و همين نكته در مسأله بلوغ عقلانى انسان پس از گذشت چهل سال از عمر او در دنيا به چشم مىخورد؛ و در اشاره به اين موضوع در قرآن كريم مىفرمايد:
(حَتَّى إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعينَ سَنَة قالَ رَبِّ أَوْزِعْنى أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتى أَنْعَمْتَ عَلَىَّ وَ عَلى والِدَىَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ وَ أَصْلِحْ لى فى ذُرِّيَّتى إِنِّى تُبْتُ إِلَيْكَ وَ إِنِّى مِنَ الْمُسْلِمين). [2]
«و هنگامى كه انسان به مرحله رشد و شكوفائى تامّ رسيد و چهل سال بر او بگذشت مىگويد: پروردگارا، طريق شكر و سپاس نعمتهاى
__________________________________________________
[1]- عوارف المعارف (ملحق إحياء علوم الدّين) ج 5، ص 122
[2]- سوره الأحقاف (46) ذيل آيه 15
اربعين، ص: 30
خودت را بر من و پدر و مادرم به من الهام فرما! و طريق انجام عمل صالح كه مورد رضا و تحسين تو باشد را به من بياموز! و در ميان ذرّيّه من صلاح و سداد را استوار فرما! بدرستيكه من به تو روى آوردم و تسليم خواست و اراده تو گشتم.»
در اين آيه شريفه بلوغ انسان را به مرتبه رشد عقلى و قِوام نفس در تدبير و رعايت مصالح و مفاسد در سنّ چهل سالگى مىشمرد. و پس از اين انسان از تجربيّات و اندوخته گذشته براى استكمال روح و طىّ طريق سعادت و صلاح بهره مىگيرد، نه آنكه به سعه و ظرفيّت عقلانى او اضافه گردد.
و لهذا در «خصال» صدوق از امام صادق عليه السّلام روايت مىكند كه فرمودند:
إنّ العَبدَ لَفى فُسْحَة مِن أمرِه ما بَينَهُ و بينَ أربعينَ سَنة؛ فإذا بَلَغ أربعينَ سَنة أوحَى اللهُ عزَّوجلَّ إلَى مَلَئكَتِه: إنّى قد عَمَّرتُ عَبدى عُمرًا فَغَلِّظا و شَدِّدا و تَحَفَّظا و اكتُبا عَليهِ قَليلَ عَمَلِه و كَثيرَهُ و صَغيرَهُ و كَبيرَه! [1]
«بنده تا سنّ چهل سالگى مورد عفو و مغفرت پروردگار است؛ و زمانى كه به اين سنّ رسيد خداى متعال به دو ملك رقيب و عتيد كه موكّل بر اعمال و كردار او هستند وحى مىفرستد: من به تحقيق به بندهام عمر كافى جهت كسب معرفت و بلوغ عقلى عنايت كردم، از اين پس ديگر او در كردار و اعمالش رها و آزاد نيست، بر او سخت
__________________________________________________
[1]- خصال (أبواب الأربعين و مافوقه) حديث 24، ص 545
اربعين، ص: 31
گيريد و هر آنچه از او سر مىزند كم يا بسيار دقيقاً ثبت و ضبط نمائيد!»
و نظير اين روايت نيز در «خصال» از امام صادق عليهالسّلام آمده است:
إذا بَلَغ العبدُ ثَلاثًا و ثَلَثينَ سَنة فَقد بَلَغ أشُدَّهُ؛ و إذا بَلَغَ أربعينَ سَنة فَقد بَلَغَ مُنتهاهُ. [1]
«زمانيكه عبد به سى و سه سالگى مىرسد به مرتبه قوام جسمى و روحى نائل مىگردد؛ و زمانيكه به سنّ چهل سالگى مىرسد عقل او به نهايت درجه قدرت و سعه و ادراك مىرسد.»
و بدين جهت چنانچه فردى تا سنّ چهل سالگى استعداد صلاح و هدايت را در خود بوجود نياورد، وصول به مرحله سعادت و فوز براى او مشكل خواهد شد؛ چنانچه اين حديث در كتب شيعه و در «احياءالعلوم» وارد است:
إذا بَلَغ الرَّجُلُ أربعينَ سَنة و لَم يَتُبْ مَسحَ الشَّيطانُ وَجهَهُ بِيَدهِ و قالَ: بِأبى وَجهُ مَن لا يُفْلِح! [2]
«چنانچه شخصى به سنّ چهل برسد و بسوى خدا بازگشت ننمايد، شيطان پيشانى او را مسح نمايد و گويد: پدرم فداى تو باد كه ديگر رستگار نخواهى شد!»
روايتى است از حضرت رضا عليه السّلام كه مرحوم صدوق در «علل الشّرايع» آورده است:
__________________________________________________
[1]- خصال (أبواب الأربعين و مافوقه) حديث 23، ص 545
[2]- سفينة البحار (با مختصر اختلاف) ج 2، ص 332؛ إحياء العلوم، ج 3، ص 28
ادامه دارد...
