ارتباط و انس با قرآن

آثار قرآن 1

قرآن مجيد با توجه به جامعيت و گستردگي عنايتش به تمامي ابعاد انسانها،آثار و ثمرات فراواني دارد که اين آثار را مي توان در انس با قرآن دريافت:
تفكر
اگرچه اسلام دين تسليم است اما اين به معناي تقليد كوكورانه نيست. بلكه تقليدي است همراه با آگاهي و تفكر در مورد دستورات اسلام و لذا قرآن نيز همواره به انديشيدن در مورد مسائل مختلف دعوت مي‌كند. براستي اگر قبل از هر كار، انسان، لحظاتي فكر مي‌كرد چه مشكلاتي كه از انسان و جوامع انساني حل نمي‌شد.
«... كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ».[1]
... خدا آيات خود را بدين روشني براي شما بيان مي‌كند باشد كه عقل و انديشه بكار ببنديد. نيز آية:
«... بِالْبَيِّناتِ وَ الزُّبُرِ وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ»[2]
... و بر تو قرآن را نازل كرديم تا بر امت آنچه فرستاده شد بيان كني، باشد كه خرد و انديشه بكار بندند. همچنين آية:
«... وَ تِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ»[3]
... و اين امثال را در (قرآن) براي مردم بيان مي‌كنيم، باشد كه خرد و انديشه بكار بندند.
تعقل
قرآن در موارد متعددي بيان مي‌فرمايد كه اين آيات براي تعقل است و اين بدان معناست كه انسان با آگاهي درست از مطلبي، آن را به كار بندد. در تفسير الميزان مي‌خوانيم (تعقل در زمينه‌اي استعمال مي‌شود كه به دنبال درك و فهم، انسان وارد مرحلة عمل گردد.)[4] انديشة تنها در مورد احكام يا جهان هستي، نتيجه‌اي نخواهد داد بلكه بايد عمل را نيز به دنبال داشته باشد.
«كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ آياتهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلوُنَ»[5]
... خدا آيات خود را براي شما اين‌گونه روشن بيان سازد، باشد كه خردمند شويد. نيز مي‌فرمايد:
«إِنَّا أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ»[6]
قرآن را به عربي فرستاديم، باشد كه خردمند شويد. و لذا كساني را كه به آيات آن ايراد گرفته و به آن عمل نمي‌كنند مورد خطاب قرار داده و مي‌فرمايد: چرا در اين آيات روشني‌بخش تعقل نمي‌كنيد.
«لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ كِتاباً فِيهِ ذِكْرُكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ»[7]
ما بر شما كتابي نازل كرديم كه وسيله تذكر شما در آن است، آيا انديشه نمي‌كنيد؟ و علاوه بر آن كساني را كه صرفاً قرآن را تلاوت مي‌كنند توبيخ كرده و مي‌فرمايد: چرا در آنها انديشه نمي‌كنيد؟
«... وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ أَفَلا تَعْقِلُونَ»[8]
... و كتاب (خدا را) كه مي‌خوانيد، چرا در آن انديشه و تعقل نمي‌كنيد؟
تدبر
هدف از نزول اين كتاب اين نبوده كه تنها به تلاوت آن قناعت كنند بلكه هدف اين بوده كه آياتش سرچشمه فكر و انديشه گردد و آن نيز حركتي در جهت عمل به وجود آورد.
«كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ...»[9]
كتابي است پربركت كه بر تو نازل كرده‌ايم تا در آيات آن تدبر كنند... و لذا به سرزنش كساني مي‌پردازد كه در آيات آن تدبر نمي‌كنند.
«أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلي قُلُوبٍ أَقْفالُها»[10]
آيا آنها در قرآن تدبر نمي‌كنند يا بر دل‌هايشان قفل زده‌اند؟ همچنين آية:
«أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ و...»[11]
آيا آنها در قرآن تدبر نمي‌كنند و...
هدايت به استوارترين راه
قرآن از اين جهت كه از سرچشمه لايزال الهي نازل شده مطابق با نيازهاي روحي و جسمي انسان‌هاست و نيز چون از هر كژي و ناراستي مبري بوده و يكسره تعاليم انسان‌ساز است، انسان‌ها را به بهترين راه هدايت مي‌كند.
«يَهْدِي إِلَي الرُّشْد ِ...»[12]
(اين قرآن خلق را) به راه خير و صلاح هدايت مي‌كند... نيز مي‌فرمايد:
«... إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسي مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَي الْحَقِّ وَ إِلي طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ»[13]
ما آيات كتابي را شنيديم كه پس از موسي نازل شده بود، درحالي كه كتب آسماني را كه در مقابل او بود تصديق مي‌كرد و خلق را به سوي حق و طريق راست هدايت مي‌فرمود. همچنين مي‌فرمايد:
«إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَم ُ...»[14]
همانا اين قرآن خلق را به استوارترين راه هدايت مي‌كند...
بشارت
در قرآن مردم بارها به پيروي از دستورات خدا و انجام اعمال نيكو دعوت شده‌اند و در همين كتاب كساني كه به اين دستورات عمل مي‌كنند را به پاداش جاوداني بشارت مي‌دهد.
«فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ...»[15]
ما حقايق قرآن را تنها به زبان تو آسان كرديم تا به آن اهل تقوي را بشارت دهي... و نيز آية:
«... هذا كِتابٌ مُصَدِّقٌ لِساناً عَرَبِيًّا لِيُنْذِرَ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَ بُشْري لِلْمُحْسِنِينَ»[16]
... اين كتاب مصدق كتب آسماني پيشين به زبان عربي نازل شده تا ستمكاران عالم را بترساند و نيكوكاران را بشارت دهد.
انذار
قرآن علاوه بر دعوت به كارهاي نيك و بشارت متقين، مردم را از انجام كارهاي ناپسند بازداشته و آنها را انذار مي‌كند.
«وَ كَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ قُرْآناً عَرَبِيًّا لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُري وَ مَنْ حَوْلَها وَ تُنْذِرَ يَوْمَ الْجَمْعِ»[17]
و چنين قرآن عربي را بر تو نازل كرديم تا مردم (شهر مكه) ام القري و هركه را در اطراف اوست از خدا و از روز قيامت بترساني... و نيز آية:
«لِتُنْذِرَ قَوْماً ما أُنْذِرَ آباؤُهُمْ فَهُمْ غافِلُونَ»[18]
(اين قرآن نازل شده) تا قومي را كه پدرانشان (به كتب آسماني پيشين) اندرز شدند (از قهر خدا) بترساني كه ايشان سخت غافلند. همچنين مي‌فرمايد:
«... وَ أُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ...»[19]
... و وحي مي‌كند به من آيات اين قرآن را تا بدان شما و هركس از افراد بشر را كه خبر اين قوم به او رسد بترسانم.
«تَبارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلي عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً»[20]
بزرگوار آن خدايي است كه قرآن را بر بندة خاص خود نازل فرمود تا اهل عالم را خداترس گرداند.
تذكر
آخرين منشور آسماني، به گونه‌هاي مختلف اجر و عذاب خداوند را براي نيكوكاران و بدكاران و نظم عالم و نعمت‌هايي را كه براي انسان‌ها آفريده است متذكر مي‌شود تا شايد با يادآوري آنها انسان فراموشكار خداترس شود.
«وَ لَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّروُنَ»[21]
و ما در اين قرآن براي مردم هرگونه مثل‌هاي روشن آورديم باشد كه متذكر شوند. هم‌چنين مي‌فرمايد:
«ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقي إِلاَّ تَذْكِرَةً لِمَنْ يَخْشي»[22]
ما قرآن را بر تو نازل نكرديم كه خود را به رنج افكني ـ تنها غرض اين است كه مردم خداترس را متذكر سازي. و نيز آية:
«وَ لَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا...»[23]
و ما اين قرآن را به سخنان فصيح و بليغ، نيكو بيان كرديم تا خلق متذكر شوند... نيز مي‌فرمايد:
«كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَ لِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ»[24]
كتابي مبارك بر تو نازل كرديم تا امت در آياتش تفكر كنند و صاحبان عقل متذكر (حقايق آن) شوند.
حكم در ميان مردم
«إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِها أَراكَ اللَّهُ...»[25]
و ما قرآن را به سوي تو به حق فرستاديم تا به آنچه خدا به وحي خود بر تو پديد آرد ميان مردم حكم كني... هم‌چنين مي‌فرمايد:
«فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ...»[26]
پس حكم كن ميان آنها به آنچه خدا فرستاد... و نيز آية:
«وَ أَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ...»[27]
و تو بدانچه خدا به تو فرستاده ميان مردم حكم كن...
تفصيل مطالب
«وَ ما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَري مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَ تَفْصِيلَ الْكِتابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ»[28]
شايسته نيست كه اين قرآن بدون وحي الهي به خدا نسبت داده شود ولي تصديقي است براي آنچه بيش از آن است و كتاب و احكام الهي را به تفصيل بيان مي‌كند بي‌هيچ شك نازل از جانب خداي عالم است.
«... ما كانَ حَدِيثاً يُفْتَري وَ لكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَ تَفْصِيلَ كُلِّ شَيْ‏...»[29]
... اين (قرآن) نه سخني است كه فراتوان بافت ليكن كتب آسماني پيش از خود را تصديق كرده و هر چيزي را مفصل بيان مي‌كند... هم‌چنين آية:
«كِتابٌ فُصِّلَتْ آياتُهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ»[30]
كتابي كه آيات جامعش را به زبان عربي براي دانشمندان، مبين ساخته است.
براي پرهيزكاري مردم
«قُرْآناً عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ»[31]
قرآن عربي است كه در آن ناراستي و حكم ناصواب نيست باشد كه مردم پرهيزكار شوند. هم‌چنين آية:
«ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ هُدي لِلْمُتَّقِينَ»[32]
اين كتاب بي‌هيچ شك راهنماي پرهيزكاران است.

[1] . بقره، 219.
[2] . نحل، 44.
[3] . حشر، 21 به اين مفهوم در سوره بقره، 266 و يونس، 24 نيز اشاره شده است.
[4] . ج 2، صص 249 و 250.
[5] . بقره، 242.
[6] . يوسف، 2 به اين مفهوم در سوره‌هاي آل عمران، 118؛ نور، 61؛ زخرف، 3؛ حديد، 17 و روم، 28 نيز اشاره شده است.
[7] . انبيا، 10.
[8] . بقره، 44.
[9] . ص، 29.
[10] . محمد، 24.
[11] . نسا، 82.
[12] . جن، 2.
[13] . احقاف، 30 به اين مفهوم در سوره سبا، 6 نيز اشاره شده است.
[14] . اسرا، 9.
[15] . مريم، 97.
[16] . احقاف، 12 به اين مفهوم در سوره بقره، 97؛ نحل، 89 و 102 و نمل، 2 اشاره شده است.
[17] . شوري، 7 به اين مفهوم در سوره انعام، 92 نيز اشاره شده است.
[18] . يس، 6.
[19] . انعام، 19.
[20] . فرقان، 1 به اين مفهوم در سوره‌هاي قصص، 46؛ سجده، 3؛ ابراهيم، 52؛ مريم، 97 و احقاف، 12 نيز اشاره شده است.
[21] . زمر، 27.
[22] . طه، 2 و 3.
[23] . اسرا، 17.
[24] . ص، 29 به اين مفهوم در سورة بقره، 221؛ نور، 1 و 27؛ رعد، 19؛ قصص، 43؛ اسرا، 41؛ انعام، 126؛ نحل، 13؛ ابراهيم، 52 و دخان، 58 نيز اشاره شده است.
[25] . نسا، 105.
[26] . مائده، 48.
[27] . مائده، 49.
[28] . يونس، 37.
[29] . يوسف، 111.
[30] . فصلت، 3.
[31] . زمر، 28.
[32] . بقره، 2.

مراتب انس با قرآن در روایات1

از اوّلين شبي كه قرآن بر رسول اكرم(ص) فرود آمد، سرزمين تشنه از معنويت حجاز در معرض رحمت الهي قرار گرفت و ابواب ارتباط با اين منبع فيض الهي برقرار شد و قرآن، حلقه اتّصال آسمان و زمين گرديد. انس با كلام وحي و زمزمه آيات آن در شبانه روز به گونه اي بود كه پيامبر(ص)، خانه افراد را از صوت قرآن صاحبان آنها مي شناخت.[1] عده اي به قرائت، عده اي به حفظ و گروهي به تدبّر در آيات الهي پرداختند و جامعه اسلامي نيز در حال عمل كردن به اين آيات نوراني بود. با وجود اين، چرا قرآن مي گويد كه در قيامت، پيامبر(ص) از مهجوريت قرآن شكايت دارد؟ آيا حضرت از امّت زمان خود گله مي كند يا از مسلمانان بعد از آن دوران؟ به نظر مي رسد با توجّه به ارتباط و علاقه اي كه بين اصحاب و پيامبر(ص) در آن زمان بوده است، اين شكايت، متوجّه دوران بعد از پيامبر(ص) باشد. روايت معتبري ذيل آيه: (رب انّ قومي اتّخذوا هذا القرآن مهجوراً)[2] پيدا نشده كه منشأ قضاوت صحيح باشد؛ولي با توجّه به آنچه گذشت، احتمال اينكه امّت بعد از پيامبر(ص) مشمول اين شكايت باشند، بيشتر است. براي خارج شدن قرآن از مهجوريت، اين نوشتار در پي آن است كه روايات وارد شده در مورد قرآن را به صورتي نظام مند در آورد. البته اين نظام در تمام سخنان گهربار پيامبر(ص) و معصومان(ع) وجود دارد (كه در نوشته اي مستقل، خواهد آمد).كاري كه ما كرده ايم، اين است كه چنين نظامي را آشكار نموده ايم. حاصل اين سير طولي كه در روايات مربوط به قرآن انجام شده، اين مي شود كه هر كس به فراخور ظرفيت و توان خويش از قرآن بهره گيرد و عدم توانايي در يك مرحله، او را از مراحل قبل محروم نكند؛ مانند روايات مربوط به نماز خواندن كه فقها از مجموع روايات، قاعده اي ساخته اند كه با توجّه به آن قاعده، هيچ كس عذري در ترك نماز ندارد و گفته اند: (الصلاة لا يُترك بحالٍ؛ نماز در هيچ حالي نبايد ترك شود). در مورد قرآن نيز اگر بخواهيم آن را از مهجوريت خارج كنيم، هيچ كس نبايد تحت هيچ شرايطي ارتباط خود را با آن قطع نمايد. البته نماز، حكمي الزامي دارد؛ امّا در مورد قرآن، الزام و تكليفي در كار نيست. اگر روايات مربوط به قرآن را تحت اين نظم در نياوريم، تعارض شديدي بين آنها وجود خواهد داشت. براي مثال در تعدادي از روايات به قرائت قرآن سفارش شده است و بر اين كار تأكيد شده، تا جايي كه پيامبر(ص) فرموده است: (اگر كسي قرآن را اشتباه هم بخواند و نتواند آن را تصحيح كند، فرشته اي مأمور مي شود تا به صورت صحيح آن را بالا ببرد)[3] و يا در دسته اي از روايات، براي شنيدن قرآنْ ثواب قائل شده اند و حتّي شنيدن غير ارادي آن را هم مستحق پاداش دانسته اند. در مقابل، روايات فراواني وجود دارد كه پيامبر(ص) يا ائمه(ع) فرموده اند در قرائت بدون تدبّر و انديشه، خيري نيست و يا رواياتي هست كه در آنها فقط براي عمل به قرآن، ارزش قائل شده اند. اين تعارضها بايد رفع شوند و رفع تعارض به آن است كه گفته شود هر دسته از روايات، شامل گروهي از مخاطبان است. عدّه اي فقط مي توانند قرآن را نگهداري كنند و حتّي از قرائت آن هم معذورند. گروهي فقط مي توانند آيات آن را به تماشا نشينند. گروهي در آن تدبّر مي كنند. گروهي نيز بدان عمل مي نمايند؛ و آنكه بتواند همه مراتب را داشته باشد، (طوبي له وحُسْنُ مآب). اين تقسيم بندي، مؤيّد هم دارد. در روايتي از امام صادق(ع) نقل شده است: كتاب اللّه علي أربعة: العبارة للعوام، الاشارة للخواص، اللطائف للأولياء، والحقائق للأنبياء.[4] نصيب عده اي از قرآن، عبارات و ظاهر آن است و عده اي، ظاهر را اشاره به معناي خاصّي مي دانند. اولياي الهي به لطائفي از آيات الهي پي مي برند و انبيا با توجّه به بطون آيات الهي[5] و مراتب درك به حقايقي مي رسند كه ديگران از رسيدن به آن عاجز هستند. البته ذكر اين نكته ضروري است كه امامان شيعه نيز به حقيقت قرآن پي برده اند و به آنچه از فهم مردمان عادي دور بوده است، آگاه بوده اند. در اين جا به روايات مربوط به بطون قرآن اشاره اي مي كنيم؛ چون اثبات بطن براي قرآن، در واقع تأكيدي است بر اينكه اولاً فهم همه انسانها از قرآن برابر نيست. ثانياً ظاهر و باطن هم امري نسبي است و آنچه براي شخصي باطن آيه اي محسوب مي شود، براي ديگري ظاهر است و بالعكس؛[6] و اين بحث مهمي است. در مورد بطون قرآن، دو سؤال مطرح است: يكي اينكه آيا قرآن بطن دارد؟ دوم اينكه تعداد اين بطون، چند تاست؟ در پاسخ به سؤال اوّل بايد گفت: قرآن علاوه بر ظاهر، باطني دارد و روايات، اين نكته را ثابت مي كند. امام صادق(ع) فرمود:
انّ للقرآن ظهراً و بطناً.[7]
اين روايت، علاوه بر (اصول كافي) در (من لايحضره الفقيه)، (محاسن) برقي و (تفسير عياشي) با سندهاي متفاوت، نقل شده است. در حديث ديگري، جابر نقل مي كند كه از امام باقر(ع) از تفسير آيه اي پرسيدم. حضرت پاسخ داد. دوباره پرسيدم. جواب ديگري داد. درباره اختلاف دو جواب سؤال كردم. حضرت فرمود:
ييا جابر! انّ للقرآن بطناً و للبطن ظهراً.[8]
البته در كتاب (محاسن)، اين روايت به گونه ديگري هم آمده و به جاي (للبطن ظهراً)، (للبطن بطناً) آمده؛ ولي اين اختلاف، مانعي براي وجود بطن براي قرآن نيست. امّا درباره سؤال دوم كه قرآن چند بطن دارد، مشهور است كه تا هفتاد بطن براي قرآن ذكر نموده اند؛ امّا نه عدد هفت و نه هفتاد، روايت معتبري ندارند. اگر هم اين اعداد درست باشد، فقط كثرت را اثبات مي كند؛ چون در عرف ـ و بخصوص در فرهنگ آن زمان ـ از اين اعداد براي همين مقصود استفاده مي شده است. نگارنده هنوز هيچ حديث معتبري مبني بر وجود داشتن هفتاد بطن براي قرآن نيافته است و ظاهراً اين اعداد، تنها شهرت دارند. البته در مورد هفت بطن هم فقط يك روايت در (عوالي اللئالي) وجود دارد كه در آن آمده:
انّ للقرآن ظهراً وبطناً ولبطنه بطن الي سبعة أبطن.[9]
مولانا در (مثنوي) درباره بطون قرآن، تعبير به جانِ قرآن كرده است:
تو ز قرآن اي پسر ظاهر مبين ديوْ آدم را نبيند جز كه طين
ظاهر قرآن چو شخص آدمي است كه نفوسش ظاهر و جانش خفي است[10]
و در جاي ديگر، هدايت انسان را در گرو ورود به لايه هاي معاني قرآن مي داند:
كه ز قرآن گر نبيند غير (قال) اين عجب نبود ز اصحاب ضلال
كز شعاع آفتاب پر ز نور غير گرمي مي نيابد چشم كور[11]
به عقيده مولوي بايد علاوه بر گرمي خورشيد به فوائد ديگر آن نيز پي برد و از آن بهره جست؛ چرا كه در غير اين صورت، انسان به گوهر هدايتْ دست نخواهد يافت. بعد از اين مقدمه به جستجوي دو مطلب در روايات مي پردازيم: 1) تعريف انس با قرآن؛
2) شناخت نظامي كه در روايات مربوط به انس با قرآن وجود دارد، به طوري كه هر كس به فراخور حال خويش مي تواند از اين منبع فيض الهي بهره گيرد. اين نظام طولي از نگهداري قرآن در منزل شروع مي شود و تا بالاترين مرتبه آن، يعني عمل به قرآن، ادامه مي يابد. البته در پايان اين نوشتار، از يك مرتبه بالاتر ـ كه در اين تقسيم بندي نمي گنجد ـ سخن خواهيم گفت. اگر اين نظامْ مورد پذيرش قرار گيرد، ثمره مهمّي خواهد داشت و آن، حصول (اخلاقِ تبليغ) است. سيره پيامبر(ص) در جذب افراد به اسلام، اين گونه بوده كه همه را به يك ديد، نگاه نمي كرده است و حتّي در صورتي كه افراد از نظر پذيرش احكام اسلام، با هم برابر بوده اند، به يكباره آنها را به بالاترين مراتب يك حكم دعوت نمي كرده است و اين، رمز موفّقيت ايشان بوده و مي تواند درس بزرگي براي مربّيان جامعه باشد. ثمره ديگر آن، اين است كه قرآن از مهجوريت خارج مي شود و هركس براساس توان خويش از آن، بهره مي گيرد. يكي ممكن است قرآن را فقط قرائت كند و ديگري در آن بينديشد و افرادي هم آن را راهنماي خويش قرار دهند و بدان عمل كنند.
1) اُنس با قرآن
(انس) در لغت، معنايي مقابل (وحشت) دارد[12] و انس انسان به چيزي، بدين معناست كه از آن، هيچ وحشت و اضطرابي ندارد و همراه با آن به آرامش مي رسد. انسانِ كمال طلب، فقط به امور مادّي بسنده نمي كند و به سوي هدفهاي والاتري گام بر مي دارد. لذا وحشت و تنهايي خود را در پناه امور معنوي زائل مي كند. در روايات، به انس با علم و معرفت به قرآن و ذكر خدا سفارش شده است. امام علي(ع) فرمود: (هر كس با قرآن انس گيرد، از جدايي دوستان، وحشتي نخواهد داشت).[13] ايشان همچنين در جواب گروهي كه هنگام سفر از ايشان توصيه اي خواسته بودند، فرمود: اگر به دنبال مونسي مي گرديد، قرآن برايتان كافي است.[14] آن حضرت در مناجات خويش با خدا چنين زمزمه مي كند:
اللّهمّ انّك آنسُ الآنسين لأوليائك... إن أوحَشَتْهُمُ الغربة آنسهم ذِكرُك.[15]
پروردگارا! تو براي دوستانت مأنوس ترين مونسهايي و اگر غربتْ آنان را به وحشت اندازد، ياد تو مونس تنهايي آنهاست. امام سجاد(ع) فرمود:
اگر هم هيچ موجودي بر روي زمين زنده نماند و من تنها باشم، مادام كه قرآن با من است، وحشتي نخواهم داشت.[16] تعبيرات اين چنين در سخنان ائمه(ع) فراوان وجود دارد و معمولاً براي تأكيد بر موضوعات مهم، اين گونه سخن گفته اند؛ خصوصاً در مورد قرآن كه (تبياناً لكلّ شيء)[17] است.

[1] . صحيح البخاري، ج4، ص1547 (ح3991)؛ صحيح مسلم، ج4، ص1944 (ح2499).
[2] . سوره فرقان، آيه30.
[3] . انّ الرجل الأعجمي من أمّتي ليقرأ القرآن بعجميّته فترفعه الملائكة علي عربيته. (الكافي، ج2، ص619)
[4] . بحارالأنوار، ج78، ص278(ح113) و ج92، ص20 (ح18).
[5] . انّ للقرآن ظاهراً و باطناً. (الكافي، ج4، ص549؛ من لايحضره الفقيه، ج2، ص486)
[6] . الميزان، محمد حسين الطباطبائي، ج3، ص72.
[7] . الكافي، ج4، ص549 و ج1، ص374؛ من لايحضره الفقيه، ج2، ص486 (ح3036)؛ المحاسن، ج1، ص421 (ح964)؛ تفسير العياشي، ج2، ص16 (ح36).
[8] . تفسير العياشي، ج1، ص12 (ح8)؛ المحاسن، ج2، ص7 و300.
[9] . عوالي اللئالي، ابن ابي جمهور، ج4، ص107 (ح159). علاوه بر اينكه در كتب علوم قرآني مشهور است كه (قرآن، هفتاد بطن دارد) در بعضي كتابهاي فقهي و اصولي نيز با تكيه بر همين شهرت، اصل آن را مفروغٌ عنه دانسته و درباره آن بحثها كرده اند. براي نمونه ر.ك: جواهر الكلام، محمدحسن النجفي الاصفهاني، ج9، ص295؛ كفاية الأصول، محمد كاظم الخراساني، ج1، ص38؛ نهاية الأفكار، آقا ضياء الدين العراقي، ج1، ص56.
[10] . مثنوي، دفتر ششم، بيت 4247ـ 4248.
[11] . همان، بيت 4230ـ4231.
[12] . معجم مقاييس اللغة،ابن فارس،ج1، ص145؛ تاج العروس، جلال الدين السيوطي، ج8، ص188.
[13] . غررالحكم و دررالكلم، عبدالواحد الآمِدي، ح8790.
[14] . جامع الأخبار، محمد بن محمد الشعيري، ص511 (ح1431).
[15] . نهج البلاغه، خطبه 227.
[16] . تفسير العياشي، ج1، ص23(ح23).
[17] . سوره نحل، آيه89.

همراهان و حاملان قرآن 

1. قال رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ : «اشراف امتي حملة القرآن و اصحاب الليل»؛
پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: بزرگواران امت من حاملان (همراهان) قرآن و شب زنده‌داران هستند. (البحار، ج 92، ص 177، ر 2)
2. قال رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ : «حملة القرآن عرفاء اهل الجنة»؛
حاملان (همراهان) قرآن عارفان اهل بهشت هستند.
3. قال رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ : «حملة القرآن المخصوصون برحمة الله الملبوسون نور الله المعلمون كلام الله المقربون من الله من و الاهم فقد و الي الله و من عاداهم فقد عادي الله»؛
پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: حاملان قرآن مخصوصند به رحمت و بخشش خدا و پوشيده به نور خدا، معلم كلام خدا، و مقربان نزد خدا هستند، هر كس آنها را دوست دارد، خدا را دوست داشته و هر كه با آنها دشمن باشد، با خدا دشمن است. (البحار، ج 92، ص 181، ر 15)
4. قال رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ : «اِن اكرم العباد الي الله بعد الانبياء العلماء ثم حملة القرآن يخرجون من الدنيا كما يخرج الانبياء و يحشرون من قبورهم مع الانبياء و يَمرون علي الصراط مع الانبياء و ياخذون ثواب الانبياء فطوبي لطالب العلم و حامل القرآن»؛
پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: همانا بهترين مردم در نزد پروردگار بعد از پيامبران و علماء حاملان قرآن هستند، خارج مي‌شوند از دنيا همان طوري كه انبياء خارج مي‌شوند و برانگيخته مي‌شوند از قبور همانند انبياء و مي‌گذرند از صراط با انبياء و مي‌گيرند ثواب و پاداش انبياء را پس چه خوب پاداشي است براي طالب علم و حامل قرآن. (المستدرك، ج 4، ص 244، ر 4604)
5. قال علي ـ عليه السّلام ـ : «حملة القرآن في الدنيا عرفاء اهل الجنة يوم القيامة»؛
امام ـ عليه السّلام ـ فرمود: حاملان (همراهان) قرآن در دنيا، عرفاء بهشت هستند در روز قيامت. (الوسايل، ج 6، ص 169، ر 7650)
6. قال رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ : «ان اهل القرآن في اعلي درجه من الادميين داخلا النبيين و المرسلين فلا تستضعفوا اهل القرآن حقوقهم فان فهم من الله العزيز الجبار لمكانا علياً»؛
پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: اهل قرآن در بالاترين درجه از آدمها هستند سواي پيامبران و مرسلين پس حقوق اهل قرآن را اندك و كم مشماريد، زيرا براي ايشان نزد خداي بزرگ مقام بلندي است. (الوسايل، ج 6، ص 174، ر 7663)
7. قال رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ : «يا حامل القرآن تواضع به يرفعك الله و لا تعزز به فيذلك الله يا حامل القرآن تزين به الله يزنيك الله به و لا تزين به للناس فيشينك الله به»؛
پيامبر اكرم فرمود: اي حامل قرآن تواضع كن به اين قرآن خدا تو را بالا مي‌برد، معزور نشو خدا تو را ذليل مي‌كند اي حامل قرآن زينت بده و افتخار كن براي خدا تا خدا به تو افتخار كند و زينت نده افتخار نكن براي مردم پس خدا تو را خوار مي‌كند به وسيله اين قرآن. (الوسايل، ج 6، ص 181، ر 7676)
8. قال رسول الله يا معاشر قرّاء القرآن اتقوالله عز و جل فيما حمّلكم به من كتابه فَانّي مسئوول و انكم مسئولون اني مسؤول عن تبليغ الرسالة و امّا انتم فتُسألون عمّا حمّلتم من كتاب الله و سنّتي»؛
اي گروه قرآن خوانان از خداي بپرهيزيد در آن چه از كتاب خود به شما داده است زيرا كه من مسئولم و شما هم مسئول هستيد، من از رساندن و تبليغ رسالت مسئولم، و شما از آن چه از قرآن و سنت من در برداريد مسئول هستيد. (الكافي، ج 2، ص 443)
9. قال رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ : «اهل القرآن هم اهل الله و خاصة»؛
پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: اهل قرآن اهل خدا و جزء خواص دربار الهي هستند. (مجمع البيان، ج 1، ص 15)
10. قال رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ : «يوضع يوم القيامة منابر من نور و عند كل منبر نجيب من نُجُب الجنة ثم ينادي منادٍ من قِبَل رب العزه اين حملة كتاب الله اجلسوا علي هذه المنابر فلا خوف عليكم و لا انتم تحزنون حتي يفرغ الله من حساب الخلائق ثم اركبوا علي هذه النجب و اذهبوا الي الجنة»؛
پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: برپا مي‌شود روز قيامت منبرهايي از نور كه نزد هر منبر بزرگي از بزرگان بهشت هست، پس ندا مي‌دهد منادي از طرف خداوند كجايند، حاملين كتاب خدا بنشينيد بر اين منبرها، پس ترسي بر شما نيست و شما محزون نباشيد تا خدا از حساب خلايق فارغ شود، پس سوار مي‌شويد بر اين بزرگواران و مي‌رويد به سوي بهشت. (مستدرك، ج 1، ص 290)
11. قال رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ : «يا اباذر من اجلال الله اكرام ذي الشيبة المسلم و اكرام حملة القرآن العاملين به و اكرام السلطان المقسط»؛
پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: اي اباذر از بزرگواري خدا اكرام فرمانده سپاه مسلمان، اكرام حامل قرآن كه عامل به آن باشد و اكرام سلطان عادل است. (راجع مستدرك الوسايل، ج 1، ص 290)
12. قال رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ : «حامل القرآن حامل راية الاسلام و من اكرمه فقد اكرم الله و من اهانه عليه لعنة الله»؛
پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: حامل قرآن پرچمدار اسلام است كسي كه به او احترام بگذارد، خدا را گرامي داشته است و كسي كه به او اهانت كند لعنت خدا بر او باد. (كنز العمال، ج 1، ص 515، ر 2294)