دانستنی های دارویی خانواده

برخی افراد به بعضی داروها خوب پاسخ می‌دهند، بعضی به آنها حساسیت نشان می‌دهند و برخی دیگر به آنها پاسخ نمی‌دهند. یک دارو ممکن است باعث بهبودی فرد بیماری شود اما همان دارو ممکن است برای بیمار دیگر حکم سم را داشته باشد. به زودی پزشکان برای پی بردن به اینکه چه دارویی برای شما مناسب است، به آزمایش‌های ژنتیک رو می‌آورند. زن جوانی که دچار مشکلات روحی شده است، پس از تحمل رنج فراوان به پزشک معالج خود مراجعه می‌کند. پزشک پس از معایه به افسردگی شدید او پی می برد و با لحنی اطمینان بخش به او می‌گوید:«ما باید DNA شما را بررسی کنیم تا ببینیم چه دارویی برای شما از بقیه مناسب‌تر است» سپس پزشک به او نزدیک می‌شود، تارمویی از سرش جدا می‌کند و سخن خود را این گونه ادامه می‌دهد:«بعدازظهر نتیجه این آزمایش مشخص می‌شود و برای شمادارویی را تجویز می‌کنیم که با مصرف آن به زودی حالتان بهتر خواهد شد» چنین سناریویی چندان مهم و دور از دسترس نیست.

براساس پیشرفت‌هایی که بسیاری از شرکت‌های فناوری زیستی و دارویی داشته‌اند، به زودی بیماران داروهایی را مصرف خواهند کرد که با ساختار ژنتیکی آنان مطابقت دارند. به این ترتیب از اتلاف وقت و صرف هزینه‌های فراوان که اکنون به علت معالجه‌های غیر مؤثر شاهد آن هستیم جلوگیری خواهد شد. به علاوه، عوارض جانبی ناتوان کننده ناشی از مصرف داروها نیز به حداقل می‌رسد. در حال حاضر، پزشکان به این زن جوان دارویی به نام «فلوکستین» تجویز می‌کنند و 4 تا 6 هفته منتظر می‌مانند تا دریابند آیا او جزو آن 40 درصد افراد خوش شانسی است که این دارو به آنان کمک می‌کند. برای شناسایی دارویی که برای درمان افسردگی وی مناسب است، ممکن است 6 ماه دیگر زمان لازم باشد تا چهار داروی دیگر نیز روی او امتحان شود.

دکتر «دانیل کوهن» که متخصص ژنتیک شرکت «ژنویست» در پاریس است می‌گوید:«در آینده نزدیک یک آزمون ژنتیکی سریع، جایگزین ماراتن این آزمون و خطا خواهد شد که به منزله پیشرفت بزرگی در درمان بیماری‌ها محسوب می‌شود و هزینه‌های بهداشتی را برای کل جامعه کاهش می‌دهد.» این مطلب، در واقع وعده علم «فارماکوژنومیک» است. علم نوپایی که هدف آن ارایه توضیحی برای این واقعیت است که چرا برخی مردم به بعضی از داروها به خوبی پاسخ می‌دهند، در حالی که برخی دیگر این طور نیستند. از چنین دانستنی‌هایی می‌توان برای طراحی آزمونهای تشخیصی که امکان انتخاب داروی مناسب برای هر بیمار را فراهم می‌سازند، استفاده کرد.
در برخی موارد این رویکرد جدید که ژن‌ها را اساس قرار داده، می‌تواند به نجات جان بیمارانی بینجامد که احتمال دارد نسبت به برخی از داروها واکنش‌های کشنده‌ای نشان بدهند. پزشکان با تجربه از این موضوع آگاهند که بیماران به داروها واکنش‌های متفاوتی نشان می‌دهند. آنان می‌دانند که عوامل زیادی از جمله سن، جنس، وضعیت سلامتی و اینکه آیا بیمار به طور همزمان داروی دیگری را مصرف می‌کرده، در تعیین اثربخشی یک دارو بر یک بیمار و نوع و شدت اثرات و عوارض جانبی آن مؤثرند. اکنون می‌دانیم که ژن‌ها نیز تأثیر قابل ملاحظه‌ای بر چگونگی واکنش فرد به دارو دارند. افراد مختلف، انواع خاصی از آنزیم‌هایی را به ارث می‌برند که بر چگونگی تغییر و تبدیل داروها در بدن و جذب و دفع آنها تأثیر می‌گذارند. واکنش‌های ناگوار دارویی تنها در سال 1994 باعث مرگ بیش از 100 هزار نفر در آمریکا شده‌اند. متأسفانه، این واکنش‌ها اغلب در بیمارانی رخ می‌دهند که میزان استانداردی از یک دارو را دریافت کرده‌اند، برای مثال، در دهه 1950 میلادی، پزشکان دارویی بنام «سوکسینیل کولین» را پیش از جراحی به بیماران تجویز می‌کردند که باعث شل شدن ماهیچه‌ها پیش از عمل می‌شود. اما چندین بیمار که این دارو پیش از بیهوشی به آنان تجویز شده بود، هرگز به هوش نیامدند.
در واقع، دارو باعث فلج شدن عضلات تنفسی و در نتیجه خفگی آنان شده بود. پزشکان دریافتند که آن بیماران نگون بخت، شکل جهش یافته آنزیمی را در بدنشان دارند که در دفع سوکسینیل کولین از بدن دخالت دارد و آنان در نتیجه تجمع بیش از اندازه دارو در بدنشان، جان خویش را از دست داده‌اند. این تنها موردی نبوده که ژن‌ها در پاسخ‌های دارویی خطرناک دخالت داشته‌اند. اوایل دهه 1940 میلادی، پزشکان دریافتند تعداد قابل ملاحظه‌ای از بیماران مبتلا به سل که از داروی ضدباکتری «ایزونیازید» استفاده می‌کردند، در دست و پای خود احساس درد، سوزش و ضعف دارند. این افراد دارو را به کندی از بدن خود دفع می‌کردند. این دارو باید به سرعت به شکل غیرسمی تبدیل شود. این کار را آنزیم «ان استیل ترانسفراز» تسهیل می‌کند. شکلی از این آنزیم که دارو را به کندی سم زدایی می‌کند، چندان هم کمیاب نیست. 40 تا 60 درصد از سفیدپوستان، این شکل از آنزیم را دارند. بعدها مشخص شد این تفاوت در پاسخ به دارو که در افراد دیده می‌شود به تفاوت در ژن‌های رمز دهنده این آنزیم مربوط می‌شود. اینجا حوزه‌ای است که فارماکوژنتیک می‌تواند به ما کمک کند. فارماکوژنومیک، دانشی است که درباره ارتباط بین پاسخ بدن افراد مختلف به داروها و تنوع موجود در توالی ژن‌های آنها مطالعه می‌کند. برخی از ژن‌ها، «پلی مورفسیم» یا چند شکلی ژنتیکی دارند. به عبارت دیگر، بعضی ژن‌ها در افراد مختلف یک جمعیت به صورت‌های متفاوتی یافت می‌شوند که «الل» نام دارند. برای مثال، یک دسته آنزیم‌هایی که در تغییر و تبدیل داروها در بدن بسیار مؤثرند، «سیتوکروم‌های p450» هستند. یکی از این سیتوکروم‌ها که «Cyp2D6 » نامیده می‌شوند، حداقل سه نوع الل متفاوت دارد. اگر فردی الل وحشی را داشته باشد، سرنوشت دارو در وی طبیعی است. وجود الل‌های جهش یافته به تغییرات عمیقی در سرنوشت داروها می‌انجامد. برخی جهش‌ها به تولید« Cyp2D6 » بسیار فعال یا با فعالیت بسیار پایین می‌انجامد. در حالت اول، بدن به سرعت دارو را دفع می‌کند. در نتیجه فرد پاسخ رضایت‌بخشی به دارو نشان نمی‌دهد. در حالت دوم، به علت کاهش دفع دارو، فرد با تجمع دارو در بدن و حساسیت‌های دارویی روبرو می‌شود که گاهی حتی می‌تواند به مرگ او منجر شود. از این رو، ممکن است سه نفر به یک بیماری دچار شوند و پزشک برای هر سه نفر، یک دارو (آن هم به مقدار یکسان) تجویز کند، اما پاسخ سه بیمار به دارو بسیار متفاوت باشد. ما از مدتها پیش، از پاسخ متفاوت افراد به داروها آگاه بودیم و می‌دانستیم که یک دارو حتی می‌تواند برای فردی حکم سم را داشته باشد، اما راهی برای پیش‌بینی آنها نداشتیم. فارماکوژنومیک می‌خواهد شرایط را عوض کند. تهیه نمونه DNA از فرد (برای مثال با کشت سلول‌های مخاط دهان، مقدار بسیار کمی خون و حتی یک فولیکول مو، می‌توان به مقدار مناسبی DNA دست یافت) و بررسی ژن‌های مؤثر در سرنوشت دارو با کمک دستگاه PCR، امکان پیش‌بینی نحوه پاسخ افراد به دارو را فراهم می‌سازد. محققان تلاش می‌کنند تا در آینده‌ای نه چندان دور، هر بیماری براساس وضعیت ژنتیکی خود مورد درمان قرار گیرد و تنها به علایم بالینی و روش‌های معمول آزمایشگاهی بسنده نشود. از این رو، درمان افراد «موردی» یا «شخصی» می‌شود. به این مفهوم که «هر دارو به یک مقدار به هر بیمار» جای خود را به «یک دارو با مقدار ویژه برای یک بیمار» می‌دهد. در آینده، طراحی دارویی براساس ویژگی‌های ژنتیکی افراد مختلف یک جمعیت صورت می‌گیرد. به عبارت دیگر، «داروی جهانی» جای خود را به «داروی جمعیتی» می‌دهد در سال 2000 میلادی، تنها در ایالات متحده 8/12 میلیون دلار صرف تحقیق در این زمینه شد. امروزه گاهی بیمار چندین بار به پزشک مراجعه می‌کند تا وی داروهای مختلفی را روی او امتحان کند. ولی پزشکی مولکولی با کمک فارماکوژنتیک، میزان مراجعه بیمار به پزشک را به حداقل می‌رساند، چیزی که ممکن است برای بعضی‌ها خوشایند نباشد.
بسیاری از بیماران به دنبال احساس بهبود یا برطرف شدن علایم بیماری خود، مصرف داروهای خود را متوقف می‌سازند.
قطع درمان دارویی بدین‌گونه می‌تواند خطرناک باشد، بویژه در مورد بیماری‌هایی نظیر فشارخون بالا که علایم بارز و مشخصی ندارند. با قطع سر خود دارودرمانی، احتمال عود یا تشدید بیماری افزایش می‌یابد. بنابراین هنگامی که در مورد لزوم استفاده از داروی خود مردد بودید، حتماً با پزشک معالج خود مشورت نمایید.

پایان