علوم قرآن / اعجاز

اعجاز بیانی قرآن6

و ـ نكته ها و ظرافت ها
از ويژگي هاي ديگر قرآن ـ كه مايه شگفتي عرب گرديد: دقت در به كار بردن نكات بديعي و ظرافت هاي سخن وري است در قرآن انواع استعاره ها و تشبيه وكنايه و مجاز و نكته هاي بديعي به حد وفور به كار رفته است با وجود آن كه در تمامي موارد چارچوب شيوه هاي متعارف عرب رعايت شده، ولي مورد كاربرد با چنان ظرافت و دقت انجام شده كه موجب حيرت ارباب سخن و نكته سنجان عرب گرديده است سخن دانان پذيرفته اند كه تشبيهات قرآني متين ترين تشبيهاتي است كه در كلام عرب يافت مي شود، اين تشبيهات جامع محاسن نكات بديعي بوده ورساترين بيان در ارائه فن ترسيم معاني شناخته شده است.
اديب بزرگ قدر جهان عرب، ابن اثير درباره تشبيه مفرد به مفرد سخن گفته و ازقرآن آيه «وجعلنا الليل لباسا» [1] را مثال مي آورد به گفته وي قرآن شب هنگام رابه پوششي هم چون لباس ـ كه پوشش تن است ـ تشبيه نموده، زيرا تاريكي شب افراد را از ديد يك ديگر پنهان مي دارد تا اگر از دشمني بخواهد بگريزد، يا در كمين او بنشيند، يا چيزي را از ديد ديگران پنهان دارد، از تاريكي فراگير شب مي تواندبهترين بهره را ببرد ابن اثير گويد: «اين از تشبيهاتي است كه جز در قرآن، در جاي ديگر نتوان يافت، زيرا تشبيه تاريكي فراگير شب به پوشش تن، از جمله ظرافت هايي است كه قرآن به آن آراسته است و در ديگر كلام منثور و منظوم عرب يافت نمي شود هم چنين آيه: «هن لباس لكم و انتم لباس لهن» [2] كه هم سران راهم چون پوششي براي يك ديگر ترسيم نموده است اين از ظريف ترين تشبيهات به شمار مي رود، همان گونه كه لباس زينتي براي انسان است و عورت و ناديدني هاي اندام او را مي پوشاند و از گزند سرما و گرما او را نگاه مي دارد، همين گونه هم سرزينت بخش حيات و پوشش زشتي ها است و از لغزش ها و فروافتادن در چركي ها اورا نگاه مي دارد، پس چه زيبا تشبيه و شيوا تعبيري است».
او مي گويد: «از تشبيهات زيبا و جالب قرآن نيز آيه: «نساؤكم حرث لكم» [3] مي باشد و آن اندازه اين تشبيه گويا و دقيق است كه به حقيقت بيش از مجازمي ماند، زيرا حرث زمين آماده كشت است، كه رحم بدان تشبيه شده و زمينه آماده اي براي كشت فرزندان است» ابن اثير در اين زمينه به درازا سخن مي گويد واين گونه ترسيم هاي فني چشم گير قرآن را با برخي از تشبيهات موجود در كلام عرب مقايسه مي كند و برتري قرآن را در فن تصوير به خوبي ارائه مي دهد. [4]
امير يحيي بن حمزه علوي نيز به تفصيل سخن گفته و به خوبي در ارائه امتيازات قرآن در فن ترسيم معاني، از عهده برآمده است[5] هم چنين سيد قطب نويسنده توانا و با ذوق سرشار مصري ـ كتابي با عنوان «التصوير الفني في القرآن» دارد علاوه برآن چه در تفسير ادبي پر ارج خود «في ظلال القرآن» آورده است و دراين باره به خوبي از عهده مطلب برآمده است گوشه هايي از اين گفتارهاي ذي قيمت در جلد 5 «التمهيد» ارائه شده و در مورد انواع استعاره و كنايه و مجاز و نكات بديعي به تفصيل سخن گفته شده است[6]، كه اين مختصر را گنجايش آن نيست و به همين اندازه بسنده مي كنيم.

[1]. نبا 78: 10.
[2]. بقره 2: 187.
[3]. بقره 2: 223.
[4]. ر ك: ابن اثير، المثل السائر، ج 2، ص 135 ـ 133 و ص 128 ـ 126.
[5]. ر ك: امير علوي، الطراز، ج 3، ص 399.
[6]. ر ك: التمهيد في علوم ا لقرآن، ج 5، ص 333 به بعد.