رويكرد شاعران جوان نسبت به سطوح مختلف پديده اجتماعى جنگ - قسمت اول
پدیده ها و واقعیت هاى اجتماعى، چند بعدى و داراى سطوح و لایه هاى متعددى مى باشند. بررسى دقیق این پدیده ها مستلزم توجه به تمامى سطوح و لایه هاست لذا هرگونه تقلیل گرایى و مطالعات تک ساحتى (تک بعدى) منجر به ارائه تصویر ناقصى از واقعیات اجتماعى خواهد گشت.
با توجه به ویژگى ها و مختصات «جنگ»، این واقعیت، جزو پدیده هاى اجتماعى قرار مى گیرد و آراى جامعه شناسان نیز بر این نظر صحه مى نهد. بر این اساس، هرگونه توصیف یا تبیین این پدیده مى بایست با عنایت به لایه هاى گوناگون آن صورت پذیرد. اشعار ارائه شده در مجال جنگ (دفاع مقدس) که نمونه بارز آن را مى توان در کنگره هاى سراسرى شعر دفاع مقدس یافت بیانگر نوعى رویکرد نسبت به توصیف پدیده جنگ توسط شاعران است که از شمولیت کامل برخوردار نمى باشد و در این مقاله تلاش شده تا این مسئله از منظر مدلهاى جامعه شناختى مورد بررسى قرار گیرد.بر کسى پوشیده نیست که جمهورى اسلامى ایران، آغازگر جنگ نبود و تنها به دفاع از کیان خویش پرداخت و در جریان این پایدارى، جهانبینى اسلامى و ایدئولوژى مذهبى را بستر مبارزه خویش قرار داد و به دفاع خویش تقدس بخشید اما از آنجا که گفته مى شود جامعه شناسى پدیده ها را منتزع از هنجارها بررسى مى کند لذا در بسیارى از موارد از واژه «جنگ» به جاى دفاع مقدس استفاده شده است.
یکى از مهم ترین ویژگى هاى پدیده هاى اجتماعى، زمان مند و مکان مند بودن آنهاست. به عبارتى دیگر این پدیده ها تاریخى اند و آنچه که تاریخ را از اسطوره ها جدا مى سازد سه عنصر: زمان، مکان و انسان (نقش آفرینان) است. هر حادثه تاریخى داراى قلمرو زمانى و مکانى مشخصى است که توسط نقش آفرینانى رقم مى خورد، اما اسطوره تاریخى است که قهرمانان و نقش آفرینان آن غیر واقعى اند. تاریخى است که داراى زمانى بى آغاز و مکانى ازلى است.
با توجه به مطالعات دورکیم [جامعه شناس فرانسوى] و نظریاتى که توسط دیگر جامعه شناسان ارائه شده و نیز بررسى واقعیت امور و پدیده هاى اجتماعى مى توانیم این پدیده ها را واجد سه خصوصیت زیر بدانیم:
الف) خارجى بودن
ب) جبرى بودن
ج) عمومیت داشتن
منظور از خارجى بودن، قرار داشتن پدیده هاى اجتماعى در خارج از موجودیت شخصیت فردى است...
منظور از جبرى بودن، قدرتى است که رفتارها یا قواعد اجتماعى در جامعه داراست و افراد موظف به اجراى آن هستند. به طور کلى، پدیده هاى اجتماعى نوعى قالب و الگو جهت رفتار افراد تعیین مى کنند و آنچه که جبرى بودن آن را تا حدودى تضمین مى کند عوارض بعدى آن است. پدیده هاى اجتماعى قدرت تحمیلى دارند و فرد به عللى خود را ناچار از رعایت آن مى بیند... منظور از عمومیت پدیده هاى اجتماعى وجود و شیوع پدیده و یا رفتار اجتماعى معینى در جامعه است.
سه خصوصیت فوق یعنى جبرى بودن، خارجى بودن و عمومیت داشتن با هم مرتبط است و یک پدیده اجتماعى به نسبتى از هر یک از سه خصوصیت بالا بهره مند است و این در نحوه کارکرد و اثر آن متجلى است. (محسنى، ۱۳۷۴: ۱۲)
با توجه به ویژگى هاى پدیده اجتماعى و با عنایت به تعاریف ارائه شده از «جنگ» و تحلیل ساختارى آن، این پدیده (جنگ) را مى توان در شمار پدیده هاى اجتماعى قرار داد.
جنگ عبارت از کنش هاى گوناگونى است براى نبرد با دشمن که به نمایش گذارده مى شود و به گونه هماهنگ و سازمان یافته شکل مى گیرد. (آشفته تهرانى، ۱۳۷۸: ۲۰)
گاستون بوتول جنگ را مبارزه مسلحانه و خونین بین گروه هاى سازمان یافته مى داند. به تعبیر او جنگ شکلى از خشونت است که خصلت اساسى گروه هاى درگیر و روش هاى به کار رفته در آن، نظم و سازمان یافتگى است. به علاوه جنگ از نظر زمانى و مکانى محدود است و مقید به قواعد حقوقى اى است که بر حسب زمان و مکان به شدت متغیرند.
(بوتول، ۱۳۸۰: ۳۳)
پیتر مى یر در بیان تفاوت بین جنگ هاى منظم و اشکال شبه نظامى، اعتقاد دارد: «انگیزه جنگ باید انگیزه گروهى باشد. جنگ چیزى ماوراى خصومت هاى فردى بوده و یک ابزار سیاسى است. (مى یر، ۱۳۶۸: ۴۵). مرحوم دکتر سید حسن حسینى نیز در توضیح شعر جنگ اذعان مى کرد: «جنگ در ذات خود پدیده اى سیاسى است اما توده مردم تاز مانى که زعما و بزرگان ملت با «دشمن» از در مذاکره در نیامده اند؛ اصولاً توجهى به این سرشت سیاسى ندارند. به نظر نگارنده، مردم ایران از پس قبول قطعنامه ۵۹۸ از سوى ایران به سرشت سیاسى جنگ توجه پیدا کردند. سروده هایى که از این زمان به بعد با ویژگى تشویق و تکریم «دوست» و تحقیر و تهدید «دشمن» و همچنین انتقاد از خود و دیگران و انتقاد از برخى کارگردانان جنگ شکل گرفته و مى گیرد به دوره سیاسى جنگ یعنى دوره دفاع مقدس تعلق دارد.» (حسینى، ۱۳۸۱: ۱۳)
عناصر مفهومى موجود در تعاریف فوق نظیر: خصلت گروهى، نظم و سازمان یافتگى، زمانمند، مکانمند بودن، تقید به قواعد حقوقى، متغیر بودن، کنش مندى و ابزار سیاسى بیانگر اجتماعى بودن پدیده جنگ مى باشد و این امر، جنگ را چونان سایر پدیده هاى اجتماعى با مسائل زیر مواجه مى سازد:
الف) پدیده هاى اجتماعى از سطوح مختلفى تشکیل شده اند و در جریان فرایند گذار از دوره هاى زمانى، دستخوش تغییر خواهند گشت.
ب) بررسى روشمند پدیده هاى اجتماعى مستلزم توجه به تمام لایه ها و سطوح است، لذا تقلیل کلیت یک پدیده به یک سطح خاص به صواب نخواهد بود.
الف) زمانمند بودن پدیده جنگ تحمیلى (دفاع مقدس) همواره تهدیدى را متوجه بررسى هاى روشمند آن نموده است، زیرا هرقدر که فاصله بین نگرنده (محقق، شاعر، نویسنده و...) و نگریسته (موضوع، جنگ و...) بیشتر شود، احتمال دسترسى به داده ها و برداشت هاى «دست اول» کم و به تبع آن امکان بروز خطا در توصیف و تبیین پدیده ها بیشتر خواهد شد و این امر، فرایند انتقال مواریث دفاع مقدس و فرهنگ آن را از نسلى به نسل دیگر مختل خواهد ساخت. از سویى دیگر خطر دگرگونى ارزش ها، واقعیت انکارناپذیرى است که برآیند دوران گذار از جامعه در حال جنگ به جامعه پس از جنگ است و این مسئله خطر بزرگترى را در پى خواهد داشت که همانا تردید ارزش آفرینان در حرکت مقدس و نظام ارزشى اى است که خود پدید آورنده آن بودند.
دکتر مهدى ادیبى سده در کتاب «جامعه شناسى جنگ و نیروهاى نظامى» مى گوید: «همان طور که به مجرد شروع جنگ دنیایى جدا از دوران صلح به وجود مى آید و ارزش هایى جدید خلق مى گردد که جنبه هاى مثبت و اخلاقیات تلقى مى گردد، پس از خاتمه جنگ نیز ارزش ها به سرعت دگرگون مى شوندْ، طورى که این امر موجب سرخوردگى و یأس برخى از مبارزین مى گردد، زیرا آنها احساس مى نمایند که همرزمان و دوستان آنها براى همان ارزش ها جان خود را از دست دادند و حال مبناى همه آن جانبازى ها و فداکارى ها در حال بى رنگ شدن و از بین رفتن مى باشد.
بدون شک هرگونه اقدامى در زمینه حفظ ارزش ها و آثار جنگ ها رابطه مستقیمى با بنیادها و اهدافى دارد که هر قوم و ملتى براى آن تبیین مى نماید و بدون برنامه ریزى مدون امورى که صورت مى گیرد، قطعاً مقطعى و زودگذر خواهد بود. نمایش، بیان و تکرار خاطرات دلاورى ها، جانفشانى ها و ازخودگذشتگى هاى رزمندگان چه ارزشى براى مردم یک جامعه دارد
یکى از ویژگى هاى انسان «فراموشى» است. غفلت و سرگرم شدن به زندگى روزمره معمولاً گذشته را از یاد ما مى برد. برگزارى ایام خاص و یادآورى حوادثى که در آن روزها در تاریخ ملت ها گذشته به لحاظ فرهنگى و آموزشى بسیار مهم تلقى مى شود. این بزرگداشت ها و اعیاد یا سوگوارى ها تقریباً در کلیه فرهنگ ها با یک هدف «یادآورى» برگزار مى شود و این تکرار و یادآورى ها به نوعى انتقال فرهنگى از نسلى به نسل دیگر است و جزو تاریخ یک ملت محسوب مى شود. نسل جدید باید بداند آسایش و امنیت امروز او مرهون چه ایثارگرى ها و فداکارى ها و رشادت هاست (ادیبى سده، ۱۳۸۲: ۱۶۱).
برگزارى روشمند کنگره هاى شعر دفاع مقدس فرصت مغتنمى است تا فرایند «یادآورى» و «ثبت مواریث» در «جامعه پس از جنگ» استمرار یابد.
ب) از آنجا که تمام پدیده هاى اجتماعى داراى خصوصیات واحدى نیستند و میان آنها تفاوت هایى موجود است، مى توانیم آنها را از نظر خصوصیات کلى به چند دسته اصلى تقسیم کنیم که عبارتند از:
/۱ب) پدیده هاى مربوط به مرفولوژى اجتماعى
/۲ب) پدیده هاى مربوط به فیزیولوژى اجتماعى
/۳ب) پدیده هاى مربوط به رفتارهاى گروهى و جمعى
/۱ب) مرفولوژى اجتماعى شامل خصوصیاتى است که مربوط به ساخت و ترکیب مادى جامعه مى باشد مثل وضع سکونت، محل سکونت، موقع طبیعى و جغرافیایى، نقشه محل، نحوه ساختمان ها و اماکن، وضع خانه سازى و پراکندگى و تراکم جمعیت و به طور کلى پدیده هایى که ساخت و شکل خارجى جامعه را شامل مى شود. این دسته عموماً ثبات قابل ملاحظه اى دارند و در ردیف مادى ترین پدیده هاى اجتماعى قرار دارند.
/۲ب) فیزیولوژى اجتماعى: فیزیولوژى اجتماعى شامل پدیده هایى است که مربوط به کارکردها و روابط و نهادهاى مدون جامعه مى باشد... این دسته از پدیده هاى اجتماعى در مقایسه با مرفولوژى اجتماعى داراى تظاهرات خارجى کمترى هستند و از نظر مادى بودن در درجه دوم قرار دارند.
/۳ب) رفتارهاى گروهى و جمعى: این دسته از پدیده هاى اجتماعى غیر مادى ترین و در مواردى کم ثبات ترین پدیده هاى اجتماعى ممکن است باشند و شامل رویدادها، افکار، هیجانات، احساسات یا دیگر جنبه هایى است که در یک گروه، طبقه و حتى ملت خاصى ممکن است وجود داشته باشد. صور آن را در نمونه هایى از انواع زیر مى توانیم تمییز دهیم:
- احساسى که یک نفر ایرانى از ملیت خود دارد.
- عده اى که تحت تأثیر تلقینى مد یا روش فکرى معینى قرار مى گیرند.
- عده اى که در راهپیمایى و تظاهرات سیاسى شرکت مى کنند.
این پدیده ها را از نظر شکل و قدرت اثر مى توانیم به دو دسته تقسیم کنیم.
/۳/۱ب) جریان هاى اجتماعى: این دسته داراى تظاهرات مادى و خارجى کمترى هستند و معمولاً در طول زمان بر اثر وجود بعضى از رهبران یا بروز شرایط اجتماعى، اقتصادى و سیاسى مشخص به وجود مى آیند. ممکن است گروه ها یا سازمان هاى معینى هم از این رهگذر ایجاد شود، مثل نهضت ها و مکتب هاى سیاسى، اقتصادى، فرهنگى، اجتماعى، ادبى، دینى و عملى.
/۳/۲ب) هیجانات اجتماعى: این دسته از پدیده هاى اجتماعى غیر مادى ترین و کم ثبات ترین پدیده هاى اجتماعى بوده و معمولاً به طور موقت در زمان معینى به وجود مى آیند، هرچند که بعضى از انواع آن ممکن است پایدار شوند و مبدل به جریان هاى اجتماعى گردند. به عنوان مثال مناطقى که در مقابل گروهى قرار مى گیرند و براى آنها صحبت مى کنند. اثر این صحبت با توجه به زمینه فکرى کسانى که در این جمع شرکت کرده اند، ایجاد هیجان خاصى مى کند که ممکن است منجر به اعمال یا افکار آتى یا بعدى در آنان شود، در مواردى حتى ممکن است این عده به حال دستجمعى یا فردى فعالیت هایى را انجام دهند که منشأ برخى از تغییرات اجتماعى گردد.
سه نوع از پدیده هاى اجتماعى که در طبقه بندى کلى بالا ارائه گردید با این که به نظر مى رسد داراى مبدأ مستقلى بوده و هر کدام مشخصات خاصى داشته باشند ولى هیچکدام از آنها را نمى توان انواع مستقل محسوب داشت. پدیده هاى اجتماعى با یکدیگر ارتباط متقابل و درهم پیچیده دارند و در بررسى هر کدام باید کلیه عوامل مؤثر دیگر را هم به حساب آورد. (محسنى، ۱۳۷۴: ۱۷-۱۵)
«دفاع مقدس» که از نوع پدیده هاى «فیزیولوژى اجتماعى» به شمار مى رود، وجود نهادهایى خاص مثل: بسیج، سپاه پاسداران، ارتش و نقش هاى متعدد نظیر: بسیجى، سپاهى، ارتشى و تعاملات میان آنها را ضرورى مى سازد. وجود مکانى به نام «جبهه» با عناصر خاصى نظیر: سنگر، چفیه، پوتین، فشنگ، پلاک، سلاح و... بعد مرفولژى پدیده جنگ را رقم مى زنند و نهایتاً این که: اعتقادات راسخ و تثبیت شده رزمندگان، خرده فرهنگ ها، نوحه ها، احساسات، هیجانات و... بعد رفتارهاى گروهى پدیده مذکور را شامل مى شوند.
بهروز سپید نامه
روزنامه ایران
