پاسخ به:آموزش نهجالبلاغه
شنبه 23 بهمن 1389 9:04 AM
آموزش نهجالبلاغه (2)
مجله پيام انقلاب - شماره 2
آشنايي با معارف نهج البلاغه(2)
نهج البلاغه و معارف اسلامي
محمد مهدي عليقلي
مقدمه
پيش از شنا در دريا بايد آن را شناخت و از ژرفاي آن آگاه شد وميزان عمق آب را در كرانهها و ساحل زيباي آن دانست.
بايد بدانيم كه در كجاها ميشود شنا كرد؟ و در كجا بدون ابزار و وسايل نميتوان به شنا پرداخت؟
درياي معارف نهجالبلاغه نيز چنين است.
بشر خاكي كجا ميتواند در ژرفاي بيهمانند علوم علوي به ارزيابي و شناگري بپردازد؟
بايد قبل از هرگونه تحقيق و ارزيابي، مطالعه و شناگري، برداشت و پردازش معارف گرانسنگ آن، جايگاه متفاوت خطبهها را به درستي شناخت و از گوناگوني و تنوع معاني نامهها آگاه شد و سمت و سوي حكمتها را بازشناسي كرد.
تعدادي از خطبهها و نامهها و حكمتها را تنها ميتوان با داشتن يك ترجمه گويا، مطالعه كرد و مفاهيم آن را شناخت و پيام حضرت اميرالمؤمنين(ع) را دريافت كرد. برخي از خطبهها و نامهها و حكمتها را كه به علوم و فنون و مباحث تخصصي ارتباط دارند بدون تخصص لازم نميتوان شناخت و معارف آن را به سادگي فهميد. تعدادي از خطبهها و معارف والاي نهجالبلاغه چنان دقيق و عميق و بيكرانهاند كه بدون تخصصهاي لازم و راهنماييهاي مداوم اساتيد حديث شناس درك آنها امكانپذير نيست.
پس قبل از مطالعه و تحقيق در نهجالبلاغه بايد به تقسيم بندي معارف آن توجه داشت و ابزار و وسايل لازم آن را فراهم كرد و با شيوههاي تحقيق و بررسي آن آشنا شد.
اقسام معارف نهج البلاغه
1 - معارف عمومي نهجالبلاغه
2 - معارف تخصصي نهجالبلاغه
3 - معارف فوق تخصصي نهجالبلاغه
1 - معارف عمومي نهجالبلاغه
برخي از معارف موجود در خطبهها و نامهها و حكمتها براي عموم اقشار جامعه قابل درك و ارزيابي است.
همه ميتوانند تنها با داشتن يك ترجمه مناسب، از اين معارف عمومي و ارزشمند بهرهمند شوند و دستورات و رهنمودها، پندها و اندرزها، پيامها و هشدارهاي امام(ع) را به كار گيرند. در زندگي فردي و اجتماعي به آنها عمل كنند و آن گونه باشند كه امام علي(ع) فرمان ميدهد.
در درك معارف عمومي نهجالبلاغه به علوم و فنون و تخصصهاي گوناگون نيازي نيست. زيرا بسياري از سخنان امام علي(ع) درجمع مردم كوچه و بازار و در مسجد و جلسات عمومي سامان يافته و مورد خطاب آن حضرت، عموم مردم هستند.
روش مطالعه و برداشت از معارف عمومي
مباحث و 'معارف عمومي نهجالبلاغه' 75% مطالب نهجالبلاغه را تشكيل ميدهد و براي عموم اقشار جامعه قابل درك و شناسايي است و روش مطالعه و برداشت آن به شرح زير است:
1 - انتخاب يك ترجمه گويا از نهجالبلاغه
2 - مطالعه دورهاي نهجالبلاغه
نهجالبلاغه را بايد فراوان خواند و معارف عمومي آن را شناخت و بارها و بارها مورد ارزيابي قرارداد. مطالعه و اُنس با نهجالبلاغه بايد چنان تداوم يابد كه همواره در آبشار زلال معنويت آن غرق باشيم.
چه خوب است كه معارف عمومي، پندها و اندرزها، دستورالعمل و هشدارهاي نهجالبلاغه را آن قدر بخوانيم و تكرار كنيم كه همواره سخنان امام علي(ع) را با گوش جان بشنويم و زمزمههاي عارفانه آن بزرگ عارف مُلك و ملكوت در گوشمان طنينانداز باشد.
2 - معارف تخصصي نهجالبلاغه
بخشي از مباحث خطبهها و نامهها و حكمتهاي نهجالبلاغه (حدود 20%) تخصصي است و به علوم مختلف و رشتههاي تخصصي گوناگون ارتباط دارد.
اين بخش به موضوعات خاصي اختصاص دارد و شناخت آنها به بررسيهاي موضوعي و تخصصي نيازمند است مانند:
1 - مباحث جامعهشناسي نهجالبلاغه.
2 - مباحت روانشناسي نهجالبلاغه (شامل روانشناسي انساني، روان كاوي، روان درماني).
3 - مباحث اقتصادي نهجالبلاغه.
4 - مباحث مربوط به نجوم و ستارهشناسي.
5 - مباحث عرفاني.
6 - مباحث گسترده و عميق فقهي.
7 - مباجث سياسي نهجالبلاغه
8 - مباحث مربوط به فلسفه تاريخ.
9 - مباحث مديريتي نهجالبلاغه
10 - مباحث عميق فلسفي و دهها علوم و فنون ديگر.
تاكنون 140رشته علمي در نهجالبلاغه شناسايي شده است و براي درك و فهم اين دسته از مفاهيم و مباحث تخصصي بايد به علوم و فنون و ابزار و شيوههاي تحقيق اين رشتهها آگاهي داشت.
هر متخصص آگاهي ميتواند تنها در رشته تخصصي خود به مطالعه و ارزيابي بنشيند و با كاوشهاي مداوم از ديدگاه خويش و با ابزار و امكانات تخصصي تحقيق نمايد و به ديدگاههاي مناسب دسترسي پيدا كند.
سياستمداري كه در علوم سياسي تخصص دارد با مطالعه مباحث سياسي نهجالبلاغه ميتواند مباني سياست توحيدي و اصولگرايي و اخلاق سياسي امام را در موضعگيريهاي گوناگون به درستي درك كند. علل و عوامل خشم و يا قهر با دشمنان، تواضع و فروتني با دوستان، جنگ و صلح و رمز و راز سكوت و فرياد امام علي(ع) را بشناسد.
اما در مسايل فقهي نهجالبلاغه نميتواند دخالت كند چون فقيه جامع الشرايط نيست و از مباني فقهي بي اطلاع است. و فقيهي كه همه شرايط اجتهاد و فتوا را دارد، ميتواند مباحث فني و فقهي نهجالبلاغه را به درستي تحليل و استنباط كند و علل و عوامل بايدها و نبايدها را دريابد.
اما اگر در تاريخ فلسفه، اطلاعات تخصصي ندارد نميتواند نسبت به مباحث تاريخي نهجالبلاغه اظهار نظر كند.
از اين رو ترجمه و تحقيق در نهجالبلاغه به انواع تخصصها نياز دارد و يك متخصص نميتواند به همة جوانب گوناگون و گستردة علوم و فنون نهجالبلاغه دسترسي پيدا كند و به همين دليل ميگوييم كه ترجمه و شرح و تفسير نهجالبلاغه بايد زيرنظر كارشناسان و متخصصان گوناگون و متناسب با علوم نهفته در آن صورت پذيرد تا از جامعيت مطلوبي برخوردار باشد.
3 - معارف فوق تخصصي نهجالبلاغه
برخي از مباحث و معارف بلند و گرانسنگ نهجالبلاغه فوق تخصصي است. نه عوام اقشار جامعه قدرت فهم آن را دارند و نه متخصصين رشتههاي گوناگون علوم و فنون بشري ميتوانند به نقد و ارزيابي آن بپردازند. (به جز افرادي كه تخصصهاي لازم را در همان زمينهها دارند.) 5% مطالب نهجالبلاغه فوق تخصصي است مانند:
1 - قسمتهاي فني و مشكل نهجالبلاغه -2 متشابهات نهجالبلاغه -3 مطالبي كه به ظاهر با آيات قران تضاد دارند -4 مطالبي كه به ظاهر با احاديث نبوي تضاد دارند -5 مطالبي كه به ظاهر با ديگر مطالب نهجالبلاغه تضاد دارند -6 مطالبي كه به ظاهر با اصول اعتقادي شيعه در تضاد است.
روش تحقيق در معارف فوق تخصصي
مباحث فوق تخصصي نهجالبلاغه به عقايد و فلسفه و جهانبيني اسلام ارتباط دارد و بايد با آيات قرآن و روايات صحيح اسلامي ارزيابي شود و به مراحل مهم علمي و زمينههاي مناسب تحقيقاتي نياز دارد مانند:
1 - كسب علوم مقدماتي حوزههاي علميه.
2 - فن تحقيق و اجتهاد (آگاهي به شيوههاي اجتهاد.)
3 - اصول تعادل و تراجيح
4 - اسلامشناسي.
5 - آگاهي به فلسفه و كلام.
زمينههاي لازم و شرايط مناسب براي تحقيق و ارزيابي پيرامون مباحث فوق تخصصي پس از ساليان طولاني و تدريس و تعليم مداوم و كسب تخصصهاي متناسب با موارد ياد شده و به دست آوردن تجربههاي ارزشمند پديد ميآيد.
در اين وادي نوراني و والا فقيهان و مجتهدان جامعالشرايط ميتوانند به شناگري بپردازند.
3 - روششناسي نهجالبلاغه
براي مرور و مطالعه نهجالبلاغه و سير در معارف والاي آن ميتوان به يكي از سه روش زير عمل كرد:
-1 روش تربيتي -2 روش تجزيهاي -3 روش موضوعي.
هريك از اين روشها، ويژگيها و مزيتهايي خاص خود را دارد كه در زير به آنها اشاره ميشود.
1 - روش ترتيبي
روش ترتيبي همان گونه كه از نامش پيداست عبارت است از مطالعه و بررسي كتاب نهجالبلاغه از آغاز تا پايان.
هدف از روش ترتيبي مرور آن از ابتداي نهجالبلاغه تا انتهاي آن و بررسي ترتيبي خطبهها، نامهها و حكمتهاست. با اين روش با كليات محتواي نهجالبلاغه آشنا ميشويم.
شارحان بزرگ نهجالبلاغه اكثراً از روش ترتيبي استفاده كردهاند.
شارحاني مانند:
1 - قطب الدين راوندي، وفات 573 هجري در منهاج البراعه في شرح نهجالبلاغه.
2 - قطب الدين كيذري، از عالمان قرن ششم، در حدائق الحقائق في شرح نهجالبلاغه.
3 - ابن ابيالحديد معتزلي، وفات 656 هجري، در شرح نهج البلاغه 20جلد.
4 - ابن ميثم بحراني، وفات 679هجري قمري، در شرح نهجالبلاغه.
5 - ميرزا حبيبالله خوئي، وفات 1324 قمري، در منهاج البراعه في شرح نهجالبلاغه، 2جلد.
6 - علامه محمدتقي جعفري، وفات 1374 هجري شمسي، در شرح و تفسير نهجالبلاغه 27جلد.
7 - پيام امام 'شرحي جامع بر نهجالبلاغه' زيرنظر آيت الله مكارم شيرازي، '7جلد تا خطبه 200'.
اين شارحان گرانقدر هريك به شرح و تفسير وجوهي از اين مجموعه بيبديل پرداختهاند و با توجه به بينش، گرايش و قوتهاي علمي خود برخي از وجوه را گستردهتر مطرح نمودهاند. بعضي به جنبههاي اخلاقي، كلامي و فلسفي بيشتر عنايت كرده و بعضي بيشتر به جنبههاي تاريخي، سياسي و حكومتي پرداختهاند.
2 - روش تجزيهاي
در روش تجريهاي بخشي از نهجالبلاغه يا برخي از خطبهها، نامهها و حكمتها مورد بررسي و شرح قرار ميگيرد. اين روش، جزئينگر است. طبيعي است كه بخش انتخاب شده را ميتوان از وجوه گوناگون و جهات مختلف بررسي كرد و هدايت يافت.
مزيت عمده اين روش آن است كه ميتوان خطبه، نامه، حكمت و يا بخش مورد نياز را مطالعه و بررسي كرد و زمان طولاني براي مرور كامل نهجالبلاغه نياز نيست.
اين روش پيوسته مورد توجه انديشمندان و هدايتجويان بوده است چنان كه بسياري به شرح عهدنامه مالك اشتر، نامه امام(ع) به فرزندش امام حسن(ع)، خطبه همام (متقين)، خطبه قاصعه، خطبه شقشقيه، حكمت امام(ع) خطاب به كميل بن زياد و... پرداختهاند.
3 - روش موضوعي
در اين روش، موضوعي خاص مورد نظر قرار ميگيرد و به نهج البلاغه عرضه ميشود و كلية مطالبي كه مستقيم يا غيرمستقيم موضوع مورد نظر را تبيين ميكند، استخراج ميشود و پس از بررسي دستهبندي و سپس جمعبندي آن مطالب ارائه ميشود. بدين ترتيب مباحث مختلف اجتماعي، اقتصادي، سياسي، تربيتي، اعتقادي و جز اينها را ميتوان بررسي نمود.
از مزيتهاي اين روش آن است كه بحث كمتر دچار پراكندگي ميشود و يك كلينگري نسبت به موضوع مورد بررسي به دست ميآيد. جوانب مختلف يك امر لحاظ ميشود و تبيين كاملي نسبت بدان صورت ميپذيرد.
در اين روش ميتوان به نظريات امام(ع) درباره يك موضوع خاص يا سيرة آن حضرت در موارد مشخص دست يافت.
منابع:
1 - روش تحقيق و برداشت از نهج البلاغه، ص 27-85.
2 - ترجمه نهجالبلاغه مرحوم محمد دشتي، مقدمه كتاب، ص 10-13.
3 - چشمه خورشيد (آشنايي با نهجالبلاغه، ص 339-341 .
