انحصار در تولید؛ خوب یا بد؟!

 انحصار مطلوب توسط دولت‌ زمانی تحقق می‌یابد که عدم انگیزه‌ سرمایه‌گذاری بخش خصوصی به‌ طور طبیعی وجود داشته باشد و نه‌ اینکه دولت با تمهیداتی این گونه‌ انگیزه‌ها را از بخش خصوصی سلب‌ کند و خود انحصار را به دست‌ بگیرد.

یکی از نکاتی که چندی پیش در هم اندیشی ارتقای فضای کسب و کار مطرح شد، مقابله با انحصارهای منفی جهت بهبود وضعیت تولید در کشور بود. انحصار در عین حال که می تواند یک عامل مذموم برای تولید و مصرف مطرح شود، می تواند یک عامل مشوق جدی برای پیشرفت تکنولوژیکی، اقتصادی و رفاهی باشد. به نظر می رسد آنچه مهم است، شناخت انحصارهای صحیح و مقابله با انحصارهای مخرب باشد.

1- انحصار مواد خام یا منابع تولید مورد نیاز برای تولید کالا: اگر تولیدکننده‌ای بر مواد مورد نیاز تولید کالای بخصوصی کنترل داشته‌ باشد و تنها خود از آن استفاده کند، می تواند در تولید و فروش کالای مورد نظر انحصار به وجود آورد.

2- ایجاد حقوق انحصاری توسط دولت‌ یا حق مخصوص (فرانشیز) بازار: گاهی‌ اوقات دولت‌ها امتیاز خاصی برای خرید و فروش یک کالا یا یک خدمت را به برخی از تولیدکنندگان اعطا می‌کنند و تولیدکننده‌ای که این‌ امتیاز قانونی نصیبش شده است، از یک قدرت‌ انحصاری برخوردار می‌شود.

3- ثبت اختراع: یک تولیدکننده با ثبت‌ اختراع خود می‌تواند تا مدتی، که آن را قانون معین‌ می‌کند، انحصارگر بازار باشد.

4- وجود هزینه‌های ثابت بسیار بالا: گاهی به دلیل ویژگی خاص یک صنعت، هزینه‌های ثابت بسیار زیاد بوده و باعث به وجود آمدن انحصار برای بنگاه تولیدی‌ می‌شود. بدین ترتیب که وجود هزینه‌های ثابت‌ بسیار بالا باعث عدم تشویق بنگاه‌های جدید برای ورود به بازار شده، یا باعث ادغام‌ کمپانی‌های کوچک در یک کمپانی بزرگ‌ می‌شود.

5- اشتهار در تولید: گاهی اوقات‌ مصرف‌کنندگان یک کالا، به دلایلی از قبیل‌ کیفیت مناسب، قیمت ارزان یا تبلیغات، به یک مارک مخصوص عادت می‌کنند. این عادت و تعصب در مصرف، ایجادکننده نوعی قدرت‌ انحصاری برای عرضه‌کننده محسوب می شود.

6- ایجاد موانع ورود برای بنگاه‌های‌ جدید توسط بنگاه‌های رقیب موجود: در برخی موارد، بنگاه‌های موجود در بازار برای‌ جلوگیری از ورود سایر بنگاه‌ها دست به اقداماتی‌ از قبیل دامپینگ موقتی یا دایمی می‌زنند تا از ورود دیگران جلوگیری کرده، یا رقبا را از بازار خارج کنند. این اقدامات اگر با موفقیت همراه‌ باشد، قدرت انحصاری را به دنبال خواهد داشت.

7-انحصار طبیعی یا صرفه‌جویی‌های‌ ناشی از مقیاس تولید: هنگامی که سطح تولید در یک فرایند تولیدی به سطحی برسد که یکسری از صرفه جویی ها در فرایند تولید اتفاق بیافتد، اصطلاحا به آن صرفه های ناشی از مقیاس می گویند. مثلا هنگامی که یک تولیدکننده در سطح وسیع تولید می کند، می تواند مواد اولیه خود را به صورت کلی و با قیمت های پایین تر تهیه کند و بنابراین هزینه تمام شده تولید به صورت چشمگیری کاهش پیدا می کند.در این حالت دیگر هر بنگاه تولیدی دیگری نمی تواند به راحتی هزینه تمام شده خود را تا این سطح کاهش دهد و بنابراین نوعی از انحصار برای این تولیدکننده که به سطح صرفه‌جویی‌های‌ ناشی از مقیاس رسیده است ایجاد می شود که به از آن به انحصار طبیعی یاد می کنند.

گاهی اوقات یکسری از قوانین موجب می شود تا یک انحصار به صورت موقت در اختیار یک تولیدکننده باشد. مثلا انحصار ناشی از ثبت اختراع، تنها برای چندسال می تواند وجود داشته باشد و بعد از آن افراد دیگر نیز می توانند از آن بهره برداری کنند.اما برخی از انحصارها از آن جهت که طبیعی یا شبه طبیعی هستند، تا زمانی که عاملی باعث از بین رفتن عامل انحصار آنها نشود، دارای انحصار خواهند بود. مثل انحصار طبیعی ناشی از صرفه‌جویی‌های‌ ناشی از مقیاس تولید، و یا انحصار ناشی از لو نرفتن فرمول ساخت یک محصول.

برخی از انحصار های ایجاد شده برای تولیدکنندگان سازنده و برخی دیگر مخرب اند. معمولا انحصارهای سازنده آن انحصارهایی هستند که یک تولیدکننده به علت دسترسی به یک عاملی که دیگران نمی توانند به آن عامل دسترسی پیدا کنند و آن تولیدکننده خود به علت نبوغی که داشته و یا عملکرد خوبی که از خود نشان داده به آن دسترسی دارد و دسترسی دیگر افراد به آن خیلی مشکل است.

در این حالت شاید بتوان گفت که چنین انحصاری نه تنها یک عامل مخرب نیست بلکه یکی از مهم ترین عوامل ایجاد انگیزه و عامل تشویق برای بروز نوابغ و نیز پیشرفت های تکنولوژکی و اقتصادی-رفاهی است. مثلا اگر فرض کنیم که به مخترع یک وسیله بسیار نافع برای مصرف کننده، گفته شود که در صورتی که تو این وسیله را اختراع کنی، سریع دستور تولید آن در اختیار همه قرار گرفته و از آن حفاظتی نمی شود. در این حالت ممکن است احتمال اینکه این مخترع حاضر به انجام این اختراع باشد کاهش یابد.

اما بعضی مواقع انحصارها ممکن است به شدت برای صنعت یک کشور و پیشرفت اقتصادی آن تهدید کننده باشد. این انحصارها معمولا در حالتی رخ می دهد که طبیعی نبوده و برای برخی مقاصد اقتصادی خاص مثل حمایت از تولید داخلی صورت گرفته باشد.مثلا بالابردن تعرفه واردات یک کالای خاص به هدف رشد صنعت آن کالا در داخل که نوعی ایجاد انحصار داخلی است و در صورتی که این سیاست اقتصادی با سایر شروط متناسب خود به صورت مناسب اجرا نشود، باعث ایجاد انحصار مخرب و در نتیجه بالا رفتن قیمت آن کالا در داخل با کیفیت پایین می شود.

رانت به معنای تخصصی، درآمد مازاد بر هزینه فرصت از دست رفته و یا اضافه درآمد یک عامل تولید نسبت به درآمد همان عامل تولید در شرایط رقابت کامل است. اما در مفهوم عامیانه، رانت اقتصادی همان سود بادآورده است که کسب درآمد نه از طریق مشارکت عامل تولید در فعالیت تولیدی، بلکه به واسطه داشتن قدرت سلب اختیار از دیگران امکان پذیر شده است.وجود رانت در هر نظام اقتصادی اولا به معنای تخصیص غیربهینه منابع و ثانیا ناعادلانه بودن نظام اقتصادی است و لذا مانع رشد و توسعه اقتصادی است. در این حالت انحصار ایجاد شده ممکن است ظاهری کاملا قانونی به خود گرفته باشد، ولی تشخیص این گونه از انحصارها و مقابله با آن ها بسیار مهم به نظر می رسد.

گاهی از اوقات دولت نیز انحصار تولید کالاهای خصوصی را به عهده‌ می‌گیرد. که دلایل مختلفی برای این کار ممکن است وجود داشته باشد؛ از قبیل:

1)انحصار ناشی از عدم انگیزه: گاهی‌ یک کالای خصوصی مورد نیاز جامعه‌ است ولی انگیزه تولید برای بخش خصوصی وجود ندارد. یعنی یا بخش خصوصی در تمامی سطوح تولید زیان‌ده است، و یا تا رسیدن به سطح سودآور تولید زمان طولانی سپری شده که انگیزه را از بخش خصوصی می گیرد. در این حالت به اصطلاح گفته می شود فانوس دریایی.

در زمان های قدیم هنگامی که کشتی ها در شب در دریا گم می شدند، فانوس های دریایی می توانستند راه را به آن ها نشان دهند ولی در عین حال این کار برای کسی که فانوس دریایی را اداره می کرد هیچ سودی نداشت. چرا که کشتی ها فقط از نور آن فانوس مسیر خود را پیدا کرده و به راه خود ادامه می دادند. در این مثال هم کالا ضروری است و هم اینکه انگیزه برای بخش خصوصی ضعیف است. در نتیجه دولت وارد می شود.

2- انحصار مطلوب: هنگامی که یک انحصارگر خصوصی در سطح و قیمتی تولید می کند که زیان های اقتصادی ناشی از تولید در آن سطح چشمگیر باشد، دولت می تواند در صورت تمایل به جبران‌ زیان اجتماعی، خود تولید را به دست گیرد و ضرر بدهد. این نوع انحصار را در اقتصاد انحصار مطلوب می‌نامند. البته این نیز صورتی از انحصار ناشی از عدم انگیزه است.

3- عوامل غیر اقتصادی: مثلا یک مسئله امنیتی باعث در انحصار گرفتن تولید یک کالای خاص توسط دولت می شود. مثل تولید اسله و مهمات نظامی.

نکته ای که در اینجا مهم به نظر می رسد این است که انحصار مطلوب توسط دولت‌ زمانی تحقق می‌یابد که عدم انگیزه‌ سرمایه‌گذاری بخش خصوصی به‌ طور طبیعی وجود داشته باشد و نه‌ اینکه دولت با تمهیداتی این گونه‌ انگیزه‌ها را از بخش خصوصی سلب‌ کند و خود انحصار را به دست‌ بگیرد.این گونه از ایجاد انحصار، روی دیگر ایجاد رانت اقتصادی است که ایجاد تبعیض چه برای خود دولت (رانت دولتی برای دولت)، و چه برای یک بخش خاص (رانت دولتی برای بخش غیر دولتی) سبب ایجاد انحصار مخرب می گردد.

حسین افشار صفوی

منبع: رصد