پس از عبور از پل غدیر و کمی مانده به نمایشگاه بین المللی درست در نزدیکی پل شهرستان به تپه ای (باستانی – تاریخی) بر می خوریم که با وسعتی چند هزار متری بنیانی صخره ای دارد. این تپه که سال ها به خاطر محصور نبودن و عدم توجه کافی مورد هجوم عوامل مخرب قرار داشت سرانجام با تلاش سازمان میراث فرهنگی و اهتمام مدیریت سابق مهندس حیدری پور و باستان شناس معروف دکترعلیرضا جعفری زند از ابتدای سال ۱۳۸۹مورد بررسی و کاوش قرار گرفت و تاکنون چهار فصل از پنجاه فصل شناسایی آن به پایان رسیده است .
به نظر می رسد که قدیمی ترین آثار تپه در بخش شمال غربی آن نهفته باشد که پس از خاک برداری از این قسمت، دیوار و پایه های یک سازه سنگی نمودارشد؛ ولی درعین حال و بر اساس تصویر برداری هوایی که از این تپه صورت گرفته، قلعه ای مربع شکل با چهار برج دیده می شود که یک برج و دیوار آن در سمت شمال شرقی از زیر خاک بیرون آمده و آثار دیوارها و جرزهای قطور خشتی و آجری در بالای تپه نموداراست.
در کاوش های اخیر کشف آثار و دیوارهای قطور سنگی و آجری و فضاهای کوچک و بزرگ تو در تو گمان وجود بنایی با اهمیت دفاعی را مطرح می کند. در عین حال پیدایش قطعاتی از سفاله های لعاب دار و کشف سکه ای متعلق به پیش از اسلام اهمیت این مکان را دو چندان می کند.
تپه اشرف از پیست موتور سواری خالی شد
مهدی فقیهی ، پژوهشگر میراث فرهنگی پیرامون این بنا می گوید: متاسفانه در سنوات پیش و در سال های دهه۱۳۳۰شمسی تپه اشرف مورد استفاده کشاورزان منطقه بود به طوری که بر روی خاک محدود بر جای مانده از آواربناهای تپه به کشاورزی می پرداختند .
این مطلب در آثار کرت بندی های بخش فوقانی تپه در عکس هوایی سال ۱۳۳۵قابل ملاحظه است ،در عین حال در تعریض خیابان سلمان فارسی که در سال ۱۳۷۲ خورشیدی صورت گرفت نیز بخش عمده ای از سازه های تاریخی شمال تپه از میان رفت و قسمتی نیز برای ساخت فاز دوم شهربازی آبشار با ماشین آلات راه سازی تخریب و مسطح شد و تراز فوقانی آن با ریگ دانه های درشت پوشانده شد .
وی افزود:علاوه بر این تخریب حجم انبوهی از نخاله های ساختمانی در اطراف تپه و استفاده از آن به عنوان پیست موتور سواری و نیز تردد افراد مجهول الحال در این مکان آن را به محل آلوده و ناامن بدل کرده بود .
فقیهی ادامه داد: اما خوشبختانه در سال های اخیر با برنامه ریزی صحیح شهرداری در جهت سامان دهی منطقه و نیز اقدام سازمان میراث فرهنگی به کاوش و بازنده داری این تپه باستانی نقطه ی امیدی برای میراث دوستان و فرهنگ پژوهان این شهر تاریخی پدید آمده است.
البته اهمیت این تپه وقتی نمایان می شود که به پیشینه ی تاریخی شهر اصفهان و این منطقه نگاهی بیندازیم همان طور که می دانیم و«با مراجعه به منابع و مواخذی که درباره ایران قبل از اسلام به رشته تحریر در آمده مشخص می شود که در عصر هخامنشیان در این نقطه شهری بوده که آن را گابال یا گابی می نامیده اند . پس از آن و در روز گار ساسانیان منطقه اصفهان(که شامل محله ی جی و شهرستان و بخش یهودیه کنونی)بسیار مهم و آباد بود و مرکز تجمع سپاه به شمار می آمد در همین دوره اصفهان مقر ولیعهد وقت بود... که برای سلطنت و اداره مملکت آماده می شد ....» اخیرا در مطلبی عنوان شده بود که این بنا منزل شخصی فردی به نام رستم متیار قریشی بوده که بیش از ۱۱۱۶سال پیس با مهر و امضاء قاضی القضات مصر وقف شد و به ثبت رسیده است؛ لیکن منابع تاریخی چیزی دیگری را نشان می دهد در بسیاری از منابع تاریخی ادوار مختلف ازاین مکان به عنوان دژ یا قلعه ای مستحکم یا کتابخانه شاهنشاهی سارویه یاد شده است.
تپه اشرف وقف عام نیست
فقیهی پیرامون وقف این بنای تاریخی گفت: بنای مذکور حداقل درعصر باستان قلعه یا دژی مستحکم بوده است حال آن که چگونه پس از اسلام و ۱۱۱۶سال پیش به تملک احمد ابن متیار قریشی درآمده و ملک خود را با مهر و امضای قاضی و قضات مصر وقف کرده است جای سوال دارد.« ...... بسیاری از پژوهشگران عقیده دارند چون در روزگار پیش از اسلام منطقه اصفهان (که شامل محله ی جی و شهرستان و بخش یهودیه کنونی مرکز تجمع سپاه بوده و آن را اسپاهان می نامیده اند این نام بعد ها و به خصوص در عصر اسلام به نام اصفهان تبدیل شده و مؤلف کتاب گزارش نامه یا فقه اللغه نیز نام این شهر را اسپاهان دانسته که مرکب از دو کلمه "سپاه" و "هان"بوده است. همچنین در لغت نامه دهخدا.... نام این شهر سپاهان ذکر شده ... ولرد کرزن نیزدر کتاب ایران و قضیه ایران "اصفهان عربی یا اسپهان فارسی را از شهر های قدیم ایران می داند که شاید همان اسپادانای معروف بطلمیوس بوده باشد. »
وی افزود: به گفته برخی از مورخین« در شهر جی بنای کهنه ای به شکل قلعه وجود داشته است موسوم به "ساروق "یا (سارویه) واین اسم نظیر اسم قلعه همدان است. ابن رسته می گوید چون این بنا بسیار کهنه است نمی توان بانی آن را معلوم کرد وگویند قبل از طوفان نوح ساخته شده است.»
اما به اعتقاد دکتر علیرضا جعفری زند «سارویه در زمان ابن بلخی دیگر سارویه نامیده نمی شد شاید پیش از آن هم در زبان مردم اصفهان نامی دیگر داشت ولی مورخین که از قدمت آن خبر دارند نام قدیمی آن را درکتب خود به کار برده اند ، بنابراین تغییر نام سارویه باید از اواخر سده پنجم صورت گرفته باشد زمانی نام سارویه از میان می رود که نام تبرک در کتب دیده می شود. ......» «ابن الندیم در کتاب خود" الفهرست" به نقل از یکی از کتاب های ابومشعر بلخی موسوم به" اختلاف الزیجات" راجع به قهندز(کهندژ) چنین نگاشته است در اوائل قرن چهارم (ه.ق) در محل سارویه داخل شهر جی زیرزمین مخروبه ای راکشف کردند ودر آن کتب فارسی قدیمی برپوست درخت نگاشته شده بود به دست آمد از خواندن کتاب ها معلوم شد که این کتب به فرمان پادشاه عادل طهمورث در کهندژ گذاشته شده واز آن جمله زیجی است که از آن زیج معروف به شهریار را استخراج کرده اند .
این بنا از حیث مهندسی وساختمان واستحکام بی نظیر بوده است.» «ترجمه آن چه حمزه اصفهانی نیز راجع به سارویه نوشته از این قرار است. از حوادث سال"۳۵۰" (ه.ق) اینکه در این سال قسمتی از بنای موسوم به سارویه در داخل بخش جی اصفهان خراب شد واطاقی از آن نمایان شد که تقریبأ "۵۰"عدل کتاب از پوست هایی کتابت شده بود که مردم آن نوع خط را تا آن وقت ندیده بودند. کسی نمی دانست که چه وقت این کتاب ها در این محل قرار داشته است تا این که کتابی از ابومشعر منجم موسوم به کتاب "اختلاف زیج" به دست آمد که در آن چنین نوشته شده بود : سلاطین آن قدر توجه وعنایت به حفظ علوم ودانش های بشری داشته اند که برای نگهداری آن ها از شر حوادث زمینی وآفات جوی، اوراقی را انتخاب کردند که در مقابل حوادث روزگار پایدار واز تعفن واندراس بر کنار ماند » علاوه بر مورخین یاد شده محققین و جغرافی دانان بسیاری نظیر ابن حقول و مقدسی نیز درباره جی و برج و باروی آن مطالبی آورده اند که نشانگر اهمیت و موقعیت ممتاز این منطقه بوده است.
به نوشته مرحوم هنرفر «نخستین خانه ای که در شهر جی بنا شد خانه "متیار" بود که به فرمان کسری پرویز در آن هنگام که متیار قسطنطنیه را برای آن گشود و پس از انتقال مردم شهر " قه " به جی خانه های دیگر نیز بنا شد » این تاریخ زمانی است که متیار در حدود در ۱۱۱۶سال پیش یعنی ۳۱۶ (ه.ق) اولین وقف نامه ی موجود را با مهر و امضای قاضی القضات مصر از خود بر جای گذاشت ؛ در حالی که شهر جی با توجه به مطالب ذکر شده بسیار پیش از او درعصر باستان بنا نهاده شده است پس بدیهی است که پیش از زمان او نیز این مکان آباد و معمور بوده و از اهمیت خاص و ویژه ای برخوردار بوده است.
