اهميت آسيب شناسي

پرسش:
از منظر آموزه هاي اسلامي، آسيب شناسي چه جايگاه و اهميتي جهت حفظ سلامت فعاليت هاي فردي و اجتماعي انسان دارد؟
پاسخ:
در زبان عربي واژه «آفت» اسم مصدر است از ريشه «اوف» يا «أيف» به معناي آسيب، گزند، بيماري و عيبي كه بر چيزي عارض شود و موجب فساد و تباهي آن گردد. (المحيط في اللغه، ج10، ص437) همچنين ابن منظور در لسان العرب، ج9، ص16 مي گويد: اوف، آفت، آسيب. در كتاب محكم (ابن سيرين) آمده: آفت، عارضه اي است كه به هر چه برسد نابودش مي كند... غذاي مئوف، غذايي است كه آفت زده. در غير كتاب محكم، «طعام مأووف» آمده است؛ ايف الطعام، يعني غذاي آسيب زده... جوهري گفته است «ايف الزرع» به صورت فعل مجهول، آن جايي است كه آفت، مشخص نباشد، پس آن «مؤوف» است.
آسيب شناسي در قرآن و حديث
در قرآن كريم، واژه «آفت» آسيب نيامده، اما آسيب شناسي، يكي از آموزه هاي مهم اسلامي است كه با الفاظ گوناگون و به طور گسترده در قرآن و احاديث آمده است. از اين رو، براي آسيب شناسي هر موضوع، مراجعه به كليد واژه مربوط به آن، ضروري است.
در جمع بندي مباحث وحياني مي توان گفت كه آسيب هاي زندگي دو نوع اند:
1- آسيب هاي غيرقابل پيشگيري
بخشي از آسيب ها، با زندگي انسان، پيوندي ناگسستني دارند، چنانكه در حديثي از امام علي(ع) آمده است: انسان در تيررس بيماري ها... هم پيمان غصه ها، همنيشن اندوه ها، و ملازم آسيب هاست. (تحف العقول، ص68)
انسان در اين جهان، گرفتار انواع آسيب هاي غيرقابل پيشگيري و غم و غصه هاي ناشي از آن است. از اين رو در حكمت هاي منسوب به امام علي(ع) آمده است كه وقتي ايشان شنيد كه مردي براي دوستش دعا مي كند كه غم و گرفتاري نبيند، فرمود: «انما دعوت له بالموت، لان من عاش في الدنيا لابد ان يري المكروه»
تو در واقع، براي مرگش دعا كردي، زيرا هر كه در دنيا زندگي مي كند، به ناچار، گرفتاري مي بيند. (شرح نهج البلاغه، ج20، ص289)
آفت همه آرزوها، مرگ است كه هيچ چاره اي ندارد و هيچ كس نمي تواند از آن پيشگيري كند. علي(ع) مي فرمايد: «آفه الامال، حضور الاجال»
آفت آرزوها، وجود (هميشگي) اجل ها (مرگ ها) است. (غررالحكم، ح3959) به سخن ديگر، بخشي از آسيب هاي زندگي، تقدير غيرقابل تغيير زندگي اند، در اين موارد، از انسان براي پيشگيري از آنها كاري ساخته نيست، چنان كه از امام علي(ع) روايت شده است: «تقدير (حق) بر حسابگري(ما) چنان چيره است كه تدبير، مايه آسيب مي شود.» (نهج البلاغه، حكمت459) همچنين در روايتي ديگر از آن حضرت آمده است! «كارها در تسخير تقديراتند، تا جايي كه تدبير، مرگ آور مي شود.» (نهج البلاغه، حكمت61)
گفتني است كه هرچند اين گونه آسيب ها غيرقابل پيشگيري اند، ولي شناخت آنها ضروري است تا باتوجه به آنها بتوان براي زندگي برنامه ريزي كرد، بلكه از آنها به عنوان فرصت، براي كمالات نفساني بهره برداري نمود.
2- آسيب هاي قابل پيشگيري
نكته مهم در باب آسيب شناسي، اين است كه بخش عمده آسيب هايي كه زندگي مادي و معنوي را تهديد مي كنند، قابل پيش بيني و پيشگيري اند، مهم تر اينكه حتي پيشگيري بسياري از آسيب هاي غيرقابل پيش بيني، امكان پذير است، بلكه مي توان گفت كه آسيب هاي غيرقابل پيشگيري، در برابر آنچه قابل پيشگيري است، اندك اند. بسياري از بيماري هاي جسمي و روحي و بسياري از مرگ هاي زودرس را مي توان پيشگيري كرد. همچنين بسياري از آسيب هايي را كه زندگي فردي، خانوادگي، اجتماعي، فرهنگي، سياسي، اقتصادي و زيستي انسان را تهديد مي كنند، پيش از وقوع مي توان علاج نمود. بنابراين آسيب شناسي در واقع، اولين و اصلي ترين و مهم ترين مسأله زندگي است كه سعادت و خوشبختي انسان در گرو آن قرار دارد.