مقالات پزشکی

پوكي استخوان

از سن 35 تا 40‌سالگی بالانس بین سازندگی و تخریب در بافت استخواني ، به نفع تخریب استخوان پیش می‌رود. اینجاست که پوکی استخوان اتفاق می‌افتد .

در 30‌سال گذشته محققان در مورد بیماری‌های قلبی و عروقی به‌عنوان تهدیدی جدی در کشورهای در حال توسعه هشدار دادند.

متأسفانه این هشدارها غالبا مورد توجه قرار نگرفت و امروزه در کشورهای در حال توسعه با شیوع بسیار زیاد بیماری‌های قلبی و عروقی مواجه هستیم. پزشکان معتقدند که نباید اجازه دهیم اتفاق مشابهی در مورد پوکی استخوان بیفتد. متأسفانه پوکی استخوان هنوز جدی گرفته نمی‌شود. 20‌اکتبر (28 مهر) هر سال روز جهانی پوکی استخوان نامیده می‌شود.

در این روز برنامه‌های مختلفی در سراسر جهان برای آگاه کردن عموم در مورد پیشگیری از این بیماری که هنوز هم اغلب افراد شناخت دقیقی از آن ندارند به اجرا در می‌آید. هدف برنامه‌های آموزشی پیشنهادشده توسط سازمان بهداشت جهانی در جهت افزایش اطلاعات عامه مردم از نحوه عملکرد استخوان‌ها و پوکی استخوان است تا بدین‌ترتیب آگاهی نسبت به عوامل خطرساز اساسی، پیشگیری و مراقبت از بیماری افزایش یابد. در حال حاضر بیش از 200‌میلیون نفر در سراسر دنیا مبتلا به پوکی استخوان (استئوپروز) هستند.

 پوکی استخوان چیست؟

استخوان به‌عنوان یک بافت همبند جزو بافت‌ها و نسوج فعال بوده و از دوران تولد تا حدود 20‌سالگی در اوج سازندگی است؛ یعنی در مرحله تکامل. از این سن تا 40‌سالگی استخوان‌ها محکم می‌شوند ولی از سن 35 تا 40‌سالگی بالانس بین سازندگی و تخریب به نفع تخریب استخوان پیش می‌رود. اینجاست که پوکی استخوان اتفاق می‌افتد . کمبود کلسیم در پوکی استخوان باعث می‌شود که بخش داخلی استخوان‌ها متخلخل ‌شود. این حالت را از دست رفتن توده استخوانی می‌نامند .

این عارضه در طول زمان باعث ضعیف‌شدن استخوان‌ها و افزایش احتمال شکستگی در آنها می‌شود.

 پوکی استخوان بیشتر در بین زنان رایج است تا مردان. به این دلیل که حجم استخوان در زنان کمتر از مردان است. معمولا عمر زن‌ها از مردان بیشتر و مصرف کلسیم در آنها کمتر است، و برای قوی نگهداشتن استخوانهای‌شان به هورمون زنانه استروزن نیز دارند.

اگر عمر مردان آنقدر زیاد باشد، آنها نیز شاهدخطر ابتلاء به پوکی استخوان در اواخر عمرشان خواهند بود.

هنگامی که توده کل استخوانی در حدود 35 سالگی‌ به اوج خود می‌رسد، همه بزرگسالان از  35 سال به بعد شروع به از  دست دادن توده استخوانی می‌کنند.
 
در  زنان میزان از دست رفتن استخوان پس از یائسگی که میزان هورمون استروژن افت پیدا می کند، سرعت می‌گیرد. از آنجایی که تخمدان‌ها استروژن می‌‌سازند، اگر هر دو تخمدان با عمل جراحی برداشته شوند، به سرعت از دست رفتن توده ا ستخوانی افزوده می‌شود.

علائم پوکی استخوان ممکن نیست بدانید پوکی استخوان دارید تا وقتی که علائم جدی آن را احساس کنید. علائم این بیماری  شامل شکستگی استخوان، کمر درد یا قوز  پشت است.

همچنین ممکن است قد شما در طول زمان کوتاه‌تر شود، زیرا پوکی استخوان می‌تواند باعث متلاشی‌شدن مهره‌ها (استخوان‌های ستون فقرات شما) شود.
این مشکلات معمولا پس از آنکه مقدار زیادی از  کلسیم موجود در استخوان از بین رود  اتفاق می‌افتد.

 آمار چه مي گويد ؟

براساس گزارش سازمان بین‌المللی پوکی استخوان، در هر30‌ثانیه یک نفر در اتحادیه اروپایی دچار شکستگی ناشی از پوکی استخوان می‌شود. هزینه درمان پوکی استخوان و تبعات ناشی از آن به‌طور مستقیم در اروپا و آمریکا سالانه مبلغی حدود 27‌میلیون دلار است و برآورد می‌شود تعداد شکستگی‌های لگن به‌علت پوکی استخوان تا اواسط قرن حاضر به 3 برابر افزایش یابد.

دکتر باقر لاریجانی، رئیس دانشگاه علوم پزشکی تهران از ابتلای 40 درصد افراد 20 تا 69 ساله کشور به درجه‌های مختلف پوکی استخوان و کمبود ویتامین D   خبر می‌دهد.

وی معتقد است: 2‌میلیون نفر در کشور به‌علت پوکی استخوان در معرض خطر شکستگی استخوان هستند که سالانه 36‌هزار سال از عمر مفید مردم را از بین می‌برد.

دکتر لاریجانی اضافه می‌کند: در این میان 40 تا 80‌درصد از مردم کشور هم با درجه‌های مختلف دچار کمبود ویتامین D   هستند.
وی با اشاره به اینکه بیماری پوکی استخوان یکی از جدید‌ترین بیماری‌های متابولیک است، به دلایل ایجاد این بیماری می‌پردازد و خاطرنشان می‌کند: مصرف غذاهای آماده، کمبود مصرف ویتامینD   و نداشتن تحرک، پوکی استخوان را به یکی از مسائل اصلی بهداشتی کشور تبدیل کرده و با توجه به اینکه جامعه ما در مسیر سالمندی قرار دارد، توجه به این مسئله از اهمیت بیشتری برخوردار است.

دکتر سید محمود طباطبایی، استاد جراحی مغز و اعصاب دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و رئیس انجمن پوکی استخوان معتقد است که همه مردم در معرض ابتلا به این بیماری هستند منتها با انجام یک‌سری اقدامات می‌توان از شروع زودرس آن جلوگیری کرد.

به گفته وی، در طول 50 سال گذشته الگوهای عوامل خطرساز زندگی تغییر کرده‌اند. در آن زمان بیماری‌های واگیردار شیوع بیشتری داشتند ولی امروز با واکسیناسیون و بهبود وضعیت بهداشت و درمان، خیلی از این بیماری‌ها ریشه‌کن شده‌اند.
با این حال سؤال اینجاست که آیا تابلوی مرگ و میر جامعه هم تغییر کرده است؟

دکتر طباطبایی در پاسخ به این سؤال می‌گوید: این تابلو به یک‌سری از عوامل دیگر تغییر پیدا کرده است؛ یعنی50سال قبل بیماری‌های قلبی اصلا به این میزان شایع نبود. حتی تا 20‌سال قبل اصلا جراحی قلب در دنیا وجود نداشت ولی امروز بیماری‌های غیرواگیر جای بیماری‌های واگیردار را گرفته‌اند. بیماری‌های روحی و روانی، سرطان‌ها و بیماری‌های قلبی، امروزه بیشتر دیده می‌شوند. علاوه بر این با بهبود بهداشت و بهتر شدن شرایط زندگی، امید به زندگی به 80سال افزایش یافته است به‌خصوص در کشور ما امید به زندگی در مردان به 70‌سال و در زنان به بالاتر از این سن رسیده و این یعنی تعداد افراد مسن افزایش یافته و در جامعه، طبی به نام طب سالمندی به‌وجود آمده است. یکی از مباحثی هم که مترادف با پیری است، بحث پوکی استخوان است.
«اما این بیماری آن قدر حائز اهمیت است که دنیا برای آن یک سازمان بین‌المللی تأسیس کرده است. خوشبختانه کشور ما هم انجمن پوکی استخوان دارد و به سازمان بین‌المللی وصل است».

افراد در معرض خطر این بیماری، بیشتر چه کسانی هستند؟

افراد در معرض خطر این بیماری تمام افراد جامعه هستند؛ یعنی همه افراد به‌خصوص زنان بعد از 40‌سالگی باید احساس خطر کنند. برای اینکه این بیماری به‌عنوان بیماری خاموش معروف است و هیچ علامتی ندارد؛ یعنی پوکی استخوان تا منجر به شکستگی نشود، فرد متوجه آن نخواهد شد.

عوامل خطر کدامند؟

عوامل خطر ابتلاء به پوکی استخوان این‌ها هستند:

·   یائسگی قبل از 48 سال.

·   جراحی برداشتن تخمدان‌ها قبل از یائسگی.

·   کمبود کلسیم دریافتی.

·   ورزش نکردن به قدر کفایت.

 ·   استعمال دخانیات.

 ·   سابقه پوکی استخوان در خانواده.

 ·   مصرف مواد مخدر.

 ·   بدن لاغر و هیکل استخوانی کوچکتر

 ·   پوست روشن (سفید پوست یا نژاد آسیایی)

 ·   پرکاری تیروئید

 ·   استفاده طولانی مدت از داروهای استروئیدی خوراکی.

 «مهم‌ترین نکته در عوامل خطر پوکی استخوان یائسگی زودرس است؛ یعنی اگر خانمی در سن 30‌سالگی یائسه شد، باید حتما به پزشک متخصص مراجعه کند. البته به غیراز این خود یائسگی در خانم‌ها هم مهم است. علاوه بر اینکه زایمان و تغییرات هورمونی هم در این میان نقش عمده‌ای دارند».

دومین عامل هم فقر تغذیه است. کلسیم، ویتامینD  ، پروتئین‌ها، سبزیجات، میوه‌جات و... البته باید بگویم که همه افراد بعد از 60‌سالگی در معرض کمبود مواد‌غذایی هستند.

علاوه بر این، همه افراد سیگاری و افراد معتاد هم در معرض خطر هستند؛ همچنین کسانی که الکل مصرف کرده یا افرادی که اصلا ورزش نمی‌کنند چون در حال حاضر زندگی ماشینی تحرک انسان‌ها را گرفته و باعث شده میزان تحرک افراد کم شود. علاوه بر این، کمبود نور آفتاب و آپارتمان‌نشینی هم در این میان خیلی مؤثرند چون نور آفتاب یکی از منابع غنی استخوان‌ساز است.
اما برای پیشگیری چه باید کرد؟

به عقیده دکتر طباطبایی، نخستین راه تغذیه سالم استفاده از مواد لبنی نظیر شیر و ماست در همه سنین است. البته رعایت این مسئله در سنین کودکی و جوانی مهم‌تر است چون جذب کلسیم در این سنین بهتر انجام می‌شود.
البته به گفته کارشناسان این به آن معنی نیست که در سنین بالاتر کلسیم جذب نمی‌شود. جذب کلسیم تا آخر عمر امکان دارد منتها شدت آن فرق می‌کند و در سنین بالاتر کمتر می‌شود ولی این بدان معنا نیست که افراد بزرگسال دیگر از مصرف کلسیم دست بکشند.

با این اوصاف دکتر طباطبایی خاطرنشان می‌کند: فراموش نکنیم ورزش و تحرک، بهره‌گیری از نور آفتاب و جلوگیری از اعتیاد هم در این میان بسیار مهمند. زندگی سالم اجتماعی و بی‌استرس را هم نباید فراموش کرد.

واضح است که این اقدامات در همه مراحل زندگی مهم‌ هستند ولی اگر زمانی به مرحله‌ای رسیدیم که به پوکی استخوان نزدیک شدیم، باید چه کنیم؟

به اعتقاد رئیس انجمن پوکی استخوان اولا باید زیرنظر یک متخصص باشیم و روش‌های تشخیصی این بیماری را جدی بگیریم. حتی انجام یک عکس ساده هم برای نشان دادن پوکی استخوان کافی است. البته بهترین راه تست تراکم استخوان است. این تست هم تستی بی‌ضرر است که اشعه زیادی ندارد و هر یک تا 2‌سال انجام آن کافی است چون پوکی استخوان روند کندی دارد. اگر هم فرد به مراحل بیماری‌زایی رسید، به اندازه کافی کلسیم و ویتامین D   به او تزریق می‌شود که دوز آن براساس سن بیمار و جنس و میزان پوکی استخوان فرق دارد. البته یک سری از داروهای خوراکی هم استفاده می‌شوند.

دارو هاي درمان پوكي استخوان

کالسیتونین:

   calcitonin   (با نام‌های تجاری: calcimar, miacalcin  ) هورمونی است که به پیشگیری از بین رفتن مجدد استخوان و کاهش درد در افراد مبتلا به پوکی استخوان کمک می‌کند.
این دارو به صورت تزریقی یا اسپری بینی مصرف می‌شود و شایع‌ترن عارضه جانبی آن تهوع است.

ایباندرونیت سدیم :

 Ibandronate sodium   (نام تجاری Boniva  ) داروی جدیدی است که فقط یکبار در ماه بکار می‌رود. این دارو هورمون نیست، اما بطور تدریجی از بین رفتن استخوان را کم و تراکم استخوان را زیاد می‌کند. عوارض جانبی این دارو شامل ناراحتی معده، سوزش معده(قلب)، حالت تهوع و اسهال است.

آلندرونیت و ریسدرونیت :

داروهای  Alendronaten   (نام تجاری:fosamax  ) و risdronate   (نام تجاری:actonel  ) این داروها هورمون نیستند اما برای کمک به پیشگیری و درمان پوکی استخوان استفاده می‌شوند. انها داروهایی هستند که به کاهش خطر شکستگی استخوان و کاهش سرعت از بین رفتن استخوان کمک می‌کنند. شایع‌ترین اثر جانبی آنها شامل ناراحتی معده است.

ریلوکسیفین :

 Reloxifene   (نام تجاری:eviste   ) دارویی است که برای پیشگیری و درمان پوکی استخوان با افزایش تراکم استخوان استفاده می‌شود.

این دارو هورمون نیست اما برخی از تاثیرات آن به تقلید از هورمون جنسی استروژن است. گرمای ناگهانی بدن و خطر لخته شدن خون از عوارض جانبی این دارو است. 

تریپاراتید :

Teriparatide   (نام تجاری :forteo   ) تری‌پاراتید یک هورمون مصنوعی تزریقی جدید است که برای درمان پوکی استخوان یکبار در روز استفاده

می شود. این دارو سبب رشد استخوان جدید می‌شود. عوارض جانبی آن حالت تهوع ، سرگیجه و گرفتگی عضلات ران است.

چه مقدار کلسیم نیاز داريم؟

شما قبل از یائسگی هر روز به 1000 میلی گرم کلسیم نیاز دارید. بعد از یائسگی اگر استروژن مصرف می‌کنید هر روز  به 1000 میلی گرم کلسیم نیاز دارید. اگر استروژن مصرف نمی‌کنید هر روز  به 1500 میلی گرم کلسیم نیاز دارید.

معمولا بزرگترین حجم گرفتن کلسیم از غذا است. منابع خوب کلسیم، فرآورده‌های لبنی بدون چربی و کم چرب هستند. از دیگر منابع کلسیم شامل باقلا خشکیده، ماهی ریز(ساردین) و کلم بروکلی است.

 در هر یک از موارد ذیل در حدود 300 میلی گرم کلسیم  وجود دارد:

·       یک فنجان شیر یا ماست،2 پیمانه  کلم بروکلی، یا 6 تا 7 ماهی ریز (ساردین).

اگرشما با خوردن غذا کلسیم کافی را نگیرید. ممکن است پزشک به شما قرص کلسیم پیشنهاد کند. آن را در بین وعده های غذایی یا با شیر مصرف کنید. ویتامین D   و لاکتوز (قند طبیعی شیر) به بدن شما در جذب کلسیم کمک می‌کند.

روش‌های قوی نگه داشتن استخوان‌ها

·   ورزش

·   رژیم غذایی متعادل که دست کم  روزانه حاوی 1000 میلی گرم کلسیم باشد.

·    ترک سیگار. کشیدن سیگار باعث تشدید پوکی استخوان می‌شود.

·  با پزشک خود در مورد "درمان جایگزینی هورمونی" یا HRT پس از یائسگی و  یا داروهای پیشگیری و درمان ‌کننده  پوکی استخوان مشورت کنید.