قطعات خاقانی

خاقانیا به سوک خراسان سیاه پوش

که اصحاب فقه گرد سوادش سپاه برد

عیسی به حکم رنگرزی بر مصیبتش

نزدیک آفتاب لباس سیاه برد

دهر از سر محمد یحیی ردا فکند

گردون ز فرق دولت سنجر کلاه برد

امام ملت چارم که آسمان ششم

سعود مشتری او را نثار می‌سازد

غیاث ملت، اقضی القضاة عز الدین

که بحر دستش زرین بحار می‌سازد

فضایلش ملک دست راست چندان دید

کجا به دست چپ آن را شمار می‌سازد

عطاردی است زحل سر زبان خامهٔ او

که وقت سیر سه خورشید یار می‌سازد

به بوی خلق بهار از خزان همی آرد

به بذل گنج خزان از بهار می‌سازد

قرار ملک سکندر دهد به کلک دو شاخ

که در سه چشمهٔ حیوان قرار می‌سازد

به قمع کردن فرعون بدعه موسی‌وار

قلم در آن ید بیضاش مار می‌سازد

چو موسیی که مقامات دین و رخنهٔ کفر

ز مار مهره و وز مهره مار می‌سازد

جهان به خدمت او چون قلم سجود کند

که کارش از قلم دین نگار می‌سازد

فلک شکافد حکمش چنان که دست نبی

شکاف ماه دو هفت آشکار می‌سازد

اگر بنان نبی مه شکافت، دست امین

ز آفتاب شکافی شعار می‌سازد

دلم که آهوی فتراک اوست حبل امان

از آن دوال پلنگان شکار می‌سازد

عیادت دل بیمار من کن قدمش

که از زمین فلک افتخار می‌سازد

ز بس که بر سر من تافت آفتاب رضاش

مرا چو روی شفق شرمسار می‌سازد

سپهر، حلقه به گوشم سزد که تاج مرا

ز حلقهٔ در خود گوشوار می‌سازد

سپه کشم ز عجم در عرب که صدر عجم

مرا چو طفل عرب طوق‌دار می‌سازد

مرا ز خاک به مردم همی کند پدرش

هم او شعار پدر اختیار می‌سازد

دل مرا که ز توفیق بخت نومید است

قبول همتش امیدوار می‌سازد

به عهد مفتی عالم درخت جاه و جلال

به نام و کنیت او برگ و بار می‌سازد

به نوبت من هرکس که یافت کسوت شعر

ز لفظ و معنی من پود و تار می‌سازد

بقا حصار تنش باد کاین حصار کبود

ز سایهٔ سر کلکش حصار می‌سازد

آه و دردا که شبیخون اجل

در زد آتش به شبستان اسد

بدل نغمهٔ عنقاست کنون

نغمهٔ جغد بر ایوان اسد

اسدالله عجم خواند علیش

که علی بود ز اقران رسد

لاجرم خیبر خزران بگشاد

ذوالفقار کف رخشان اسد

لاجرم ز ابلق چرب‌آخور چرخ

دل دلی داشت خم ران اسد

بود معن عرب و سیف یمن

در کرم هندوی دربان اسد

گر اسد خانهٔ خورشید نهند

داشت خورشید کرم خان اسد

تاج بخش ملک مشرق بود

این نه بس باشد برهان اسد

مشتری ساختی از جرم زحل

مسن خنجر بران اسد

باز مریخ ز مهر افکندی

ساخت زر بر تن یکران اسد

باز زهره به عطار بردی

نامهٔ جود به عنوان اسد

باز مه بودی هر ماه دوبار

گاه خوان گاه نمکدان اسد

آسمان کردی بر گنج کمال

حمل و ثور دو قربان اسد

مهر و مه بود چو جوزا دو بدو

خادم طالع سرطان اسد

کمتر از داس سر سنبله بود

اسد چرخ به میزان اسد

نیش عقرب شده و قوس قزح

هم کمان هم سر پیکان اسد

مجلسش کعبه و انداخته دلو

خلق در زمزم احسان اسد

بخت بر کوس فلک بستی پوست

از تن جدی به فرمان اسد

وز فم الحوت نهادی دندان

بر سر ترکش ترکان اسد

سالها قصد فلک داشت مگر

جنبش رای فلک‌سان اسد

اسدا کنون چو اسد بر فلک است

ای فلک جان تو و جان اسد

فلکی بین شده بالای فلک

اسدی بین شده مهمان اسد

دشمن نیک اسد خوانندم

دوستان بد نادان اسد

به خدائی که فرستاد از عرش

آیت عاطفه در شان اسد

به خدائی که رقوم حسنات

کرد توقیع به دیوان اسد

به خدائی که اسد را ز فلک

بگذرانید ز امکان اسد

به خدائی که اسد را به بهشت

بسانید ز ایمان اسد

که به شروان ز دلم سوخته‌تر

هیچ دل نیست ز هجران اسد

علم الله که ز من غم‌زه‌ده‌تر

هیچکس نیست ز اخوان اسد

اشک‌ها راندم و گر حاضر می

تعزیت داشتمی آن اسد

عاریت خواستمی گوهر اشک

ز ابر دست گهر افشان اسد

حاش لله که سماتت ورزم

چون خزان بینم نیسان اسد

عبرت آید دل ویران مرا

دیدن خانهٔ ویران اسد

گرچه در مدت چل سال تمام

بی‌نیازی بدم از نان اسد

لیک چون من به همه شروان کیست

که نبد ریزه خور خوان اسد

ز آن همه ریزه خوران یک کس نیست

شاکر جود فراوان اسد

لیکن از گفتهٔ خاقانی ماند

نام جاوید ز دوران اسد

ولینعمتم کیست خاقان اعظم

کز انعام حق دعاگو شناسد

محمد خصال است و حسان او من

من او را شناسم مرا او شناسد

منم در سخن مالک الملک معنی

ملک سر این نکته نیکو شناسد

بلی هر زری را عیاری است و وزنی

محک داند آن و ترازو شناسد

بیانی که نغز است فرزانه داند

کمانی که سخت است بازو شناسد

من که خاقانیم حساب جهان

جو به جو کرده‌ام به دست خرد

همت من عیار ناکس و کس

دید چون بر محک معنی زد

نیست از ناکسان مرا طالع

آزمودم به جمله طالع خود

هیچ بد گوهرم نگوید نیک

هیچ نیک اخترم نخواهد بد

چون زمان، عهد سنائی درنوشت

آسمان چون من سخن گستر بزاد

چون به غزنین ساحری شد زیر خاک

خاک شروان ساحری دیگر بزاد

بلبلی زین بیضهٔ خاکی گذشت

طوطی نو زین کهن منظر بزاد

مفلقی فرد از گذشت از کشوری

مبدع فحل از دگر کشور بزاد

از سیوم اقلیم چون رفت آیتی

پنجم اقلیم آیتی دیگر بزاد

چون به پایان شد ریاحین، گل رسید

چون سرآمد صبح صادق خور بزاد

ماه چون در حیب مغرب برد سر

افتاب از دامن خاور بزاد

جان محمود ار به گوهر باز شد

سلجق عهد از بهین گوهر بزاد

در فلان تاریخ دیدم کز جهان

چون فرو شد بهمن، اسکندر بزاد

یوسف صدیق چون بربست نطق

از قضا موسی پیغمبر بزاد

اول شب بوحنیفه درگذشت

شافعی آخر شب از مادر بزاد

گر زمانه آیت شب محو کرد

ایت روز از مهین اختر بزاد

تهنیت بادا که در باغ سخن

گر شکوفه فوت شد، نوبر بزاد

گر شهابی برد چرخ، اختر گذاشت

ور زهابی خورد خاک، اخضر بزاد

آن مثل خواندی که مرغ خانگی

دانه‌ای در خورد و پس گوهر بزاد

از افق ملکت ار ستاره فرو شد

طلعت شمس ابد سوار بماناد

ماه نوار در حجاب غرب نهان شد

داور شرق آفتاب‌وار بماناد

از چمن دولتی که باغ کیان راست

گر گل نو رفت نوبهار بماناد

دست قضا گر شکست شاخ نو از سرو

سرو سعادت به جویبار بماناد

گر رطب رنگ ناگرفته شد از نخل

نخل کیانی به نخل‌زار بماناد

ور گهر تاج نابسوده شد از بحر

بحر گهر زای تاجدار بماناد

مدت عمر ار نداد کام سیاوش

دولت کاوس کام‌کار بماناد

ور به اجل زرد گشت چهرهٔ سهراب

رستم دستان کارزار بماناد

زادهٔ بهرام گور کور که ار شد

عزت بهرام برقرار بماناد

چشم و چراغی که از میان کیان رفت

نور کیان ظل کردگار بماناد

گر به گهر باز رفت جان براهیم

احمد مختار شاد خوار بماناد

شیر بچه گر به زخم مور اجل رفت

پیل‌فکن شیر مرغزار بماناد

بچهٔ باز ار شکار دست قضا گشت

باز سپید ظفر شکار بماناد

شاه معظم مسیح قالب ملک است

ملک ز عدلش بر آب کار بماناد

عمر سلیمان عهد باد ابدالدهر

حضرت بلقیس روزگار بماناد

تاج سر آفرینش است شه شرق

در کنف آفریدگار بماناد

تحفهٔ اسلامیان دعاست که یارب

خسرو اسلام شهریار بماناد

خاقانی اگرچه راست پیوندی

پیوند تو کژ نهاد نپسندد

آری همه کژ ز راست بگریزد

چون دال که با الف نپیوندد

سپید کار سیه دل سپهر سبز نمای

کبود سینه و سرخ اشک و زرد رویم کرد

بماند رنگش چون داغ گاز ران بر من

مگر مرا ز خم رنگرز برون آورد

مبر ای خواجه آب خاقانی

که زوال آب عمر تو ببرد

هرکه برگش دهد شکستن دل

بشکند شاخ عمر و بر نخورد

چون به نیکان کسی بد اندازد

بدش افتد چو نیک درنگرد

رگ چشم حیا کسی که برید

رگ جان بقاش اجل ببرد

بر عزیزان کسی که خواری کرد

زود گردد ذلیل و درگذرد

هرکه آرد به روی نیکان بد

هم نتیجهٔ بدیش پی سپرد

نامهٔ مصطفی درد پرویز

جامهٔ جان او پسر بدرد