بهداشت و نگهداری مواد غذایی

نگهداری روغنها

چربیها و روغنها از اجزای بسیار مهم در غذای انسان به شمار می رود و همه ما هر روز مقادیری از این ماده غذایی را مصرف می كنیم.  چربی در تمام سلولها و بافتهای بدن وجود دارد و نقش حیاتی در غشای سلولی ایفا می‌كند. همچنین، چربیها به صورت پوشش و لایه محافظ در اطراف بعضی از اعضا و اندامهای بدن یافت می شوند.

▪  یكی از مسائلی كه در مورد روغنها و چربیها بسیار حائز اهمیت است مسئله فساد آنهاست. هوا (اكسیژن)، رطوبت، نور، درجه حرارت، كاتالیزورها، برخی آنزیمها، از عوامل اصلی در فساد روغنها و چربیهاست.

۱) هوا :

هرگاه روغنها و چربیها در معرض هوا قرار گیرند، اكسیده می‌شوند كه این عمل سبب ایجاد طعم نامطلوب در روغنها و چربیها می شود. هر اندازه درصد اسیدهای چرب غیر اشباع در روغن بیشتر باشد بیشتر در معرض خطر اكسیداسیون قرار می‌گیرد.

۲) رطوبت :

میزان رطوبت در روغنها و چربیها كم است. بنابر این، میكروبها كمتر موجب فساد آنها می شوند. وقتی که مقدار كمی رطوبت وارد روغنها شود سرعت فساد آنها بیشتر می‌شود.

۳) نور :

از جمله عواملی كه بشدت سبب تغییر طعم و رنگ در چربیها و روغنها می‌شود نور است. بنابر این، مناسب است كه این مواد در معرض مستقیم نور قرار نگیرد.

۴) درجه حرارت :

از عوامل مهم دیگری كه در فساد روغنها و چربیها نقش دارد درجه حرارتی است‌ كه در آن قرار دارد. بنابر این، در هنگام پخت مواد غذایی استفاده از درجه حرارت بالا سبب تغییر رنگ و طعم در روغن و خروج دود آبی و سپس دود سیاه می شود كه نشانه فساد روغن است. همچنین، قرار دادن چربیها و روغنها در كنار شعله گاز سبب تسریع در فساد آنها می شود.

● تند شدن چربیها و روغنها:

عموما هر تغییری در روغنها که موجب طعم نامطلوب آن شود را «تند شدن» می گویند. البته این تند شدن با توجه به عامل تغییر در طعم متفاوت است.  چنانچه فساد ناشی از اكسیداسیون )شیمیایی یا میكروبی( باشد، به آن تند شدن اكسیداتیو می‌گویند.  فلزات، پرتوها، رطوبت،  میكروبها، اكسیداسیون چربیها، روغنها، را تسریع می‌كنند.

همچنین، گاهی میكروبها رنگدانه‌هایی تولید می‌كنند كه در چربی محلول است و داخل آن نفوذ می‌كنند كه این عمل سبب تغییر رنگ در چربی می‌شود.  در برخی از مواقع چربیها با میكروبها هیدرولیز یا اكسیده می شود.

همچنین، باید گفت که مواد غذایی چرب به‌طور معمول رطوبت تقریبا پایینی دارد كه این شرایط برای رشد كپکها - نسبت به سایر میكروبها - شرایط مناسبتری است. كپكها با تجزیه روغنها و چربیها سبب تند شدن و فساد آنها می‌شود.

● نكاتی درباره مصرف چربی و روغن:

با توجه به تمام موارد یاد شده برای نگهداری صحیح روغنها و چربیها، باید به این نكات توجه کرد :

۱) هنگام خرید:

لازم است  که مشخصاتی روی ظروف بسته بندی روغن از هر جنس كه باشد درج شود.  این مشخصات شامل نام تجاری كالا، نوع فرآورده، شماره پرونده ساخت كالا، شماره پروانه ساخت از وزارت بهداشت، نام شركت سازنده و نشانی آن، شرایط نگهداری و مصرف، تاریخ تولید و تاریخ انقضا است.

روی بسته بندی انواع روغن نباتی جامد هیدروژنه، باید میزان اسیدهای چرب اشباع و اسیدهای چرب ترانس را ذكر کرد.

هرچه میزان اسیدهای چرب اشباع و اسیدهای چرب ترانس روغن نباتی جامد كمتر باشد روغن بهتر و سالمتر است.

▪ هیچ گونه آثار زنگ زدگی روی قوطی آن مشاهده نشود.

▪ هیچ گونه آثار نشت روغن در بسته بندی آن مشاهده نشود.

▪ در محل مرطوب نگهداری نشده باشد.

▪ در معرض مستقیم نور قرار نگرفته باشد.▪ در معرض حرارت و دمای بالا قرار نگرفته باشد.

۲) در منزل :

▪ به هنگام طبخ با روغن، از حرارت كم استفاده كنید.

▪ برای سرخ كردن، از حرارت ملایم با مدت زمان كمتر استفاده كنید؛ زیرا حرارت بیش از حد سبب ایجاد بوی تند و زننده در روغن می‌شود.

▪ روغن سوخته بیماری زاست؛ از مصرف آن جدا خودداری فرمایید.

▪ روغنهای مایع را حرارت ندهید، مگر آنكه مخصوص سرخ كردن باشد.

▪ از مصرف مجدد روغنی كه حرارت دیده است پرهیز كنید.

▪ پس از هر بار مصرف ، در ظرف روغن را ببندید تا اكسیژن وارد آن نشود.

▪ اگر مقداری روغن از ظرفی بزرگ مصرف شده باشد، برای جلوگیری از تند شدن آن، بهتر است باقیمانده روغن را در ظرفی كوچكتر بریزید و در آن را كاملا ببندید تا روغن كمترین تماس را با هوا داشته باشد.

▪ روغنهای مایع را به مدت طولانی در منزل نگهداری نکنید.

▪ سس‌های سالاد و مایونز را - به علت داشتن چربی زیاد  - بویژه پس از باز شدن باید در یخچال نگهداری کرد.

امروزه، روغنهای گوناگونی در فروشگاهها و مراكز خرید عرضه می شود، ولی باید توجه داشت كه از هر روغنی باید برای مصرفی خاص استفاده کرد . برای مثال، روغنهای مخصوص سرخ كردن - به علت بالا بودن آنتی اكسیدان های صنعتی در مقابل عوامل فساد روغن-  مقاومتر است و بر اثر حرارت اعمال شده روی ‌آنها ‌مواد ‌سرطا‌نزا ‌تولید نمی‌كند. بنابر این، می‌توان آنها را ۲ تا 3 بار استفاده کرد.

آلودگی گوشت

آلودگی گوشت به شرایطی گفته می‌شود که یک عامل موجود در گوشت به مقداری برسد که آن را غیر قابل خوردن نماید

غذاهایی مثل مرغ، بوقلمون، ماهی و میگو و محصولات گوشتی می‌توانند عوامل انتقال دهنده باکتری‌های بیماری‌زا با منشاء غذایی باشند. پخت مناسب می‌تواند هرگونه باکتری مضر را که ممکن است در گوشت دام طیور و ماهیان موجود باشد از بین ببرد.

در بیشتر موارد بیماری‌های ناشی از غذا به دلیل استفاده نامناسب و بی‌دقت از مواد غذایی در کشتارگاه‌ها و آشپزخانه‌ها ایجاد می‌شوند. آلودگی ثانویه یا انتقال باکتری از یک ماده غذایی به ماده غذایی دیگر عامل مهمی‌در انتقال بیماری‌ها با منشاء غذایی است اما عملیات تبدیل و فرآوری مناسب غذا به کاهش مشکلات آلودگی ثانویه کمک می‌کند.

در واقع به تجربه ثابت شده است که گوشت حیوانات سالم بدون میکروب بوده و یا دارای میکروب بسیار کمی‌است بعلاوه طیور و ماهی بدون میکروب هستند ولی با وجود این گاهی در بخش‌هایی ازبدن مانند غدد لنفاوی و مغز استخوان و حتی عضلات تعداد بسیار کمی‌میکروب یافت می‌شود.

معمولا آلودگی این گونه محصولات هنگام کشتار، حمل و نقل و تهیه فرآورده‌ها ایجاد می‌شود. هنگام کشتار، پوست کندن و شقه کردن ممکن است میکروب‌ها از طریق قسمت‌های خارجی حیوان (شاخ، سم و مو) و یا از طریق قسمت‌های داخلی یعنی روده‌ها گوشت را آلوده سازند. بدین ترتیب که هنگام سر بریدن حیوان با چاقو کلیه میکروب‌های موجود در چاقو توسط جریان خون به تمام قسمت‌های بدن حیوان منتقل می‌شوند و درنتیجه گوشت آلوده می‌شود. همچنین محیطی که حیوان در آن زندگی می‌کند دارای تعداد و انواع زیادی میکروب است. به عبارت دیگر خاک، آب، علوفه و فضولات به نوبه خود باعث تشدید آلودگی خواهند شد همچنین لباس، هوا و بالاخره دست کارکنان نیز ممکن است میزان آلودگی میکروبی را افرایش دهند.

علاوه بر این حمل و نقل، دست زدن به لاشه و قطعات گوشت نیز سبب افزایش تعداد و میکروب‌ها می‌شود. تعداد میکروب‌ها در اثر تماس با ظروف مختلف و کسانی که با این محصول سرو کار دارند بیش از پیش زیاد می‌شود. در کارخانه‌های فرآوری گوشت نیز دراثر اضافه شدن میکروب‌های موجود در مواد غذایی دردستگاه‌های خرد کننده گوشت، پر کننده‌ها وحتی روده‌های طبیعی و همچنین دیگر مواد غذایی ترکیبی با محصول مانند ادویه و مواد نگهدارنده این آلودگی‌ها افزایش می‌یابد.

پس از این که گوشت به طور تازه به قصابی آورده شد تحت شرایط مختلف با آلودگی‌های بیشتری برخورد می‌کند. بدیهی است آلودگی‌های سوپرهای گوشت توط چاقو، ساطور، سوهان، چرخ گوشت، ترازو، قلاب، پیشخان، گرد و خاک داخل مغازه و بالاخره توسط دست قصاب به لاشه افزوده می‌شود.

درمنزل نیز با دست‌مالی کردن و نگهداری گوشت در ظروف گوناگون آخرین مراحل آلودگی به وقوع خواهد پیوست.

) چیدن نان های داغ بر روی هم، كپك زدگی را تسریع، فساد زدگی را آسان و ضایعات نان را تشدید می كند؛ پیش از سرد شدن كامل نان ها، آن ها را دسته نكنید چیدن نان‌های داغ بر روی هم، كپك‌زدگی را تسریع، فاسد شدن را تسهیل و ضایعات را تشدید می‌كند  و ایجاد بیماری گوارشی مینماید. نان سرد شده را نیز در پلاستیك  یا سفره دربسته بگذارید.

۲) حرارت نان سبب كپك زدگی زودرس آن می شود. از دسته كردن نان داغ جدا بپرهیزید.
۳) نان خوب مستلزم داشتن آرد با كیفیت، خمیر تخمیر شده  ، نانوای خوب و نگهداری صحیح است؛ همان گونه كه بعضی از برنج ها پخت خوبی ندارند، آرد نامرغوب نیز پخت خوبی نخواهد داشت.
۴) دادن نان كپك زده به گاوها مضر و سرطان زا است. در ضمن سبب آلوده شدن شیر آن ها می شود.
۵) در ایجاد ضایعات نان، مردم ۲۰ درصد، نانوایان ۳۰ درصد و آرد مصرفی ۵۰ درصد تاثیر گذارند.
۶) خرید نان مازاد بر نیاز روزانه، یكی از علل افزایش ضایعات نان است. ترجیحاً از خرید نان اضافی خودداری كنید.
۷) از خوردن نان سبوس دار در وعده های غذای خود غافل نشوید؛ مصرف نان سبوس دار در هر وعده غذایی ۳۰ تا ۴۰ درصد خطر ابتلا به بیماری های قلبی و گوارشی را كاهش می دهد و هم چنین مانع از جذب سریع قند و چربی در خون می شود.
۸) نان های تیره (حاوی سبوس بیشتر) ارزش غذایی بالاتری نسبت به نان های سفید و روشن دارند ، هر‌چه سبوس آرد بیشتر، ارزش غذایی آن نیز افزون‌تر و هرچه سبوس آرد كمتر، ارزش غذایی آن نیز كمتر و كیفیت نان نیز پایین‌تر خواهد بود
۹) قرار دادن نان در یخچال، بیات شدن نان را تسریع می كند.
۱۰) هنگام خرید نان حتماً یك سفره ترجیحاً پارچه ای به همراه داشته باشید. این نان مطبوع تر و ماندگارتر خواهد بود.
11) آرد حاصل از گندم تازه و نارس، باعث تولید نان‌های سفت و بد‌هضم خواهد شد؛

دوغ به عنوان یکی از فرآورده ‌های جانبی ماست، یک نوشیدنی ارزشمند است. لابد می ‌دانید که برای تهیه ی ماست، شیر باید حتما جوشانده شود.



pH ماست اسیدی است و اسید لاکتیک بالایی دارد و به همین دلیل، اجازه ی رشد به خیلی از میکروب‌ ها را نمی ‌دهد.



مساله‌ ای که با دوغ داریم این است که دوغ‌ های سنتی از نظر آب و مواد معطر مثل سبزیجات و عرقیاتی که به آن اضافه می ‌شود از نظر بهداشتی مشکوک‌ هستند و موارد متعددی از آلودگی‌ های میکروبی در این نوع از نوشیدنی‌ ها در آزمایشگاه‌ ها به اثبات رسیده است.



در مورد دوغ‌ های صنعتی نیز اگر وقتی دوغ تولید می ‌شود، زنجیره ی حمل و نقل اش، در شرایط سرمایی مناسبی باشد، یعنی از کامیون ‌های یخچال‌ دار با دمای معمولا بین 4 تا 8 درجه سانتی ‌گراد بالای صفر استفاده شود، اغلب مشکل خاصی ایجاد نمی ‌شود؛ البته به شرطی که در مغازه هم در یخچال نگهداری شود.



متاسفانه برخی مغازه‌ داران، دوغ را در بیرون از یخچال می ‌گذارند. این مساله به ویژه در فصل گرما باعث می ‌شود که هم گاز زیادی در دوغ تولید شود و هم مزه‌ اش بیش از حد ترش ‌شود و حتی به تلخی بزند.
دوغ

یعنی آنزیم‌ های تجزیه ‌کننده پروتئین فعال شده و در نهایت مزه نامناسبی ایجاد کنند و تاریخ انقضا سریع‌ تر از آن چه روی بطری نوشته شده است، فرا برسد؛ زیرا تاریخ انقضای درج شده را به شرط نگهداری دوغ در یخچال تخمین زده‌ اند.



برخی خانم‌ های خانه ‌دار، ماست را خارج از یخچال نگهداری می ‌کنند تا ترش شود و بعدش، از آن دوغ می ‌گیرند یا به شیر نجوشیده ماست می ‌زنند تا تبدیل به دوغ شود.



با این که ترش شدن ماست به معنی فساد آن نیست؛ زیرا میزان ترشی آن بستگی به میزان اسید لاکتیک دارد که خود از بین برنده میکروب‌ ها است و حتی ماست خوب ماستی است که کمی ترش باشد زیرا جذب کلسیم اش بیشتر است. اما توصیه می ‌شود خانم‌ ها ماست را در پایین یخچال قرار دهند تا به تدریج ترش شود.



به علاوه، اضافه کردن ماست به شیر نجوشیده هم برای تهیه دوغ اصلا توصیه نمی ‌شود.

روغن بسیاری از غذاها در روغن سرخ می‏شوند و به بسیاری دیگر روغن را به عنوان چاشنی اضافه می‏ کنند. مانند برنج، سالاد و.... روغن مصرفی ما دو منشا مختلف دارد: حیوانی و نباتی. روغن حیوانی مملو از کلسترول است و مصرف آن توصیه نمی شود. روغن نباتی هم به دو صورت مایع و جامد عرضه می‏شود. فرم مایع دارای اسیدهای چرب اشباع نشده است که ارزش غذایی بیشتری دارد ؛ ولی در مقابل حرارت و نور آفتاب آسیب پذیرتر است.

روغن نباتی جامد هیدروژنه فاقد اسیدهای چرب اشباع نشده است ؛ اما در مقابل تغییرات دما مقاومتر است و دیرتر خراب می‏شود.نکات قابل توجه در خصوص تهیه و مصرف روغن:

1 - علایم ظاهری فساد در روغن شامل افزایش بو، غلیظتر شدن روغن مایع، تغییر رنگ و تند شدن آن است.

2 - هنگام خرید روغن به برچسب تولید آن )پروانه بهره برداری و پروانه بهداشتی و تاریخ مصرف دقت کنید.

3 - روغن را در محلی خنک و دور از نور و هوا و در ظروف دربسته نگاهداری کنید. درظرف روغن را پس از مصرف حتما ببندید.

4 - هنگام مصرف روغن، از حرارت کم استفاده کنید. حرارت دادن زیاد و طولانی، روغن مایع را خراب می‏ کند و روغن سوخته می‏تواند سرطان‏زا باشد.

5 - روغن اضافی مصرف شده را به ظرف اصلی روغن برنگردانید.

6 - از مصرف مجدد روغنی که چندبار حرارت دیده، جدا خودداری کنید.

7 - روغن مایع نباید از سویا تهیه شده باشد. روغن حاصل از سویا برای تولید روغن جامد استفاده می‏شود و در حالت مایع بسرعت خراب می‏شود. روغنهای مایع استاندارد موجود در بازار ایران، معمولا از آفتابگردان تهیه شده است.

8 - در مجموع سعی کنید حتی الامکان روغن کمتری برای طبخ غذا استفاده کنید. غذاهای آب پز معمولا ارزش غذایی بیشتری دارند و خطر افزایش چربی خون نیز بااستفاده از آن‏ها کمتر می‏شود.