هنر از منظر امام وفقها       

( قسمت پنجم و نهایی)                 

عكاسي، نقاشي، مجسمه‏سازي 

تاريخ پيدايش مجسمه‏سازي و نقاشي تقريباً مقارن با تاريخ پيدايش بشر است.

 اما اين هنر به دليل پيشينه نادرست آن و بهره گرفتن در بتكده‏ها مورد بي‏مهري واقع شده است.

 قرآن كريم در ضمن بيان سرگذشت اقوام و ملل و سنتهاي رايج آنان به تمثالها و تنديسهاي آنان حتي با ذكر نام⁵⁷ پرداخته و بيان داشته انگيزه اصلي پيكرتراشي، مجسمه‏سازي و تصويرگري، بت‏پرستي بوده است.

 در تاريخ زندگي پيامبران همواره مبارزه با بت‏پرستي مشهود بوده است.

در مدارك تاريخي نيز به نمونه‏هايي از مجسمه‏سازي و تصويرگري با هدف طلسم و جادو اشاره شده است.⁵⁸

⁶⁰ مراد از "تمثال" در آيات قرآني مجسمه‏هايي است كه به عنوان بت مورد عبادت و پرستش مشركان قرار مي‏گرفته 61و در برخي از آيات هم بجاي تماثيل، اصنام و آلهه آورده شده است كه منظور همان بتهايي است كه حضرت ابراهيم(ع)آنها را با تبر درهم شكست.

چصورتگري و نقاشي در مضامين روايات به گونه‏هاي مختلفي است. ساختن مجسمه و كشيدن شكل درخت جايز شمرده شده است و نماز خواندن با انگشتري كه شكل جانداران يا پرنده بر آن نقاشي شده يا لباسي كه مصور به تصاوير و تمثال باشد باطل اعلام شده است.62 اما پهن كردن آن بعنوان زيرانداز جايز است63 اما سلار ديلمي نماز در لباس داراي تمثال را مكروه مي‏داند.64

اجمالاً اقوال فقهاي گذشته در باب مجسمه سازي و حرمت تصوير چنين است:

1.قول به حرمت تصوير مطلقاً خواه مجسمه باشد يا منقوش، موجود جاندار باشد يا بي‏جان(ابوصلاح حلبي ابن براج)⁶⁵

2. قول به حرمت مجسمه‏سازي فقط، خواه مجسمه موجود با روح باشد يا بي‏روح(شيخ مفيد، شيخ طوسي، سلار ديلمي، علامه)

3. قول به حرمت تصوير خصوصي موجودات جاندار خواه به طور مجسمه باشد يا نقش و عكس(ابن ادريس حلي در سراير، محقق كركي در جامع المقاصد)

4. قول به حرمت خصوص تصوير جانداران به طور مجسمه(در اكثر كتابهاي فقها تلقي به قبول شده است).⁶⁶

5. قول به جواز تصوير مطلقاً چه جاندار چه بي‏جان چه مجسمه چه نقش و عكس(شيخ طوسي در التبيان. امين اسلام طبرسي در مجمع البيان)

روايات وارده در اين خصوص دو دسته است: دسته اول مطلقاً حرام مي دانند چه مجسمه چه غير مجسمه چه از جاندار چه غير آن.

و دسته دوم: فقط ساختن مجسمه از موجودات جاندار را نهي مي‏كنند.⁶⁷

گفته شده 68در جمع بين دو دسته حديث بهتر است به حرام بودن مجسمؤ موجودات جاندار اكتفا كنيم به دليل اينكه اخبار مقابل آن ضعيفند.

فقهاي معاصر مانند امام خميني و آية اللّه خويي⁶⁹ و آقاي سيد احمد خوانساري و شيخ جواد تبريزي⁷⁰ حكم به حرمت مجسمه‏سازي حيوانات را از باب قدر متقين از ادله و اخبار استفاده كرده‏اند و نسبت به اجماع تعبيرشان اين است كه در اين مورد ادعاي اجماع يا حكايت اجماع شده است.

آية اللّه سيستاني نظرشان چنين است: ساختن مجسمه جاندار مطلقاً بنا بر احتياط حرام است ولي خريد و فروش آن اشكال ندارد. گرچه احوط ترك آن است، اما نقاشي جاندار بنا به اقوي جايز است.

آية اللّه مكارم شيرازي: ساختن و خريد و فروش مجسمه اشكال دارد ولي خريد و فروش صابون و مانند آن كه روي آنها مجسمه با نقشهاي برجسته است اشكال ندارد.⁷¹

آية اللّه گلپايگاني: ساختن مجسمه حرام است ولي خريد و فروش آن بعيد نيست جايز باشد و احوط ترك آن است.⁷²

محمد جواد مغنيه مي نويسد:

ساختن مجسمه حتي جانداران به عنوان تزييني، زيبائي، لذت بردن، يادمان بزرگان، نشانه تمدن است و در پيشرفت و ترقي كشور جايز است، خداوند متعال مي فرمايد: براي سليمان آنچه مي خواست از مجسمه‏ها ساختند.

شيخ انصاري در مكاسب معتقد است كه اگر نياز افتد انسان چيزي همانند آفريده‏هاي خدا بسازد هرچند جاندار باشد به يقين جايز خواهد بود. سپس مغنيه ادامه مي‏دهد بنابراين فتواي به حرام بودن مجسمه‏سازي منشئي جز احتياط و ترس از گرفتار شدن در دام شرك ندارد.⁷³

البته نكته مهم اين است كه ساختن مجسمه يا عروسك و يا ترسيم نقاشي‏هايي كه محرّك بوده و موجب مفسده و تحريك گردد ـ چنانچه در بازار امروز كم نيستند ـ هيچ توجيه عقلايي و شرعي براي جواز آن نيست و به عنوان مقدمه حرام است. اين قيد و شرط براي تمامي هنرهاي شناخته شده در عصر امروز قابل صدق و تطبيق است و اگر هنري با تمام انواع آن، متعهد و در مسير كمال بخشيدن به انسان باشد البته جايز و ارزشمند است.

امام مي فرمايد: آنچه به نظر ما قويتر مي‏آيد حرام بودن ساختن مجسمه جانداران است.

 ⁷⁴و آية اللّه خويي مي نويسد: در حرمت و ساخت مجسمه حيوانات بين علماي ما اختلافي نيست بلكه ادعاي اجماع بر آن شده است.⁷⁵ از طرفي اين اجماع همانند بسياري از اجماعاتي كه در كلمات علمأ ادعا يا حكايت شده است اجماع مصطلح و تعبدي كاشف از راي معصوم(ع) نيست بلكه اجماع مدركي است.

 امام خميني در بسياري موارد به اين گونه اجماعات ترتيب اثر نداده‏اند مانند بحث خريد و فروش اعيان نجسّه و متنجسه كه ادعاي اجماع بر منع و حرمت آن شده و فرموده اند.

عمده دلايل مساله حرمت تصوير بطور مطلق رواياتي است كه به آنها تمسك شده و در آنها از تزيين خانه‏ها به تصوير نهي شده و خبر داده شده كه حضرت امير(ع) دستور شكستن مجسمه‏ها را به فرمان رسول خدا دادند و همچنين در منع از تجديد قبرها روايت وارد شده و آن را سبب خروج از اسلام مي دانند. يا رواياتي كه امام(ع) فرموده است در خانه‏اي كه سگ يا مجسمه انسان باشد وي داخل نمي‏شود.

امام خميني در اين باره مي‏نويسد:⁷⁷

به اين ترتيب امام خميني اجماع را مدركي دانسته و روايات را كافي در بيان حرمت نمي‏دانند. ايشان همچنين مي‏فرمايد: فهم و شناخت روايات بايستي با دقت و تحقيق انجام گيرد چراكه با رعايت مناسبت، حكم و موضوع بدست مي‏آيد كه مقصود از تماثيل و تصاوير، تمثال بتهايي است كه در عصر صدور روايات وجود داشته چنانكه از برخي روايات استفاده مي‏شود از جمله:

"من جَدّد قَبراً او مَثّلَ مِثالاً خَرَجَ عَنِ الاِسلامِ"⁷⁸

و نيز اَشّدُ النّاسِ عَذاباً يَوم القيامه... و مُصوّر تَصْويرَ التَماثيلِ.⁷⁹

از نوع نهي‏ها بدست مي آيد كه مطلق تمثال و تصوير مورد نظر نيست چراكه اين عمل بزرگتر از كشتن فرد محترم يا از زنا و شرب خمر نمي‏باشد. بنابراين اين گونه روايات در موقعيت زماني خاصي وارد شده است و گروهي از اعراب مسلمان پس از نابودي كفر و شكستن بتها، علاقه گذشته را در دل پنهان داشته براي نگهداري آثار پيشينيان خود اقدام به اين اعمال مي‏كردند همانطور كه توسط گروهي حفظ آثار مجوس تبليغ مي‏شود.⁸⁰ اينك برخي از فتاوي ايشان كه بيانگر جواز و برخي حرمت است را از نظر مي‏گذرانيم.⁸¹

* به تصوير كشيدن غير جانداران مانند درختان و گلها جايز است هرچند مجسمه‏اي باشد و در اين مورد فرقي ميان انواع تصوير نيست خواه نقاشي ترسيمي و خواه گلدوزي و خواه كنده‏كاري و غيره.

* صورت‏سازي موجودات جاندار مانند انسان و حيوان، در صورتيكه مجسمه‏اي باشد مانند مجسمه‏هايي كه از سنگ و فلزات و چوب و مانند آن مي‏سازند، حرام است.

* بنابر اقوي در صورتيكه تصوير، مجسمه‏اي نباشد، جايز است هرچند كه احتياط(و مستحب) ترك آن است.

* همچنانكه مجسمه‏سازي جانداران حرام است، تجارت با آن و گرفتن دستمزد براي آن نيز حرام است.

البته اين مربوط به عمل تصويرسازي است.اما خريد و فروش و مالك شدن و بكار بردن و نگاه كردن به تصوير هرنوع كه باشد(چه نقاشي، چه گلدوزي ، چه كنده‏كاري و حتي مجسمه‏ها) بنابر اقوي جايز است.* نقاشي مانع ندارد ولي ساختن مجسمه حيوان جايز نيست.

* ساختن مجسمه حرام است و عكس ولو روي پارچه اشكال ندارد.

عكاسي

بحث از عكاسي در ادامه بحث از ساختن مجسمه و نقاشي مطرح مي‏شود. آية اللّه حسيني روحاني بيان مي‏كند: تصاوير متعارف در زمان ما اشكالي ندارد اگر عكس گرفتن با دوربين عكاسي و يا براي بيماري كه تصوير به صورت سايه برداشته مي‏شود (تصاوير راديولوژي) اگر حرام باشد پس نگاه كردن در آينه و ايجاد تصوير ما در آينه هم بايد حرام باشد چون فرقي بين تصوير دائمي و لحظه‏اي نيست.

و نيز مي‏نويسد: عكس‏برداري و عكاسي حرمتي ندارد و خريد و فروش آن با آن اشكالي ندارد به دليل⁸² نصوصي كه نگهداري بالشهايي كه داراي عكس هستند را جايز مي‏داند و بر جواز خريد آن از بازار دلالت مي‏كند.⁸³

از فقهأ معاصر، "آية اللّه تبريزي" ، "صافي"، "گلپايگاني" و "اراكي" عكس گرفتن مرد از زن نامحرم را جايز مي‏دانند ⁸⁴و اگر زن نامحرم را هم بشناسد نبايد بنا به احتياط واجب به آن نگاه كند. اما اگر از طريق تلويزيون و غيره پخش شود جايز است بشرطي كه قصد لذت بردن نداشته باشد و به حرام نيفتد.⁸⁵

امام خميني: عكس برداشتن مرد از زن نامحرم حرام نيست. اما اگر براي عكس گرفتن مجبور شود حرام ديگري انجام دهد مثلاً به بدن او دست بزند يا نظرش به صورت آرايش كرده او يا بدن بيفتد نبايد عكس بگيرد.⁸⁶