش یافت كه از كودكى آثار بزرگى، جلالت، مجد و عظمت از چهره اش نمایان بود.

ابن ابى الحدید معتزلى در كتاب "شرح نهج البلاغه ج 1، ص 41 " داستان شاگردى سید رضى و سید مرتضى، نزد شیخ مفید رحمه الله را نقل مى كند كه بسیار جالب و شنیدنى است:

"شیخ مفید "ابوعبدالله محمد بن نعمان" فقیه شبى در خواب دید حضرت فاطمه ى زهرا علیهاالسلام دخت رسول اكرم صلى الله علیه و آله و سلم دست دو فرزند كوچكش، حسن و حسین را گرفته و وارد مسجد كرخ "یكى از محله هاى قدیمى بغداد" شد و آنها را به وى سپرد و گفت "علمهما الفقه" به این دو فرزندم فقه بیاموز، شیخ مفید شگفت زده از خواب برخاست، چون صبح شد مطابق معمول به آن مسجد رفت مدتى نگذشته بود كه دید "فاطمه" مادر پاك و پارساى سید رضى همراه با خدمتكاران خویش وارد مسجد شد در حالى كه فرزندان كوچكش سید رضى و سید مرتضى را به همراه داشت، شیخ مفید تا آنها را دید از جا برخاست و به فاطمه سلام كرد، فاطمه رو به شیخ كرد و گفت: اى شیخ این دو فرزندان منند، آنان را نزد شما آوردم كه به ایشان فقه بیاموزى.

شیخ مفید به یاد خواب شب گذشته ى خویش افتاد و گریه كرد و آنگاه داستان خواب خود را براى فاطمه بازگو نمود و بدینسان شیخ مفید به تعلیم و تربیت آن دو كودک همت گماشت و خداوند نیز بر آنان منت گذاشت و درهاى دانش و فضایل فراوانى را به روى آنان گشود و از آنان آثار ماندگار و مفیدى در روزگار به جاى ماند".

مرحوم علامه امینى در كتاب ارزشمندى "الغدیر" ج 4، ص 181، درباره ى سید رضى مى گوید: "«سید رضى، از مفاخر خاندان پاک نبوى و پیشواى دانشمندان علم و حدیث و ادب و قهرمانان عرصه ى دین و دانش و مذهب است. »

آرى او در تمام آنچه از نیاكان پاك خود به ارث برده بود پیشتاز و نمونه شد: از دانش جوشان و فروانان، روحیات بلند، نظر طائب و ثاقب، طبع بلند و اباى نفس، ادب برتر و حسب پاكیزه، او از نوادگان شجره ى نبوى و از شاخه هاى پربار ولایت علوى است، مجد و عظمتش را از حضرت فاطمه علیهاالسلام و بزرگى و سیادت را از امام موسى بن جعفر علیه السلام به ارث برده است.

وى صاحب دهها فضایل دیگر است كه قلم را یاراى نگارش همه آنها نیست...". سپس علامه امینى رحمه الله نام بیش از چهل كتاب را كه درباره ى زندگى و شخصیت سید رضى سخن گفته اند ذكر مى كند و مى افزاید: "روحیات بلند او را مى توان در كتابى كه "علامه شیخ عبدالحسین حلى" به عنوان مقدمه در جزء پنجم تفسیر خود در 112 صفحه نوشته، خواند و شخصیت والاى او را در كتاب "عبقریه الرضى" نوشته ى نویسنده معروف "زكى مبارك" در دو جلد قطور مطالعه كرد و پیش از این دو تن، علامه شیخ محمد رضا كاشف الغطاء نیز درباره ى وى كتابى نوشته است.

مرحوم محدث قمى در كتاب "تحفه الاحباب" ص 457، شماره 606 مى گوید: "محمد بن الحسین الموسوى معروف به سید رضى، برادر سید مرتضى "رضى الله عنهما" ذوالحسبین نقیب علوى و شریف اشراف بغداد مشهور به عظمت شان و علو همت و فصاحت زبان و عذوبت شعر، جلالت شانش زیاده از آنست كه ذكر شود و از براى او در شرف نفس و علو همت حكایاتى است كه مقام نقلش نیست.

در ششم محرم سنه ى 406 به سن چهل و هفت سالگى وفات فرمود و سید مرتضى از كثرت جزع و مصیبت نتوانست جنازه ى او را مشاهده نماید، تصانیف او همه ممتاز است.... .

 

 

تالیفات و كتابهاى سید رضى:

مرحوم علامه امینى در كتاب "الغدیر" نام 19 كتاب و اثر را از سید رضى ذكر كرده كه مهمترین آنها كتابهاى زیر است:

1- نهج البلاغه "كه مجموعه ایست از سخنان و نامه هاى حضرت على علیه السلام".

2- خصائص الائمه "كه سید رضى در مقدمه نهج البلاغه به آن اشاهر كرده".

3- نامه هاى علمى او "در سه جلد".

4- مجازات الاثار النبویه

5- معانى القرآن

6- حقائق التاویل فى متشابه التنزیل و...

آنگاه صاحب "الغدیر" نام 81 كتاب را كه در شرح یا ترجمه ى نهج البلاغه تا زمان وى نوشته شده است، ذكر مى كند.

 

سید رضى و شعر

سید رضى در حالى كه هنوز به ده سالگى نرسیده بود قصیده اش غراء سروده كه در آن نسب عالى خود را بازگو مى كند و بسیارى از دانشمندان وى را شاعرترین فرد قریش مى دانند. خطیب بغدادى در "تاریخ بغداد" ج 2، ص 246 مى گوید: "از محمد بن عبدالله كاتب شنیدم كخه نزد یكى از بزرگان به نام "ابوالحسین بن محفوظ" گفته بود: من از گروهى از دانشمندان ادبیات شنیدم كه مى گفتند: سید رضى زبردست ترین شاعر قریش است.

"ابن محفوظ" در پاسخ گفت: آرى این سخن درست است، سپس افزود: در میان قریش كسانى بودند كه خوب شعر مى گفتنتد اما شعر آنان اندك بود، ولى كسى كه هم زیبا شعر گفته و هم زیاد، جز سید رضى كسى نبوده است".

نقابت [ "نقابت" منصبى بوده مردمى كه به شخصیت ممتاز و محبوب و عالم برجسته و با تقوى تعلق مى گرفت و مردم به طور طبیعى به دور او گرد مى آمدند و سرپرستى او را پذیرا بودند و خلفا و سلاطین وقت براى كسب وجهه و محبوبیت به چنین افرادى حكم مى دادند، صاحب این منصب عهده دار امور ذیل بود: ]

1 - حفظ و نگهدارى آمار خانواده هاى سادات "شجره ى نامه ى سیادت.

2 - مراقبت بر صحت انتساب آنان و حفظ شاخه هاى سیادت نظیر سادات هاشمى، طالبى، علوى، حسنى، حسینى، موسوى و...

3 - ثبت موالید و فوت شده گان با دقت تمام.

4 - مراقبت افراد از نظر آداب و اخلاق.

5 - دور نگهداشتن آنان از مشاغل پست و نامشروع.

6 - بازداشتن آنان از ارتكاب گناه و بى حرمتى به قوانین اسلام.

7 - جلوگیرى از تعدى و تجاوز سادات به دیگران و پرهیز خودبرتر بینى.

8 - احقاق حقوق آنان "به عنوان وكیل مدافع.

9 - استیفاى حقوق آنان از خمس اموال.

10 - مراقبت بر ازدواج زنان و دختران آنان و ممانعت از ازدواج حتى بیوه زنان با ناپاكان و طاغوتیان.

11 - اجراى عدالت و موعظه ى خاطیان.

12 - نظارت بر موقوفات و استیفاى حقوق آنان از عائدات اموال وقف شده.

"نقل از "الغدیر" ج 4، صفحات 207 -205 با تلخیص". سید رضى: سید رضى در سال 380 هجرى قمرى توسط "الطائع بالله" خلیفه ى عباسى ریاست طالبیین، سرپرستى حاجیان "امیر الحاج" و سرپرستى دیوان مظالم را عهده دار شد و این در حالى بود كه بیش از بیست و یك سال نداشت. و در 16 محرم سال 403 به ولایت و سرپرستى طالبیین در همه بلاد منصوب گردید و به عنوان "نقیب النقباء" خوانده شد.

سید رضى به دلیل كفایت و شایستگى كه داشت در زمان "القادر بالله" خلیفه ى عباسى، سرپرستى حرمین شریفین نیر به وى سپرده شد. "ناگفته نماند: از آنجا كه سید رضى نفوذ فوق العاده اى در میان بنى هاشم و علویین داشت و بزر گ و معتمد آنان بود، لذا دستگاه خلافت چاره اى جز این نداشت كه اینگونه منصبهاى اجتماعى را به اینگونه افراد بسپارد".

سبط ابن جوزى در "المنتظم" ج 7، ص 279 مى گوید: رضى بزرگ طالبیین در بغداد بود، وى قرآن را در مدت كمى بعد از آنكه سنش از سى گذشته بود حفظ كرد و فقه را نیز به طور عمیق و قوى شناخت و فراگرفت، او دانشمندى فاضل، شاعرى زبردست، داراى همت عالى و متدین بود روزى مقدارى پشم گوسفند از زنى خرید به پنج درهم و چون آن را به خانه برد و گشود در میان آن مقدارى نوشته به خط "ابى على بن مقله یافت پس به دلال گفت تا زن را حاضر كند، چون زن حاضر گشت به وى گفت من در میان پشمهایى كه از شما خریدم، نوشته اى به خط "ابن مقله" یافتم، اكنون اختیار با شما است، كه اگر خواهى این نوشته ها را بگیر و یا قیمت آن- كه پنج درهم است- دریافت كن، زن پول را گرفت و براى سید رضى دعا كرد و برگشت و همچنین سید رضى داراى جود و سخاوت فراوان نیز بود.

و به جهت رعایت اختصار در همین جا به این مطلب خاتمه مى دهیم. و صلى الله على محمد و آله الطیبین الطاهرین و آخر دعوانا ان الحمدالله رب العالمین.

بخش نهج البلاغه تبیان

 منبع : پایگاه اسلام شیعه

 

 

نهج البلاغه در کلام بزرگان

در امثال و حكم عربى شهرت دارد كه «كلام الملوك، ملوك الكلام‏» ، این سخنى به غایت‏ حكیمانه است، نهج‏البلاغه مولا

امیرالمؤمنین كه الحق «اخ القرآن‏» نام گرفته نیز مصداق عالى این سخن حكمت‏آمیز است، زیرا از زبان و قلم بزرگ مردى تراویده كه در جهان سخنورى یگانه بوده كلامش سرآمد كلام‏هاست. از همین روى درباره این اثر جاودانه گفته‏اند «فوق كلام المخلوق و دون كلام الخالق‏».

  آرى، امام مؤمنان در عرصه سخنورى گوى سبقت از همگان ربوده و توسن بلاغت را در میدان فصاحت ‏بى‏مهابا تازانده و هیچ كسى یاراى هماوردى با او را ندارد، و نه تنها هم كیشان امام متقین بر بى‏رقیبى وى اذعان دارند، بلكه سخنوران غیر مسلمان هم بر این امر گواهند، و جز این نیست كه كلام امام على (ع) مؤید از جانب حق است و از زبان و قلمى تراویده كه در شهر علم نبى (ص) بوده است .
 

خوش‏تر آن باشد كه سر دلبران

گفته آید در حدیث دیگران

در ابتدا جهت تیمن به ذكر بیاناتى از بنیانگذار جمهورى اسلامى حضرت امام خمینى (ره) مى‏پردازیم:

  ما مفتخریم كه كتاب «نهج‏البلاغه‏» كه بعد از قرآن، بزرگترین دستور زندگى مادى و معنوى و بالاترین كتاب رهایى بخش بشر است و دستورات معنوى و حكومتى آن بالاترین راه نجات است، از امام معصوم ماست‏».¹
سخنوران و دانشمندان عرب به حكم همزبانى اولین كسانى‏اند كه حلاوت این اثر ماندنى را چشیده‏اند:

 سیدرضى كه خود همت ‏به جمع‏آورى این اثر سترگ گماشته و با نهج‏البلاغه جاودانه شده و همچون قطره‏اى كه خود دریا شده مى‏نویسد: «جویندگان و سود برندگان از آن زیاد است و این به دلیل گران سنگى و قدر و منزلت این كتاب در فراهم داشتن شگفتى‏هاى سخن‏ورى و زبان‏آورى اوست».²

  عبدالحمید كاتب از سخنوران بزرگ عرب در عهد مروان، چشمه جوشان مكتب ادبى خود و سبب نویسندگى اش را حفظ خطبه‏هایى چند از نهج‏البلاغه مى‏داند.

«هفتاد خطبه از خطبه‏هاى على (ع) را حفظ كردم و پس از آن ذهنم جوشید كه جوشید».³

  و چون از فصاحت و بلاغت‏سخنان او پرسیدند، پاسخ مى‏دهد كه حفظ كلمات علىّ سبب فصاحت و بلاغت ‏سخنانم شده است .

  در همین راستا باز هم سیدرضى مى‏نویسد:

«بعد از قرآن و بیانات پیامبر اكرم (ص) هر كلام و خطبه و مقاله‏اى را كه خواندم و شنیدم توانستم با آن رقابت كنم و بهتر از ان یا همانندش را بگویم، مگر كلمات امیرالمؤمنین على «ع‏» را كه هرچه كوشیدم توانایى رقابت‏با آن را در خود نیافتم‏».⁴

  امام یحیى یمنى مى‏گوید:

«از معانى گوارا و شیواى سخنان على (ع) هر سخنورى سیراب شده و به سبک كلام وى هر خطیبى لباس سخنورى به تن كرده است؛ چرا كه مولا آبشخور بلاغت و زاینده آن است و ابر پر بار فصاحت مى‏باشد به حدى كه خود فرمود: ما فرمانروایان كشور سخنیم و درخت‏سخنورى در وجود ما ریشه دوانیده و شاخه‏ها آورده است‏».⁵

  شیخ محمدحسن نانل المرصفى كه از ادیبان مهم جهان عربى است، نهج‏البلاغه را همچون قرآن كریم، نوعى معجزه مى‏داند و مى‏گوید:

«نهج‏البلاغه برهانى روشن بر این است كه على (ع) بهترین نمونه زنده روشنایى و دانش، هدایت و فصاحت و معجزه قرآنى است . در این كتاب دلائل و نشانه‏هایى از دانش وسیع و سیاست صحیح و موعظه‏هایى روشن‏گر امام على (ع) به چشم مى‏خورد كه شبیه آن در آثار هیچ یك از دانشمندان بزرگ و فیلسوفان و نوابغ دیده نمى‏شود. مولا در ژرفاى دانش و دین و سیاست فرو رفته و در همه این موارد سربلند بیرون آمده است‏».⁶

 شیخ ناصیف یازجى، عقیده دارد:

«كسى كه مى‏خواهد در دانش و نگارش برتر از همه قرار گیرد، باید به نهج‏البلاغه متوسل شود و از حفظش كند».

  وى به فرزندش سفارش مى‏كند كه هرگاه خواستى در دانش و ادب و نگارش بر دیگران برترى جویى حتما قرآن و نهج‏البلاغه از بر كن.⁷

  طه حسین، ادیب بزرگ معاصر مصرى كه امروزه به سمبلى ادبى براى ادیبان عرب مبدل شده و وجهه مذهبى زیادى هم ندارد، عقیده دارد كه: «من پس از وحى خداوندى، سخنى شیواتر و زیباتر از كلمات على (ع) را سراغ ندارم‏».⁸

«امین نخله‏» مى‏گوید:

«هر كس بخواهد روح تشنه خود را از بیانات على (ع) سیراب سازد باید به نهج‏البلاغه روى آورد و آن را با دقت و صفحه به صفحه بخواند و گام نهادن در پرتو آن را فرا گیرد».⁹

شیخ محمد عبده كه در زمان خود شیخ مطلق الازهر بود و افتخار شاگردى مفخر شرق «سید جمال‏الدین اسدآبادى‏» را دارد و چه بسا شرح نهج‏البلاغه وى نیز نشانى از تاثیر روح شیعى و حماسى سید بر وى باشد و سخنان امام را پس از آیات قرآنى و كلمات رسول‏الله (ص) جامع‏ترین كلام دنیاى عرب مى‏داند. وى مى‏گوید: «در میان تمام مردم عرب كسى نیست كه معتقد نباشد سخن على (ع) پس از قرآن و احادیث رسول خدا (ص) شریف‏ترین و بلیغ‏ترین و جامع‏ترین سخنان است‏».¹⁰

  به گفته دكتر «على الجندى‏» رئیس دانشكده علوم قاهره، سخنان حضرت على (ع) به حدى زیباست كه گویى شعر منثور است. وى درباره نثر امام مى‏گوید:

«نوعى خاص از آهنگ موسیقى كه بر اعماق احساسات پنجه مى‏افكند در این بیانات هست . از نظر سجع، چنان منظوم است كه مى‏توان آن را «شعر منثور» نامید».¹¹

  گروهى دیگر نیز نهج‏البلاغه را به عنوان برگزیده سخنان مولا، بیان گر اسلام راستین و ترجمان وحى خدا و برگدان شیوایى قرآن مى‏دانند¹²  و منشا این دفتر حكمت را نیز قرآن دانسته‏اند. لذا همه حكمت‏ها و دستورات مندرج در آن را ملهم از قرآن و رسول خدا (ص) دانسته‏اند.¹³

  مرحوم استاد دكتر سید جعفر شهیدى كه از ادیبان طراز اول كشور ما بود و استادى مسلم او بر لغت و ادب عرب مورد تایید و تصدیق همگان است و ترجمه شیوایش از نهج‏البلاغه ناسخ همه ترجمه‏هاى پیشین شده است، این كتاب عظیم را منبع و سرمایه غنى همه ادیبان، شاعران، خطیبان و نویسندگان تاریخ اسلامى دانسته و همه مطالب آن را یك گنجینه سرشار مى‏داند. وى مى‏گوید:

«پس از آن كه شریف رضى سخنان امام را از خطبه، نامه و فقره‏هاى كوتاه گردآورى نمود، سرمایه‏اى غنى در دسترس ادیبان و خطیبان نهاده شد. چنانچه ظاهرا توجه ادیبان ایرانى به فقره‏هاى كوتاه سخنان امام، پس از تالیف كتاب «مطلوب كل طالب من كلام على بن ابى طالب‏» به وسیله رشید و طواط است. بحث در این كه آیا همه این خطبه‏ها و نامه‏ها و سخنان كوتاه (كلمات قصار) كه در مجموعه‏اى به نام نهج‏البلاغه گردآمده گفتار على (ع) است و یا برخى از گفته‏هاى دیگران نیز به نام حضرت، ثبت‏شده از قرن‏ها پیش آغاز شده و تا امروز به قدر كافى پیرامون آن گفته و نوشته‏اند. آنان كه در سخن‏شناسى و نقد ادبى نزد گویندگان عرب كنانتى دارند، گواهى داده‏اند كه این گوهرهاى گرانبها همه به یك گنجینه تعلق دارد . . . پس از آن كه مذهب تشیع در ایران رواج یافت‏، به اطمینان خاطر مى‏توان گفت كه شعر و شاعر و نثر از تاثیر نهج‏البلاغه و گفتار على (ع) خالى نیست‏»¹⁴

  فقیه و اصولى معاصر آیه‏الله جعفر سبحانى خبرهاى غیبى نهج‏البلاغه را گواه بر این دانسته كه امام (ع) علاوه بر آگاهى‏هاى حسى و عقلى از آگاهى سومى به نام الهام و تایید الهى برخوردار است و انسان به وسیله این حس، شكننده مرزهاى زمان و مكان و حجاب ماده مى‏باشد و با این قوه، حوادث را پیش از وقوع درك كرده و با آن حوادث ارتباط برقرار كرده و كاملا آن را لمس مى‏كند. آگاهى از غیب و گزارش امام (ع) از حوادث و رویدادهاى پنهان و پوشیده خصوصا جریان‏هایى كه پس از شهادت وى رخ داد، یكى از ابعاد گسترده نهج‏البلاغه را تشكیل مى‏دهد و این خبرهاى غیبى گواه است كه امام علاوه بر آگاهیهاى متعارف از آگاهى سومى برخوردار بوده كه هرگز نمى‏توان آن را از طریق ابزارى به نام حس و عقل كشف كرد.¹⁵

  مرجع معاصر حضرت آیت‏الله مكارم شیرازى كه علاوه بر تبحر در فقه و اصول، ترجمه‏اى شیوا از قرآن كریم و نهج‏البلاغه به جهان معرفت عرضه كرده و معتقدند نهج‏البلاغه مرهمى بر دردهاى جانكاه بشریت است. عالى‏ترین روش آزادى انسانها را در ابعاد مختلف مورد بررسى قرار مى‏دهد؛ چرا كه منادى عدالت اجتماعى است. این كتاب در نوع خود بى‏نظیر و براى هر زمان و هر نسل، اثر مفید مى‏باشد.¹⁶

عارف و فیلسوف یگانه استاد حسن‏زاده آملى كه در ادبیات فارسى و نیز تبحرى ویژه دارد. این كتاب را شجره طیبه‏اى كه براى زندگى انسانها در تمام شئونات و برنامه‏ها راهنما و دلیل قویى است مى‏دانند. از دیدگاه استاد آملى این كتاب، معجزه گفتارى است ؛ چرا سیره امام على (ع) به دو معجزه فعلى و قولى تقسیم مى‏شود. معجزه فعلى مانند كندن در قلعه خیبر، و معجزه قولى كتاب گرانقدر نهج‏البلاغه است.¹⁷ همو مى‏گوید:

در سلسله معجزات قولى، قرآن مجید است كه صورت كتبى خاتم (ص) است و معارف صادر از اهل بیت عصمت و وحى چون نهج‏البلاغه و زبور و انجیل آل محمد (ص) صحیفه سجادیه و جوامع روایى، تالى آن.¹⁸

مرحوم عارف بى‏بدیل آیه‏الله حاج میرزا على آقا شیرازى كه در زمان خود اسوه علم و تقوا بوده و امروزه براى آشنایان با معارف اسلامى نامى آشناست از استادان و غواصان دریاى بى‏كران نهج‏البلاغه بوده است .

حاج میرزا على آقاشیرازى بر این باور بود كه جاذبه و بلنداى كلام امام على علیه‏السلام چون قرآن، دل آدمى را روشنى بخشیده و اندیشه را جهت داده و روح را فرح مى‏نماید. به عقیده وى نهج‏البلاغه پرتوى پرفروغ از قرآن و ترجمان آن است و تراوش روحى ملكوتى است كه به حق عبدالله بود و اثرى است مفید و سازنده براى بیدار نمودن خفتگان در بستر غفلت، دارویى است‏ براى شفاى آنان كه به بیماریهاى دل وامراض روان مبتلایند و مرهمى است‏ براى افرادى كه از دردهاى فردى و اجتماعى در تب و تاب هستند و خلاصه سخنش این بود كه نهج‏البلاغه در بین افراد طالب حق و مشتاق مصونیت و مغزهاى نورانى، مشترى دارد و شایسته نیست چنین اثرى محجوب و مهجور بماند، بلكه باید جرعه‏هایى از آن را به كام تشنگان فرو ریخت.¹⁹

یكى از خوشه‏چینان خرمن وى مى‏گوید:

  آقا میرزاعلى غیرممكن بود لب به سخن باز كند و از مضامین نهج‏البلاغه حضرت على (ع) چیزى بر زبان نیاورد.²⁰

  و همچنین وى آن چنان بر مطالب این كتاب تسلط داشت كه خطبه‏هاى را ازبر بود و بدون مراجعه به كتاب مى‏خواند و به حالتى توضیح مى‏داد كه مستمعین را منقلب مى‏كرد و آنان را به خود مى‏آورد.²¹

   در انتها به مصداق خاتمة‏المسك، بجاست ‏سخنانى از استاد شهید مرتضى مطهرى ذكر كنیم كه خود ابتدا با تدوین كتاب جامع «سیرى در نهج‏البلاغه‏» این اثر گرامى را به نسل جوان شناسانید.

از نظر مطهرى (ره) نهج‏البلاغه چندین دنیا دارد: دنیاى زهد و تقوا، دنیاى عبادت و عرفان، دنیاى ملاحم و مغیبات، دنیاى سیاست و مسئولیت‏هاى اجتماعى، دنیاى حماسه و شجاعت . . .²²

امتیاز نهج‏البلاغه براى فردى كه سخن‏شناس باشد و زیبایى سخن را درک كند، نیاز به توضیح و توصیف ندارد. اساسا زیبایى درک كردنى است، نه وصف كردنى. نهج‏البلاغه پس از نزدیك چهارده قرن براى شنونده امروز همان لطف و حلاوت و گیرندگى و جذابیت را دارد كه براى مردم آن روز داشت است.²³

اما این وصف‏ها چون دریا پایان ندارد:
 

درنیـابــد حال پختــه هیچ خام

پس سخن كوتاه باید والسلام

آن‏كس كه ز باغ آشنایى است

دانـد كه متاع ما كجایى است

تمامی کسانی که در این مقاله سخنشان در مورد کتاب ارزشمند نهج البلاغه گذشت از بزرگان و اندیشمندان حوزه ادب و فرهنگ و دین هستند . و از قدیم گفته اند : قدر زر زرگر شناسد قدر گوهر گوهری، باید سخنان این بزرگان را آویزه گوش خود قرار دهیم و از نهج البلاغه غافل نمانیم چرا که سخن علی علیه السلام است ما چگونه دم از حب علی میزنیم ولی با سخنان انسان ساز و سراسر حکمت و زیباییش چنین بیگانه ایم ؟

 

 

---

پی نوشت ها :

[1] . وصیت نامه الهى و سیاسى .

[2] . استادى، رضا، بحثى كوتاه پیرامون مدارك نهج‏البلاغه، بنیاد نهج‏البلاغه، تهران، 1362 .

[3] . مطهرى، مرتضى، سیرى در نهج‏البلاغه، صدرا، تهران، 1378، چ 15، ص 11 .

[4] . محمد امین النواوى: جولات اسلامیه، بیروت، 1980، چ 3، ص 99 .

[5] . امام یحیى یمنى: الطراز، بیروت، 1971، چ 1، ص 12 . 

[6] . محمد امین النواوى: همان، ص 98 .

[7] . همان، ص 99 .

[8] . طه حسین: على وبنوه، بیروت، 1970، چ 5، ص 30 . 

[9] . امین نخله: ماة كلمه من كلام الامام على، بیروت، دارالتعارف، 1981، ص 41 . 

[10] . مرتضى مطهرى: همان، ص 18 . 

[11]- همان .

[12] -دوانى، على: نگاهى كوتاه به زندگى پرافتخار سید رضى (مندرج در یادنامه كنگره هزاره نهج‏البلاغه) تهران، بنیاد نهج‏البلاغه، 1360، ص 178.

[13] . یادنامه كنگره هزار نهج‏البلاغه: ص 163 .

[14] . یادنامه كنگره هزاره نهج‏البلاغه: بنیاد نهج‏البلاغه، 1360، ص 221

[15] . همان، ص 51 - 50 .

[16] . همان، ص 50 .

[18] حسن‏زاده آملى، حسن: انسان كامل در نهج‏البلاغه، مندرج در یادنامه كنگره هزار نهج‏البلاغه - ص 50 .

[19] . گلى زواره، غلامرضا: ناصح صالح، قم، انتشارات حضور، 1378، چ 1، ص 124 .

[20] . انجمن آثار و مفاخر اصفهان، طبیب جسم و جان، (مندرج در یادنامه حاج میرزاعلى شیرازى)، ص 90 .

[21] . همان، ص 42 .

 [22] . مطهرى، مرتضى: سیرى در نهج‏البلاغه، ص 7 .

[23] . همان، ص 7 .

---

منبع : مرکز تحقیقاتی پژوهه