تاریخ تحلیلی اسلام

توجیهاتى در باره این روایات

از آنجا که این روایات در نظر بسیارى از اهل سنت مورد قبول واقع شده و نتوانسته‏اند در سند و یا متن آنها تردید کننداصل مطلب را پذیرفته و با سخنانى عارفانه و فیلسوف مآبانه درصدد توجیه آن بر آمده‏اند که از آنجمله گفتار زیر است:
اول-«و حکمت‏خداى عز و جل در این باره چنان بوده که انسان‏وقتى گوسفندان را که ناتوانترین حیوانات چهار پا هستند بچراندمهر و عطوفتى در دلش جاى گیر مى‏شود و چون به سر پرستى‏انسانها مامور گردد دلش از تندیهاى طبیعى و ستمهاى غریزى‏پاک و مهذب مى‏شود و به حد اعتلاى اعتدال مى‏رسد» (1) .
که البته به این گفتار ایرادهائى شده،از آنجمله اینکه:
1-گفته شده:چگونه کسى مى‏تواند باور کند که پیامبربزرگوار الهى و نبى اعظم-صلى الله علیه و آله-نیازى به تهذیب وپاک کردن دل از تندیهاى طبیعى و ستمهاى غریزى داشت. آن‏پیامبرى که خدا در باره‏اش فرمود:
لقد جائکم رسول من انفسکم عزیز علیه ما عنتم حریص علیکم‏بالمؤمنین رؤف رحیم؟ (2)
2-اگر هم ظلمى در وجود آنحضرت بود آیا مدرسه‏اى بهتر از مدرسه گوسفند چرانى براى تهذیب آن نبود؟!
3-این مطلب مخالف است با حدیثى که در باره آنحضرت‏از ائمه معصومین(ع)روایت‏شده که فرمودند:
«و لقد قرن الله به من لدن ان کان فطیما اعظم ملک من ملائکته‏یسلک به طریق المکارم و محاسن اخلاق العالم لیله و نهاره...» (3) .
یعنى و براستى که خداى تعالى از زمان شیرخوارگى،بزرگترین فرشته خود را قرین آنحضرت قرار داد که راههاى‏کرامت و اخلاقهاى نیکوى جهانیان را در شب و روز به وى‏بیاموزد...
4-اساسا مگر ظلم و ستم و یا سایر اخلاق زشت و ناپسندغریزى است که احتیاج به تهذیب داشته باشد؟!...
5-از همه اینها گذشته این گفتار نیز مورد سئوال و خدشه است‏که چرانیدن گوسفندان دشوارتر از چرانیدن حیوانات چهار پاى‏دیگر است؟
و خلاصه آنکه این توجیه از جهاتى مورد خدشه است گذشته‏از اینکه خود این روایات از جهاتى مخدوش است که در بحث‏آینده خواهید خواند.
دوم-و نظیر این توجیه،گفتار دیگرى است که در شرح صحیح‏بخارى در ذیل همین حدیث آمده که گفته‏اند:
حکمت در گوسفند چرانى پیغمبران الهى آن بود که چون اینان باگوسفندان مخالطت و آمیزش داشته باشند بر حلم و شفقتشان‏افزوده گردد،زیرا وقتى اینان در برابر دشواریهاى گوسفند چرانى وگرد آوردن گوسفندان مختلف الطبیعه و چراگاههاى پراکنده وبخصوص با توجه به ناتوانى و نیاز گوسفندان صبر و بردبارى بخرج‏دادند،در اینصورت در مقابل دشواریهاى مردمان امت‏خود بااختلافى که در طبیعت و اصناف خود دارند سزاوارتر و شایسته‏ترخواهند بود... (4) .
و البته باید دانست که این گفتار مضمون همان روایت‏علل الشرایع است که اگر صحت آن روایت تایید شود نیازى به‏این گفتار نیست و همان روایت براى ما معتبر است،ولى ظاهراروایت از نظر سند ضعیف است.
سوم-توجیه دیگرى که قدرى بى‏اشکالتر از دو توجیه سابق‏است آنست که گفته شود:
از آنجا که محیط شهر مکه محیطى آلوده به گناه و ظلم و شرک و بت پرستى و بى‏عدالتى و مفاسد دیگرى بود،و رسول‏خدا(ص)که از کودکى با انواع مفاسد و مظالم مبارزه مى‏کرد واز مشاهده آن وضع رقت بار و ظلم و ستمهائى که بوسیله‏سرکرده‏هاى شهر به افراد ضعیف و ناتوان مى‏شد وبى‏عدالتیهائى که عموم مردم آن زمان بدان دچار بودند رنج‏مى‏برد،و از طرفى قدرت جلوگیرى آنها را نداشت،بدنبال‏وسیله‏اى مى‏گشت تا هر چه بیشتر از آن منطقه و محیط و مشاهده‏آن وضع ناهنجار،کنار و دور باشد و بهترین وسیله براى وصول به‏این منظور خروج از شهر و سرگرمى با آن حیوانهاى صامت وزبان بسته و محیط بیابان بى‏سر و صدا و بدور از فحشاء و فسادبود،و روى همین منظور رسول خدا(ص)بى آنکه نیازى به اصل‏این کار و یا دریافت مزدى در این باره داشته باشد داوطلب این‏کار شد و خود وسائل این سرگرمى را براى خود فراهم کرده ومشتاقانه بدنبال آن مى‏رفت.
گذشته از اینکه براى مردم مکه چرانیدن گوسفندان و شتران‏بهترین سرگرمى و شغل محسوب مى‏شد و بسیارى از آنهابى آنکه نیازى به این کار و یا دریافت مزدى در برابر آن داشته‏باشند علاقه‏مند به انجام آن بودند و آنرا شغل خوبى مى‏دانستند ومورد پسندشان بوده. و البته اگر اصل مسئله مورد قبول باشد و صحت آن موردتردید و خدشه نباشد این توجیه خوبى است و شاید در صفحات‏آینده نیز توضیحى بیشتر براى آن بدهیم.
-----------------------------------------
1-سیرة الحلبیه ج 1 ص 150-سیره زینى دحلان(حاشیه سیره حلبیه)ج 1 ص 97.
2-سوره توبه-آیه 128.
3-نهج البلاغه قسمت‏خطب و اوامر خطبه 190.
4-شرح صحیح بخارى ج 8 ص 96-شرح کرمانى.