گردشگري استان اردبيل

' کزج' برگرفته از کلمه ' کزه' يعني چوبدستي (دگنگ يا ال‌آغاجي) است.

اين روستا به عنوان سکونتگاه روستايي منفرد در دهستان خورش رستم شمالي و درارتفاع يکهزار و ‎ 250 متري از سطح دريا با موقعيت کوهستاني دامنه‌اي و به فاصله 5/17 کيلومتر از مرکز دهستان خورش رستم (هشتچين) واقع شده و تا نزديکترين شهرستان (خلخال)‎ 5 /57 کيلومتر فاصله دارد.

روستاي کزج با بافت متمرکز ساخت و ساز پيرامون هسته اوليه آن بنا شده و به همين علت زمينهاي زراعي و باغات بيشتر در حاشيه و پيرامون بافت مسکوني گسترش يافته است.

رودخانه قزل اوزن از يک کيلومتري غربي اين روستا مي‌گذرد و ارتفاعات عرب بيله دشت، ورگان چوله و داغ يولي در سمت شرق روستا واقع و آن را احاطه کرده و بافتي شبيه روستاي گردشگري ماسوله را در اين روستا پديد آورده‌است.

آنچه اين روستا را حايز اهميت ساخته علاوه بر معماري منحصر به فرد، علاقه اهالي به حفظ نوع معماري روستا و تاکيد بر حفاظت و حراست از سنن، آداب، رسوم و فرهنگ گذشته ان است.

به علت نزديکي اين روستا به ماسوله و براساس نظريه کارشناسي متخصصان آثار معماري تاريخي و بر اساس شواهد مستدل و مشابهت ساخت و ساز و نيز معماري خانه‌ها ، طريقه آرايش و سليقه به کار رفته در ساخت و ساز ابينه، اهالي روستاي گردشگري ماسوله از سکنه اين روستا هستند که در گذشته‌هاي دور به علت کوچرو بودن مردم اين روستا و استفاده از منطقه ماسوله به عنوان ييلاق ، بخشي از جمعيت روستاي کزج در آن منطقه ساکن شده و روستاي ماسوله را به وجود آورده‌اند.

روستاي کزج به علت بافت معماري از جمله نوع مصالح به کار رفته در ساخت و ساز ، رنگ آميزي ديوارها ، حياط خانه‌ها ، درها و پنجره‌ها و نيز سليقه منحصر به فرد در ساخت بنا ، هدايت فاضلاب منازل و بکر بودن فرهنگ زندگي اجتماعي و حتي همزيستي مسالمت‌آميز شيعيان و اهل تسنن ساکن در روستا از سوي سازمان ميراث فرهنگي کشور جزو 12 روستاي هدف گردشگري استان اردبيل تعيين شده است.

نماي ظاهري اين روستا از ديد گردشگران جلوه‌اي جذاب و ديدني به آن بخشيده به طوري که در نگاه اول صدها واحد مسکوني به صورت مکعب‌هايي در کنار هم و همشکل ديده مي‌شود که با رنگ آميزي تزييني ايوانها ، تيرهاي چوبي ايوانها ، پله‌ها ، درها و پنجره‌ها منظره بديعي را به وجود آورده است.

پشت بام اکثر خانه‌هاي اين روستا کاهگلي بوده و به علت شيب تند محل ساخت و استقرار روستا ، پشت بام هر خانه‌اي حياط خانه بالاتر است.

سقف و پشت بام خانه‌ها بيشتر با افزودن لايه‌هاي کاهگلي متعدد حدود نيم سانتي متري در هر سال، به روش ماله کشي‌هاي سالانه ضخيم شده به طوري که بارشهاي باران و برف موجب چکه کردن سقفها نمي‌شود.

اين لايه‌هاي کاهگلي از ترکيب گل خاک رس منطقه و کاه گندم تهيه مي‌شود و در ساليان اخير نمک نيز براي جلوگيري از نفوذ آب به لايه‌هاي زيرين و پيشگيري از چکه کردن سقف بامها به ترکيبات کاهگل افزوده مي‌شود.

اين شيوه معماري حتي با همه گير شدن استفاده از مصالح ساختماني جديد از قبيل آسفالت، ايزوگام ، ايرانيت و سيمان هنوز هم در روستاي کزج مرسوم بوده و زيبايي و نماي خاصي به اين روستا بخشيده است.

بر خلاف ساير روستاهاي استان اردبيل و کشور در اين روستا حتي يک قلاده سگ هم به چشم نمي‌خورد. علت اين امر با پرس و جوهاي محلي نيز مشخص نشد و همه اهالي اين روستا از علت اين موضوع اظهار بي‌اطلاعي کردند.

هدايت معصومي از سکنه در خصوص شيوه معماري ، احداث بنا و ساخت و ساز موجود در روستاي کزج به خبرنگار ايرنا گفت: معماران ساختمانهاي اين روستا از خود اهالي هستند که با استفاده از مصالح موجود در منطقه خانه ها را مي‌سازند و هنوز شش نفر از معماران سالخورده که روش منحصر به فردي در ساخت خانه‌هاي اين روستا دارند ، در قيد حيات هستند که با مرگ آنها اين شيوه معماري نيز به پايان عمر خود خواهد رسيد.

وي افزود: در سالهاي گذشته از آجرهاي خشتي پخته و حتي آجر خام در ساخت خانه‌ها استفاده مي‌شد ولي امروزه از مصالحي همچون سنگ نيز به علت وجود معادن سنگ در منطقه استفاده مي‌شود.

معصومي گفت: در ساخت خانه و هر گونه محل مسقفي در اين روستا ، از چنار تبريزي استفاده مي‌شود به طوري که تيرهاي چوبي سقف خانه ، نرده‌ها و حتي تزيينات چوبي پله‌ها و ايوان منازل نيز از چوب اين درخت درست مي‌شود.

وي اظهارداشت: براي پوشاندن سقف خانه‌ها نيز از مصالحي به نام 'پرند' استفاده مي‌کنند و طريقه استفاده از آن بدين طريق است که نخست اين پرندها را که شامل چوبهاي باريک به طول دو متر و به ضخامت يک سانتي متر است ، بر روي تيرهاي چوبي سقف که به فاصله نيم متر از هم گذاشته شده ، قرار مي‌دهند و بعد با استفاده از کاهگل مخصوص آماده شده، سقف را مي‌پوشانند.

وي با اشاره به ماله‌کشي و ترميم سقف خانه‌ها در اواخر تابستان و قبل از فرا رسيدن فصل بارشهاي پاييزي افزود: اين کار اغلب توسط زنان انجام مي‌شود و شايد طراوت رنگ‌آميزي در تزيينات داخلي و خارجي منازل به همين علت باشد.

حکمت‌الله بخشي ، يکي ديگر از اهالي اين روستا در خصوص ويژگي هاي خاص روستايشان به خبرنگار ايرنا گفت: در اين روستا که متشکل از جمعيت شيعه و سني است ، سه باب مسجد احداث شده که هر کدام از شيعيان و اهل تسنن يک باب مسجد مخصوص به خود دارند و زنان روستا نيز حسينيه مخصوص به خود را دارند به طوري که اهل تسنن در پنج نوبت در مسجد مخصوص خود اذان مي‌گويند و اذان شيعيان نيز در سه نوبت در مسجد خود آنها گوش نواز است.

وي بيان کرد: در اين روستا ازدواج بين اهل تسنن و شيعيان بدون هيچ مشکلي انجام مي‌شود و اين امر نماد همزيستي مسالمت آميز بين پيروان اين دو مذهب محسوب مي‌شود و علاوه بر آن همه اهالي در تمامي مراسم و آيينها نيز بدون ملاحظه تفاوت در مذهب شرکت مي‌کنند.

وي با اشاره به وجود يک امامزاده از نوادگان امام موسي کاظم (ع) در اين روستا که محل زيارت مردم منطقه است ، اضافه کرد: اهل تسنن هرچند که در ماه محرم و ايام ويژه شادي و عزاي شيعيان شرکت نمي‌کنند، ولي با اجتماع در مسجد به عبادت مي‌پردازند.

وي همچنين گفت: سطح زندگي اکثر اهالي اين روستا شبيه هم است و همه از زندگي يکساني برخوردار هستند ولي رقابت پنهان بين اهل تسنن و شيعيان ساکن در اين روستا موجب ارتقاي سطح زندگي و تميزي روستا شده است.

بخشي افزود: هر چند که اهالي اين روستا همچون ساير روستاهاي استان کافه نشين نيستند، ولي براي مراوده در مرکز روستا و در محله‌اي به نام ' کهنه محله' جمع شده و در بعد از ظهر روزهاي بيکاري به گذران اوقات فراغت و صحبت مي‌پردازند.

وي، تامين سوخت را يکي از دغدغه‌هاي اصلي مردم روستا عنوان کرد و گفت: در ساليان گذشته سوخت مورد نياز از درختان جنگلي حاشيه روستا تامين مي‌شد ولي در سالهاي اخير از سوختهاي نفت و گازوييل بيشتر استفاده مي‌شود.

وي با اشاره به آداب و رسوم موجود در گذشته و با حسرت زندگي و سادگي موجود در آن ايام گفت: الان زندگي‌ها ماشيني شده و آداب و رسوم قديمي در حال نابودي است و علت آن نيز اين است که زندگي شهري و فرهنگ شهري در روستاها نيز رسوخ کرده است.

وي زنان اين روستا را جزو فعالترين زنان ايران دانست و گفت: بيشتر کارهاي منازل و حتي ترميم و ماله‌کشي سقف خانه‌ها نيز توسط زنان انجام مي‌شود.

وي انتخاب اين روستا را به عنوان روستاي هدف گردشگري و احياي بافت معماري آن توسط بنياد مسکن و سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري گام مهمي در معرفي و توسعه صنعت گردشگري و در نهايت درآمدزايي براي اهالي اين روستا عنوان و بيان کرد: اين امر موجب افزايش درآمد مردم اين روستا در آينده خواهد شد.

احياي بافت با ارزش معماري اين روستا از سال 84 و بر اساس طرح مطالعاتي بنياد مسکن آغاز شده و هم‌اکنون معابر اين روستا با حفظ حجم و شکل هندسي سنگفرش شده است و آبهاي جاري نيز در اين طرح احيا به صورت نوين و کاملا بهداشتي و فني از طرق کوچه‌هاي موجود دفع مي شود.

مسوولان بنياد مسکن استان اردبيل با اشاره به همکاري مناسب اهالي اين روستا با اين نهاد اجرايي براي بازسازي و آزادسازي معابر با حفظ اصول معماري منطقه اعلام کرده‌اند که در احياي بافت معماري اين روستا 90 درصد ساخت و ساز و معابر روستا حفظ و بهسازي شده تا به محلي مناسب براي گردشگري تبديل شود.

مديرکل بنياد مسکن انقلاب اسلامي استان اردبيل در خصوص طرح احياي اين روستا به خبرنگار ايرنا گفت: طرح احياي بافت با ارزش معماري روستاي گردشگري کزج خلخال توسط اين اداره کل انجام شده است.

احمد حاج‌عليزاده اظهار داشت: اين روستا نخستين روستاي استان است که همانند روستاي ابيانه در اصفهان ، ماسوله در گيلان و کندوان در آذربايجان شرقي با استفاده از اعتبارات ملي احيا و مرمت مي‌شود.

وي بيان کرد: روستاي کزج به علت بافت پلکاني ، نوع مصالح و معماري به‌کاررفته دراحداث بناها ، شکل معابر و رنگ آميزي واحدهاي مسکوني جزو 10 روستاي برگزيده کشور براي احيا و مرمت انتخاب شده است.

حاج‌عليزاده گفت: طرح احياي اين روستا با همکاري سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري با هدف آماده‌سازي براي پذيرش گردشگران آغاز و در اجراي آن با حفظ وضع موجود کليه سطح و جداره معابر روستا بدون تغيير و بازگشايي سنگفرش شد.

وي افزود: در اجراي اين طرح علاوه بر احداث پارکينگ و اجراي کانيو روباز و سرپوشيده ، تنها چشمه موجود در وسط روستا نيز متناسب با شرايط فيزيکي و بافت معماري روستا و با استفاده از مصالح بومي ساماندهي شده است.

وي گفت: به‌علت حساسيت اجراي اين طرح و نقش آن در جذب گردشگران عمليات مرمت و احيا با استفاده از کارشناسان و معماران مجرب در اين زمينه انجام شد.

رييس اداره ميراث فرهنگي شهرستان خلخال نيز در خصوص آماده سازي اين روستا براي ورود گردشگران گفت: مجوز احداث کافه سنتي و غذاخوري محلي در اين روستا صادر شده و با مساعد شدن شرايط جوي احداث خواهد شد.

غلامرضا فريدون زاده افزود: فراهم کردن زمينه جذب و اقامت گردشگران تنها وظيفه سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري نيست و بايد علاوه بر ساير دستگاهها ، بخش خصوصي نيز به عنوان بهره برداران صنعت گردشگري وارد اين عرصه شوند.

وي بيان کرد: براي اين کار بايد دهيار و سرويس دهندگان به گردشگران در اين روستا آموزش نحوه صحيح ارايه خدمات را فرا بگيرند که اين کار از سال آينده توسط سازمان ميراث فرهنکي و گردشگري انجام خواهد شد.

وي به اشاره به وجود پنج روستاي هدف گردشگري در شهرستان خلخال گفت: در روستاي کزج و ساير روستاهاي هدف گردشگري اين شهرستان واحد اقامتي براي ميهمانان و گردشگران و نيز فروشگاه صنايع دستي با همکاري دهياران احداث و داير خواهد شد.

براساس آخرين آمار موجود در روستاي کزج 277 خانوار با يکهزار و 435 نفر جمعيت زندگي مي‌کنند و مهاجر فرستي در اين روستا از ويژگي ‌هاي مهم جمعيتي آن به شمار مي‌رود به طوري که بيشتر جوانان اين روستا به شهرهاي تهران، تالش، رشت، کاشان و يزد مهاجرت مي‌کنند.

تمام جمعيت اين روستا به زبان ترکي آذربايجاني تکلم مي‌کنند ولي گويا در گذشته‌هاي دور به زبان تاتي نيز سخن مي‌گفتند و دين تمام آنها اسلام بوده و 65 درصد جمعيت را اهل سنت و 35 درصد بقيه را شيعيان تشکيل مي‌دهند.