ماه بني هاشم، عباس2

پيوند مقدس حضرت عباس عليه ‏السلام با لبابه دختر عبيداللّه‏ بن عباس، نقش مهمي در شخصيت او داشت ؛ ايمان نهفته در اعماق قلب وي را استحكام بيشتري بخشيد، بركاتي ارزشمند به جاي گذاشت و فرزنداني كوشا و شكيبا كه هر يك صحيفه‏ اي از فضيلت «ابوالفضل» بود، پديد آورد. عبيداللّه‏، نخستين پسر او، قاضي مكه و مدينه شد و فرزندان او همگي از عالمان برجسته شيعي گرديدند. عظمت عبيداللّه‏ چنان بود كه امام سجاد عليه ‏السلام او را تربيت نمود و سپس دخترش خديجه را به ازدواج او درآورد. فضل، ديگر فرزند قمر بني هاشم است كه گستره دانش او زبانزد همگان بود؛ به گونه‏اي كه برخي از خردورزان، كنيه ابوالفضل را براي حضرت عباس عليه ‏السلام ، برخاسته از وجود اين فرزند با فضيلت دانسته ‏اند. ديگر فرزند او، محمد بود كه در واقعه كربلا، در سن پانزده سالگي جام شهادت را نوشيد.

حضرت عباس داراي سه برادر بود بنام‏هاي: جعفر، عبدالله و عثمان، كه تمامي آنان در روز عاشوراي سال 61 ه در ركاب برادر و سرور خود سيدالشهدا حضرت امام حسين عليه‏ السلام شربت شيرين شهادت نوشيدند.

در فرهنگ عربي به آن دسته از نام‏هايي كه با پيشوند اَبْ (در مردان) و اُمّ (در زنان) همراه باشد، كنيه مي‏گويند. سنت گذاشتن نامي در قالب كنيه براي افراد در ميان قبايل عرب، گونه‏اي بزرگداشت و تجليل نسبت به فرد به شمار مي‏آيد.
در اسلام نيز توجه زيادي به آن شده است غزالي مي‏نويسد: «رسول خدا(ص) اصحاب خود را از روي احترام براي به دست آوردن دل‏هايشان به كنيه صدا مي‏زند و آنهايي كه كنيه نداشتند، كنيه‏اي برايشان انتخاب مي‏فرمود و سپس آنها را بدان مي‏خواند. مردم نيز از آن پس، فرد مذكور را به همان كنيه مي‏خواندند. حتي آنان كه فرزندي نداشتند تا كنيه‏اي داشته باشند كنيه‏اي مي‏نهاد. پيامبر اكرم(ص) رسم داشت حتي براي كودكان نيز كنيه انتخاب مي‏نمود و آنان را مثلاً ابا فلان صدا مي‏زد تا دل كودكان را نيز به دست آورد». در اينجا كنيه‏هاي حضرت عباس(ع) بر شمرده مي‏شود:

در منابع بسياري، كنيه حضرت عباس(ع) را ابوالفضل بر شمرده‏اند كه در بين كنيه‏هاي ايشان، ابوالفضل (= ابوفاضل، ابوالفضائل) مشهورترين است اما ديگر كنيه‏هاي او يا غير مشهور هستند و يا اين كه پس از واقعه كربلا حضرت را بدان خوانده‏اند. در مورد اين كينه بحث وجود دارد كه آيا اين كنيه واقعي بوده و ايشان پدر فرزندي به نام فضل بوده‏اند يا اينكه اين كنيه اعتباري و در واقع لقبي بوده است كه به شكل كنيه به او نسبت داده‏اند. گفته‏ها و احتمالاتي در اين زمينه وجود دارد كه بدان پرداخته مي‏شود:
آن چه از بررسي اسامي افراد در تاريخ به دست مي‏آيد اين است كه انتخاب كنيه همواره بر اساس نام فرزند بزرگ‏تر فرد نبوده و در موارد بسياري اين قاعده وجود ندارد.
نوشته‏اند در خاندان بني‏هاشم هر كه عباس نام داشته او را ابوالفضل كنيه مي‏نهادند؛ همان گونه كه عباس بن عبدالمطّلب و عباس بن ربيعة بن الحارث بن عبدالمطّلب و ... نيز مكنّي به همين كنيه بوده‏اند كه گفته‏اي مقبول و موجّه به نظر مي‏رسد.
برخي ديگر گفته‏اند اين كنيه برگرفته از برتري و فضلي بوده كه از كودكي در حضرت نمود فراوان داشته و او را بدان صفت مي‏شناخته‏اند آن گونه كه در سوگ او نيز سروده‏اند:
اَبَاالفَضْلِ يَا مَنْ أَسَّسَ الفَضْلَ وَ الإبا أَبِي الفَضْلُ اِلاّ اَنْ تَكُونَ لَهُ أَبا
«اي ابوالفضل! اي كسي كه هر برتري و پاكدامني را بنا نهادي! آيا براي من برتري و فضلي وجود دارد كه تو پدر آن نباشي؟ (آيا كسي مي‏تواند فضلي داشته باشد كه در تو نباشد)». هم‏چنين در بين اعراب و مسلمانان نيز چنين سنتي بسيار ديده مي‏شده كه كنيه افراد را بر اساس ويژگي‏هاي آنان مي‏گذاشته‏اند. آورده‏اند روزي رسول خدا(ص) شنيد كه فردي را ابوالحَكَم مي‏خوانند. پيامبر اكرم(ص) او را نزد خود خواند و فرمود: «همانا حَكم [داور [خداست و حُكم از آن اوست تو چرا ابوالحكم خوانده مي‏شوي؟» او پاسخ داد:
«قبيله‏ام هر گاه بر سر مسأله‏اي اختلاف پيدا مي‏كنند نزد من مي‏آيند و من بين آنان داوري مي‏كنم و با صادر كردن حكم خويش اختلاف را برطرف مي‏نمايم» پيامبر اكرم(ص) به او فرمود: «چه كار خوبي مي‏كني» و اين گونه گذاشتن چنين كنيه‏هايي را بر افراد بدون اشكال دانست.
گذشته از اين همه اين مطالب، در رديف فرزندان عباس(ع) نام پسري را به اسم فضل آورده‏اند اما چون كه فضل فرزندي نداشته، احتمال اين كه نام او از حافظه تاريخ ستُرده شده باشد، وجود دارد. اين مسأله سبب شده كه برخي براي توجيه كنيه حضرت عباس(ع) بر مطالبي مانند آنچه گذشت تمسك جويند گر چه هيچ يك از آنها با هم منافاتي ندارد و قابل جمع مي‏باشد. يعني وقتي در كودكي كسي را ابوالفضل بخوانند در او زمينه‏هايي هم ايجاد مي‏شود كه نام يكي از فرزندان خويش را فضل بگذارد.

در لغت عرب قِربة به معناي «مشك آب» است. حضرت عباس(ع) را به جهت آب رساني‏اش در كربلا به اين كنيه ناميده‏اند. در بسياري از منابع تاريخي و رجالي چنين كنيه‏اي را براي حضرت برشمرده‏اند.

كنيه‏اي غير مشهور براي حضرت مي‏باشد اگر چه برخي نوشته‏اند حضرت عباس(ع) فرزندي به نام قاسم داشته كه در كربلا به شهادت رسيده است.

اين كنيه نيز از جمله كنيه‏هاي غير مشهور حضرت است و به معناي «فرزند زن باديه‏نشين» مي‏باشد. دليل آن نيز اين بوده كه قبيله مادري حضرت، از جمله قبايل بيابان نشين عرب بوده‏اند.

در لغت عرب فرجه، «گشايش در سختي و بر طرف شدن اندوه» معنا شده است. برخي چنين كنيه‏اي نيز براي حضرت برشمرده‏اند كه بيشتر به لقبي در قالب كنيه مي‏ماند. دليل آن هم بر طرف كردن اندوه و گشايش در سختي‏ها در نتيجه توسل به او مي‏باشد.

به عناويني كه بر اثر بروز و ظهور ويژگي‏هايي در انسان‏ها، به آنان نسبت داده شود و بيانگر ويژگي‏شان باشد، لقب مي‏گويند. حضرت عباس(ع) القاب بسياري دارد. براي ايشان بيش از بيست لقب مشهور برشمرده‏اند كه معروف‏ترين آنها عبارت‏اند از:

حضرت عباس(ع) از جمال و زيبايي ويژه‏اي برخوردار بوده؛ به گونه‏اي كه سيماي دل‏رباي او جلب توجه مي‏كرد و چهره‏اش مانند ماه تمام، تابناك مي‏نمود. چون از دودمان هاشم، جد پيامبر(ص) بوده، او را «ماه فرزندان هاشم» مي‏خواندند. اين لقب، لقبي مشهور براي حضرت به شمار مي‏رود و بسياري از منابع آن را برشمرده‏اند.

حضرت عباس(ع) در دوران زندگاني امام مجتبي(ع) پيوسته در كنار آن حضرت به مددكاري مردم و برآوردن نيازهايشان مي‏پرداخت. اين رويه در زمان امامت امام حسين(ع) و پيش از جريان عاشورا نيز ادامه داشت تا آن جا كه هر گاه نيازمندي براي كمك خواستن نزد اين دو امام همام مي‏آمد، حضرت عباس(ع) مأمور اجراي دستور امام خويش مي‏شد. حضرت عباس(ع) جايگاه بلندي نزد برادرش امام حسين(ع) داشت. نوشته‏اند:
«همان گونه كه پدرش امير المؤمنين(ع) جايگاه بلندي نزد پيامبر اكرم(ص) داشت و باب او بود و هر گاه مشكلي روي مي‏داد پيامبر اكرم(ص) ابتدا آن را با علي(ع) در ميان مي‏گذاشت، عباس(ع) نيز چنين حالتي نسبت به امام حسين(ع) داشت. امام با پيشامد هر مشكلي آن را با برادرش در ميان گذاشته و از او مي‏خواست كه آن مشكل را برطرف نمايد». اين مسأله سبب شد تا ايشان را باب الحوائج؛ «برآورنده نيازها» بخوانند. البته به نظر مي‏رسد اين لقب بعدها در نتيجه توسل‏ها و كرامت‏هاي آن حضرت به ايشان داده شده است.

شدت دلبستگي حضرت عباس(ع) به برادر بزرگ‏تر خود، امام حسين(ع) تا آن جا بود كه همواره خود را خدمتگزار وي مي‏دانست و براي اجراي فرمان‏هاي ايشان هميشه پيش‏قدم بود. اين بدان دليل بود كه پيامبر اكرم(ص) فرمود: «اَنَا مَدِينَةُ العِلمِ وَ عَلِيٌّ(ع) بَابُهَا فَمَن اَرَادَ مَدِينَةَ فَلْيَأْتِ البَابَ؛ من شهر دانش هستم و علي(ع) دروازه ورود به آن است. پس هر كس خواهان ورود به شهر دانش است، بايد نخست سراغ درِ آن را بگيرد». حضرت عباس(ع) نيز درب ورود به شهر حسيني(ع) بود.
از علامه فقيد طباطبايي؛، نويسنده تفسير بزرگ الميزان در اين باره نقل شده است كه فرمود: «مرحوم سيد السّالكين و برهان العارفين، آقا سيد علي قاضي فرمود در هنگام كشف بر من روشن و آشكار شد كه وجود مقدس ابا عبداللّه الحسين(ع) مظهر رحمت كليّه الهيه است و باب و پيش‏كار آن حضرت، سقاي كربلا، سرحلقه ارباب وفا، آقا باب الحوائج الي اللّه، ابوالفضل العباس صلوات اللّه و سلامه عليه است».

سقّا از مشهورترين لقب‏هاي حضرت عباس(ع) است و پس از واقعه كربلا به اين لقب متصف گرديد. يكي از بي‏رحمانه‏ترين حربه‏هاي جنگي دشمن در واقعه كربلا، بستن آب به روي لشگر امام حسين(ع) بود كه از روز هفتم ماه محرّم آغاز شد اما حضرت عباس(ع) به همراه برخي ديگر از بني‏هاشم، به فرات حمله مي‏برد و آب مي‏آورد. او اين لقب را از پدران خويش به ارث برده بود؛ زيرا حضرت عبدالمطّلب، هاشم، عبد مناف و قُصَيّ نيز چنين لقبي داشتند. حضرت ابوطالب(ع) و عباس عموي پيامبر نيز به چنين ويژگي پسنديده‏اي مشهور بودند.

اصطلاحي نظامي است كه در جنگ‏ها به كار مي‏رفته و به فردي شجاع اطلاق مي‏شده كه فردي كه تمام صفات شجاعت و نام‏آوري در او جمع بوده و در پيشاني لشگر به جنگ با دشمن مي‏پرداخته است. اين لقب پيش از حضرت عباس(ع) تنها به دو نفر داده شده؛ ابتدا به فردي قريشي از قبيله بني عبدالدار كه از دشمنان سرسخت مسلمانان بود و طلحة بن ابي طلحة نام داشت. او در جنگ احد توسط امير المؤمنين(ع) كشته شد زيرا شخص ديگري را جرأت رويارويي با او نبود و شجاعت و جنگاوري او باعث تضعيف روحيه مسلمانان شده بود.
با كشته شدن او توسط امير المؤمنين(ع) روحيه به مسلمانان بازگشت و سبب خوشحالي پيامبر اكرم(ص) شد زيرا كشته شدن او باعث شد اتحاد مشركين به شدت از هم گسيخته شود و بسياري از آنان پا به فرار گذارند.
دومين فردي كه پيش از حضرت عباس(ع) به اين لقب خوانده شد مالك اشتر نخعي بود. او را در دوران خلافت امير المؤمنين(ع) كبش العراق مي‏خواندند. پس از وي اين لقب به حضرت عباس(ع) رسيد آن گونه كه از زبان امام حسين(ع) سروده‏اند:
عَبَّاسُ(ع) كَبْشُ كَتِيبَتي وَ كَنَانَتي وَ سرُّ قَوْمي بَلْ اَعَزُّ حُصُوني
«عباس(ع) پهلوان لشگر و اهل بيت من بلكه شكست ناپذيرترين دژ من است».

در لغت عرب ظعينة از ريشه ظَعَنَ (= كوچ كرد) گرفته شده و به معناي زن هودج‏نشين مي‏باشد. اين لقب نيز از جمله القابي است كه پس از واقعه عاشورا به حضرت داده شده و به معناي پشتيبان زنان هودج‏نشين است. چرا كه دلگرمي زنان اهل حرم به بازوي تواناي عباس(ع) بود. چه بسا پشتيباني و حمايت از زنان بي‏دفاع، خود بخش بزرگي از دفاع است و وجود او در بين لشگر قوت قلبي براي همه به شمار مي‏آمد. اين لقب در عرب پيش از حضرت عباس(ع) تنها به يك نفر داده شده و او ربيعة بن مكدم كناني از قبيله بني فراس مي‏باشد و چه در زمان زندگي و چه پس از مرگش او را اين گونه مي‏خوانده‏اند. آن سان كه درباره‏اش سروده‏اند:
حامي الظعينة اين منه ربيعة أم أين من عليا ابيه كلام

ابوالفضل ( عليه السّلام ) دل و انديشه بزرگان را مسخّر خود كرد و براى آزادگان در هـمـه جـا و هـر زمـان سـرودى جـاودانـه گـشـت ؛ زيـرا بـراى بـرادرش دسـت به فداكارى بزرگى زد، برادرى كه در برابر ظلم و طغيان خروشيد و براى مسلمانان عزت جاودانه و عظمتى هميشگى ، به ارمغان گذاشت .
در ايـنـجـا، بـرخـى از اظـهـار نـظـــرهـاى بـزرگـــــان را دربـــاره شـخـصـيـت ابوالفضل ( عليه السّلام ) مى آوريم .

امـام عـلى بـن الحسين ، حضرت زين العابدين ( عليه السّلام ) از سروران تقوا و فضيلت در اسلام به شمار مى رود. اين امام بزرگوار هماره براى عمويش عباس طلب رحمت مى كرد و از فـداكـاريـهـايـش دربـاره بـرادرش حـسـيـن ( عـليـه السـّلام ) بـه نيكى ياد مى كرد و جانبازيهاى بزرگش را مرتّب مى ستود. از جمله سخنان حضرت درباره عمويش ، اين موارد را ذكر مى كنيم : ((خداوند عمويم عباس را رحمت كند كه از خودگذشتگى كرد و نيك از عهده آزمـايش برآمد. خود را فداى برادر كرد تا آنكه دستانش بريده شد، خداوند به جاى آنها چـون جـعـفـر بـن ابى طالب ، دو بال عطا كرد تا بدانها با ملائكه در بهشت پرواز كند. عـبـاس را نـزد خـداونـد مـتـعـال مـنـزلتى است كه همه شهيدان در روز قيامت بر او غبطه مى خورند...)).
ايـن كلمات ، فداكاريهاى ابوالفضل را در راه برادرش ، پدر آزادگان ، امام حسين ( عليه السّلام ) به خوبى بيان مى كند. حضرت در ايثار و از خودگذشتگى و جانبازى تا جايى پـيـش رفت كه زبانزد تاريخ و سَمبل فداكارى گشت ، دستان گرامى اش را روز عاشورا در راه برادر داد و تا آخرين لحظه پايدارى كرد تا آنكه به خون خود درغلتيد.
ايـن فـداكـاريهاى بزرگ نزد خداوند بى اجر نماند و حضرتش با پاداشها و كرامتهايش بـه عـباس ، او را بر تمامى شهيدان راه حق و فضيلت در دنياى اسلام و غير آن ، برترى بخشيد تا آنجا كه همه بر او غبطه مى خورند.

امام صادق ( عليه السّلام ) عقل ابداعگر و انديشمند اسلام و چهره بى مانند دانش ‍ بشرى ، هـمـواره از عـمويش عباس تجليل به عمل مى آورد و با درود و ستايشهاى عطرآگين از او ياد مى كرد و مواضع قهرمانانه اش در روز عاشورا را بزرگ مى داشت . از جمله سخنانى كه امام درباره قمر بنى هاشم فرموده است ، بيان زير مى باشد:
((عـمـويـم عـبـاس بـن عـلى ( عـليهما السّلام ) بصيرتى نافذ و ايمانى محكم داشت . همراه برادرش حسين جهاد كرد، به خوبى از بوته آزمايش بيرون آمد و شهيد از دنيا رفت ...)).
امام صادق ( عليه السّلام ) از برترين صفات مجسم در عمويش كه مورد شگفتى اوست چنين نام مى برد:
الف ـ ((تيزبينى )):
تـيـزبـيـنـى ، پـيامد استوارى راءى و اصالت فكر است و كسى بدان دست پيدا نمى كند، مـگـر پـس از پـالودگـى روان ، خـلوص نـيـت و از خود راندن غرور و هواهاى نفسانى و عدم سلطه آنها بر درون آدمى .
تـيـزبـينى از آشكارترين ويژگيهاى ابوالفضل العباس بود. از تيزبينى و تفكر عميق بود كه حضرت به تبعيت از امام هدايت و سيدالشهداء امام حسين ( عليه السّلام ) برخاست و بـديـن گـونـه بـه قـله شرف و كرامت دست يافت و خود را بر صفحات تاريخ ، جاودانه سـاخت . پس تا وقتى ارزشهاى انسانى پايدار است و انسان آنها را بزرگ مى شمارد، در بـرابـر شـخصيت بى مانند حضرت كه بر قله هاى انسانيت دست يافته است سر بر زمين مى سايد و كرنش مى كند.
ب ـ ((ايمان استوار)):
يـكـى ديـگـر از صـفـات بـارز حـضـرت ، ايـمـان اسـتوار و پولادين اوست . از نشانه هاى اسـتـوارى ايـمـان حـضـرت ، جـهـاد در كـنـار بـرادرش ، ريـحـانـه رسـول اكـرم ( صـلّى اللّه عـليـه و آله ) بـود كـه هـدفـش جـلب رضـايـت پـروردگـار مـتـعـال بـه شـمـار مـى رفـت . و هـمـانـطور كه در رجزهايش روز عاشورا بيان داشت از اين جانبازى كمترين انگيزه مادى نداشت و همين دليلى گوياست بر ايمان استوار حضرت .
ج ـ ((جهاد با حسين (ع ))):
فـضـيـلت ديـگـرى كه امام صادق ( عليه السّلام ) براى عمويش ، قهرمان كربلا، عباس ( عـليـه السـّلام ) نـام مـى بـرد، جـهاد تحت فرماندهى سالار شهيدان ، سبط گرامى پيامبر اكـرم ( صـلّى اللّه عـليـه و آله ) و آقـاى جـوانـان بـهـشـت اسـت . جـهاد در راه آرمان برادر، بـزرگترين فضيلتى بود كه حضرت ابوالفضل بدان دست يافت و نيك از عهده آزمايش بـه درآمـد و در روز عـاشـورا قـهـرمانيهايى از خود نشان داد كه در دنياى دلاورى و شجاعت بى مانند است .