پاسخ به:هنرهای اسلامی : معماری اسلامی
یک شنبه 22 خرداد 1390 11:02 AM
نقد معماری اسلامی
ایرادی که برخی بر معماری اسلامی وارد کردند، این است که این نوع معماری کارکردهای ایستایی و سکون را به طرز برجسته نمایان نمیسازد؛ در حالی که در معماری اسلامی «سکون» هم حالت ظاهری دارد و هم حالت باطنی. به عنوان مثال، اگر در نقوش اسلیمی و کنده کاریهای مقرنس و کندویی شکل و گچ بریهای تزئینی این بناها دقت کنیم، میبینیم تمام این عناصر دست در دست هم دادهاند تا حالتی از «در» و «گوهر» را نشان دهند تا به نظر سبک و شفاف برسند
ویژگی هنر اسلامی سازگاربودن با روح اسلام یعنی همان توحید میباشد؛ و نمود این ویژگی را بیشتر در مکانهای مقدس میتوان یافت.
در معماری اسلامی اعتقاد به این است که هیچ تصویری قادر به بیان سیمای خدا و معصومین نیست و همچنین نمایش تصویر معصومین توصیه نمیگردد به همین دلیل درهیچ یک از مساجد نمیتوان تصویر یا پرتره از انسان یا خدا یافت.
تصویرسازی در اسلام محدود به تصویر گیاهان و جانوران شدهاست و تزئینات نباتی با اشکال نقش پردازی شده، جزو هنر مقدس محسوب گردیده است؛ و علت این امر حاکی از آن است که هنر تنها دلیل و گواهی بر وجود خداوند است؛
تزئینات معماری اسلامی شامل سنگ، آجر، چوب، گچ و کاشی کاری، هر یک جداگانه مفاهیمی را القا میکنند و این عامل وجه تمایز معماری اسلامی گر دیدهاست.
هنر اسلامی همواره به دنبال آرامش بوده و هست و در آن هیچ چیز نشانگر جنبش و حرکت نیست چون از نظر هنرمند مسلمان، محیطی که مؤمنان در آن قرار میگیرند باید حسی از آرامش و آسایش را القا کند و تحقق این امر با به کار بردن عناصری زیر تجربه میگردند.
یکی از مهمترین مکانهایی است که معانی نمادین زیادی را میتوان از آن استنباط نمود به عنوان مثال، عقب رفتگی درگاههای مساجد، گوئی زائران را به درون فرا میخوانند و از آنها استقبال مینمایند. همچنین حسی از خشوع و تواضع را در برابر این مکان مقدس که نمودی از ذات اقدس الهی است، القا مینماید.
محراب محلی برای درخشش پرتو الهی و دروازهای به سوی بهشت است که این حس و مفهوم از قوسی شکل بودن محراب و آیات سوره نور در دور تا دور آن به عیان آشکار است.
گنبد در یک بنای مقدس، نمایشگر روح کلی است و ساقه هشت ضلعی آن رمز هشت فرشته حاملان عرش میباشد. همچنین رمز اتحاد بین آسمان و زمین است که در آن قاعده مستطیل شکل بنا با زمین و قبه کروی بنا با آسمان، مطابقت دارد. به عبارت دیگر، معماران مسلمان تعلق به خاک را با بنایی مربع شکل که نشانه استقامت و ایستایی است و تعلق به آسمان را با گنبدی گرد و دوار که نشانه محو شدن در فکر الهی است، مجسم ساختهاند. [۳]
یکی از دلایل استفاده از کاشی، مقاوم بودن آن در برابر حوادث طبیعی چون باد، باران، آفتاب، عناصر شیمیایی و کنشها و کششهای فیزیکی در ساختمان است رنگ آمیزی کاشیها همچن ین باعث القای فضایی بهشتی و ایجاد آرامش روح و روان میشود. فضای مثبت و منفی که در کاشیکاری بناهای اسلامی رعایت شده، نشان دهنده مفهوم روح و جسم است که هر یک لازم و م لزوم یکدیگرند و علت استفاده از خط ثلث در کاشیکاریها و کتیبههای بناهای اسلامی که اغلب به رنگ سفید نوشته شدهاست، نشانهای از غلبه نور بر ظلمت است که از طریق افز ایش فضای سفید بر زمینه تیره دیده میشود. علت استفاده از نقوش هندسی و گیاهان در کاشی کاریها نیز این است که پایه و اساس این نقوش دایرهاست و دایره در هنر اسلامی نمادی از «کمال» را تداعی میکند. دایره همچنین سبب جلب توجه بیننده به سوی «مرکز» میشود که همه جا هست و هیچ جا نیست. رنگ در کاشیکاری رنگ در کاشیکاری اسلامی نیز از جالبترین نمونههای نمادین در هنر اسلامی است. به عنوان مثال، رنگ فیروزهای و لاجوردی در هنر اسلامی، نمادی از آسمان لایتناهی همراه با آرامش باط نی است. منظور از رنگهای آبی کاشیکاری و خاکی آجرکاری رنگهای زمین و آسمان است که در ع ین تضاد دارای هماهنگی و دلنشینی میباشد. استفاده از کاشیهای لعابی در دیوارههای بعضی مساجد که با نقوش اسلیمی ظریف گچ بری شده تلفیق یافتهاست، یادآور رمزگری «حجاب» است؛ چون بنا به حدیثی نبوی، خداوند در پ شت هفتاد هزار حجاب از نور و ظلمت پنهان است که اگر آن حجابها برافتد، نگاه پروردگار به هر که و هر چه افتد، فروغ و درخشندگی چهره اش آن همه را میسوزاند. علاوه بر اسلیمی، نقوش دیگری که در کاشیکاری مساجد استفاده میشود، هر یک دارای مفهو م خاص خود میباشند. بنا به گفته دکتر محمد خزائی، در هنر اسلامی «شمسه» الهام گرفته از نقش خورشید است که بیشتر با نقوش اسلیمی، ختایی، کتیبه، هندسی و در بعضی موارد با اس تفاده از نقوش حیوانی مثل ماهی و یا پرنده طرح شدهاست.
شمسهنمادی از الوهیت، نور و وحدانیت میباشد که نمونههای آن را میتوان در سقف داخل ی گنبد مسجد شیخ لطف الله در اصفهان و مقبره شاه نعمت الله ولی در ماهان کرمان مشاهده کرد. نقش طاووس، از جمله نقوشی است که در تزئینات مساجد و اماکن مذهبی دیده میشود.
نقش دو طاووس به صورت قرینه در تزئینات سردر ورودی بسیاری از مکانهای مذهبی دوره صفوی ه از جمله مسجد امام اصفهان، امامزاده هارون ولایت اصفهان، حرم عباسی امام رضا(ع)، مق بره خواجه ربیع مشهد و مجموعه شیخ صفی الدین در اردبیل وجود دارد. حضور این نقش به دلیل آن است که مسلمانان طاووس را یک پرنده بهشتی میدانند و از آن د ر نقوش شان برای نشان دادن دربان و راهنمای مردم به بهشت استفاده میکردند و به عقید ه عموم، نقش این پرنده بر سر در ورودی مساجد، باعث دفع شیطان و استقبال از مسلمانان است.
کتیبهها معمولاً طوری استفاده میشوند که سبب تزئین بنا گردند. در کتیبهها معمولاً از اسامی حضرت محمد(ص) و حضرت علی(ع) به عنوان «باب علم»، طبق حدیث "انا مدینه العلم و علی بابهاً، بسیار آورده شدهاست. آیاتی از قرآن نیز اغلب با نوع بنایی که در آن قر ار گرفته و آن را آراستهاند مرتبط است. در کتیبهها همچنین اشکال پرندگانی چون طاووس که به پرندگان بهشتی معروفند دیده میشود. بیشتر این نقوش، در پشت و بغلهای طاق ورودی مساجد جای میگیرند تا همزمان شیطان را دفع و از مؤمنان استقبال کنند.
هر مسجدی یا بنای مذهبی، معمولاً دارای حیاطی است که در وسط آن حوضی قرار دارد تا مؤمن ان قبل از نماز وضو بگیرند. این حوض گاهی در زیر قبه کوچکی به شکل سایبان قرار میگی رد. این حیاط با حوض وسط آن، میتواند تمثیلی از نهرها و جویهای بهشتی باشد، زیرا قرآن از باغهای بهشتی که در آنها چشمهها میجوشند، بارها یاد کردهاست.
