زندگی امام رضا (ع)

کتیبه زیبای محراب قدمگاه فراشا یکی از زیباترین نمونه‏های خط کوفی و هنر سنگ‏تراشی در قرن ششم هجری است. این اثر ارزشمند در سالهای اخیر توسط سوداگران فرهنگ از محل اصلی ربوده شده بود. اما خوشبختانه در سال اخیرتوسط نیروی انتظامی ناحیه کرج بازیابی شده و هم‏اکنون در اختیار سازمان میراث فرهنگی کشور است. از آقای قوچانی، کارشناس محترم موزه ملی، خواستیم تا یادداشتی درباره کتیبه بنویسند. از ایشان و از مدیریت محترم میراث فرهنگی استان تهران که امکان عکسبرداری از این کتیبه را فراهم آورده، سپاسگزاریم.

کتیبه سنگی محراب قدمگاه امام‏رضا (ع) در فراشای یزد در سال 512 هـ.ق و در زمان حکومت گرشاسب بن علی بن فرامرز از خاندان آل‏کاکویه به دستور شخصی به نام علی بن محمد حجاری شده است.
اندازه این کتیبه 60ضربدر116 و کتیبه‏های آن در 9 قسمت نوشته شده است. عکس و متن این سنگ قبلاً توسط آقای ایرج افشار منتشر شده است (1)
در حاشیه اول سنگ، آیه 55 سوره المائده و آیه 23 سوره الشوری به خط کوفی به شکل زیر آمده است:
بسم‏اللّه‏ الرحمن الرحیم ذلک الذی یبشراللّه‏ عباده الذین آمنوا و عملوا الصالحات قل لا/اسئلکم علیه اجرا الا المودة فی‏القربی و من یقترف / حسنة نزد له فیها حسبنا ان اللّه‏ غفور شکور انما ولیکم اللّه‏ و رسوله والذین آمنوا الذین یقیمون الصلوة و یـ[ـؤتون] الزکوة و هم.
حاشیه دوم، با خط رقاع عبارت از صلوات بر معصومین است:
بسم‏اللّه‏ الرحمن الرحیم اللهم صل علی محمد المصطفی و علی المرتضی و فاطمة الزهراء والحسین البر والحسن/النقی و علی بن الحسین زین‏العابدین و محمد بن علی البا/قر و جعفر بن محمد الصادق و موسی بن جعفر الکاظم و علی بن موسی الرضا و محمد بن علی التقی و علی بن محمد النقی والحسن بن علی الزکی و محمد الحجة القائم.
در حاشیه سوم، آیه 23 سوره احزاب به خط کوفی حجاری شده است:
انما یریداللّه‏/لیذهب عنکم الرّجس اهل‏البیت و یهـ / طهرکم تطهیرا.
در حاشیه چهارم، به خط ثلث جمله «لا اله الا اللّه‏ محمد رسول‏اللّه‏» حجاری شده است که بعدا جمله «علیا (کذا) ولی‏اللّه‏» در حاشیه پنجم به آن اضافه شده است.
در حاشیه ششم، به خط کوفی آیه 1 و 2 سوره المؤمنون آمده است:
بسم‏اللّه‏ الرحمن الرحیم قد افلح المؤمنون الذ/ین هم فی صلوتهم / خاشعون.
حاشیه هفتم، به خط کوفی و دارای جمله «اللّه‏اکبر» است.
در حاشیه هشتم، به خط کوفی، سوره اخلاص حجاری شده است:
بسم‏اللّه‏ الرحمن الرحیم/ قل هو اللّه‏ احد/ اللّه‏ الصمد/ لم‏یلد و لم/ یولد ولم یکن له کفوا احد.
در بخش میانی کتیبه نام دستوردهنده ساخت سنگ و نام حاکم وقت و تاریخ آن چنین آمده است:
امر/ بعمارة هذا/ المشهد المعر/وف بمشهد علی بن/ موسی الرضی (کذا) علیهما/السلم العبد المذنب/الفقیر الی رحمة‏اللّه‏/تعالی گرشاسب بن علی بن فرامر [ز] بن/ علاءالدوله تقبل‏اللّه‏ منه فی شهور سنه اثنی عشرة و خـ[ـمس] مائه عمل عبیداللّه‏/و خمسائه بن احمد مرة و استعملها علی‏بن مـ[ـحمـ]ـد حوا بقوله؟
در مورد کتیبه‏ها این توضیح لازم است که حاشیه اول از امتداد کتیبه که «علاءالدوله» در آن نوشته شده شروع شده است؛ در حالی‏که انتهای این حاشیه، هم‏سطح انتهای حاشیه دوم است. کلمه خمس مائه اول به خط ریز و ظاهرا در اثر شکسته شدن سنگ در زمان حجاری یک‏بار دیگر زیر شروع حاشیه اول نوشته شده است. این امر نشان می‏دهد که اول کتیبه حاوی نام و تاریخ روی سنگ حجاری شده و سپس دیگر قسمتهای کتیبه نوشته شده است. شهرت دستوردهنده ساخت سنگ را به چندین شکل مختلف می‏توان خواند که در اینجا بدون نقطه‏گذاری آورده می‏شود.
از سنگ‏تراش این کتیبه چند اثر دیگر در یزد و در موزه‏های مختلف دنیا و از جمله کتیبه‏ای در موزه آستان قدس رضوی، مشهد نگه‏داری می‏شود. این سنگ دارای تاریخ 516 هـ.ق و متن وسط آن، چنین است:
هذا مقام/الرّضا علیه/السّلم اقبل/علی صلواتک/و لاتکن من الغا/فلین شعبان سنة / ست عشر و خمس / مائه عمل عبیداللّه‏ بن احمد مرة.
نام بانی مشهد رضوی شخصی به‏نام احمد بن علی بن احمد العلوی الحسینی است.
از گرشاسب بن علی بن فرامرز نیز اثر دیگری در موزه متروپلیتن موجود است. و آن قطعه چوبی با کتیبه‏ای کوفی و متعلق به یک منبر است. دستور ساخته شدن منبر را شخصی به نام ابوبکر بن محمد بن احمد کلای ثمانیه داده است.
به استناد کتیبه این امر در زمان علاءالدوله گرشاسب بن علی بن فرامرز بن علاءالدوله، حسام امیرالمؤمنین انجام گرفته است.
تاریخ ذکرشده در کتیبه چوبی جمادی‏الاول سال 546 هـ.ق است. این تاریخ 34 سال بعد از تاریخ حجاری کتیبه فراشا است که این امر باعث می‏شود ما در اصالت کتیبه چوبی شک کنیم. کتیبه چوبی نیز دارای چندین اشتباه نحوی است. در ضمن به استناد متون تاریخی بخصوص فهرس‏التواریخ، گرشاسب بن علی بن فرامرز نمی‏توانسته در سال 546 هـ.ق زنده باشد. زیرا مرگ وی در ضمن حوادث سال 536 هـ.ق آمده است:
علاءالدوله فلامرز (کذا) کاکویه صاحب یزد و ابرقوه در جنگ سلطان سنجر با گورخان کشته شد که سلطان سنجر اتابک سام را که اول اتابکان یزد است به نیابت دختر این (ابن) فلامرز حکومت یزد را داد (2)
اگر منظور از علاءالدوله فلامرز همان علاءالدوله گرشاسب نتیجه علاءالدوله ابوجعفر بن دشمنزار است پس نامبرده در سال 536 هـ.ق کشته شده و اگر او پسر گرشاسب است پس گرشاسب قبل از تاریخ مذکور درگذشته است. خاندان کاکویِه یزد در سال 536 هـ.ق از بین رفت و به جای آن خاندان «لنگر» به دستور سلطان سنجر، حکومت یزد را به دست گرفتند.
متن کامل کتیبه چوبی که عکس آن در کتاب خطوط اسلامی موزه هنر متروپلیتن چاپ شده، چنین است (3):
آمر هذا / المنبر عبد مذنب (کذا)/ ابوبکر بن محمد بن احمد کلای/ثمانیه تقربا الی اللّه‏ و رجاء الی رحمة‏اللّه‏/فی زمن الامیر الاجل السید المؤید المظفر/المنصور عضدالدین شمس الملوک/والسلاطین علاءالدوله گرشاسب/بن علی بن فرامرز ابن علاءالدوله، حسام امیر/المؤمنین فی جمادی‏الاولی سنة‏ست و ا[ر]بعین و خمس مائة.
در قسمت بالا و در دوطرف این کتیبه جمله «لا اله الا اللّه‏ محمد رسول‏اللّه‏» دیده می‏شود.

پی نوشت:

1-افشار، ایرج، یادگارهای یزد، انجمن آثار ملی، تهران، 8431، ج1، ص283.
2-هدایت، رضا قلی خان، فهرس التواریخ، به تصحیح عبدالحسین نوایی و میر هاشم محدث، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران،1373،ص124.
3-islamic caiyyraphy annemarie schmmel the metropolitan museum of art 1992 p.7 .

منبع: میراث جاویدان