عنوان : بررسي راهكارهاي تحقق اهداف سند چشم اندار ايران 1404 در زمينه فرهنگ ايثار وشهادت
كلمات كليدي : ايثار وشهادت، سند چشم انداز بيست ساله، ايران 1404 ،فرهنگ ايثار
نويسنده : محسن فرمهيني فراهاني
موضوعات مقالات :ايثار و شهادت
<>
چکیده
اهداف نهايي سند چشم انداز رسيدن به توسعه است . درسند چشم انداز ويژگي هاي ايران توسعه يافته ترسيم شده است. این سند به عنوان نقطه عطفي در سازماندهي حركت كلي كشور، افق پيش روي قوا، دستگاهها، نهادها و مردم درفضاي بیست ساله آينده را به تصوير کشیده، جهت گيري كلان كشور را درعرصه هاي فرهنگي، اجتماعي، سياسي، اقتصادي، امنيتي و دفاعي ترسیم می کند و به خلق آينده اي مطلوب و مناسب مي نگرد.
در بعد فرهنگي سند، متغيرها ومؤلفه هايي همچون «جامعه اخلاقي، نوانديشي، پويايي فكري و اجتماعي، تأثيرگذار بر همگرايي اسلامي ومنطقه اي براساس تعاليم اسلامي وانديشه هاي امام (ره)، جامعه اي ايثارگر، مؤمن، متعهد به انقلاب و نظام اسلامي، شكوفايي ايران و مفتخر به ايراني بودن، متكي به اصول اخلاقي و ارزش هاي اسلامي، ملي وانقلابي، الهام بخش، فعال و مؤثر درجهان اسلام با تحكيم الگوي مردم سالاري ديني» پيش بيني شده است، ليكن براي تحقق اهداف سند چشم انداز، بويژه در بعد تقويت فرهنگ ايثار وشهادت بيش ازهرچيز به برنامه ريزي صحيح و گسترده و درك كامل نيروهاي انساني مؤثر براي اين امر، ازجمله مديران سطح كلان و مديران مياني و نهايتاً تمام مسؤولان و متولّیان فرهنگي و تربيتي وكساني كه دغدغه رشد فرهنگ ديني اسلامي دارند، نياز است.
مقاله حاضر تلاشي در اين جهت است وبدین منظور، الگويي هفت مرحله اي را پيشنهاد مي نمايد وهر مرحله را به تفكيك بررسي و الزامات آن تشريح خواهد كرد.
مقدمه
سند چشم انداز جهت گيري خرد و كلان كشور را درعرصه هاي فرهنگي ، اجتماعي ، سياسي ، اقتصادي ، امنيتي و دفاعي در بر مي گيرد و نه فقط به پيش بيني آينده، بلكه به خلق آينده اي مطلوب و مناسب مي نگرد. اين سند به عنوان نقطه عطفي در راهبردها و سازماندهي حركت كلي كشور ، افق پيش روي همه قوا، دستگاهها ، نهادها و مردم درفضاي بیست ساله آينده را به تصوير مي كشد. محورهاي اصلي سند چشم انداز به شکل های مختلف تقسیم شده است. برای مثال، سياهپوس(1358) محورهاي اصلي سند چشم انداز را از دريچه ديگري مي نگرد وبه مواردي همچون « توسعه ،علم و فناوري ، دفاع و امنيت، تأمين اجتماعي، اخلاق ، رقابت، تعامل منطقه اي، تعامل جهان، همسويي برنامه ها و بودجه ها اشاره مي كند، كه هدف كلي آن توسعه يافتگي كشور تا سال 1404 است. جلال آبادي (1358) محورهاي اساسي سند چشم انداز را شامل موارد زير مي داند: رشد مستمر و پايدار ، توسعه مبتني بر دانايي، هم پيوندي فعال با اقتصاد جهاني، رقابت پذيري اقتصاد امنيت انساني و اجتماعي ، امنيت ملي، ارتقای كيفيت سطح زندگي ، توسعة محيط زيست و توسعة پايدار، توسعه فرهنگي ، توسعه مديريت، امنيت و توسعه قضايي.
مشكيني (1358) نيز معتقد است كه اين سند به عنوان گام نخست ،چهار محور را سرلوحة برنامة بلند مدت نظام اسلامي قرارداده است:
1- هويت اسلامي ـ انقلابي؛
2- توسعه همه جانبه؛
3- احراز جايگاه نخست درمنطقه؛
4 -الهام بخشي درجهان اسلام.
فرهنگ به لحاظ تحلیل عناصر آن ،غالبا به دو جزء مادی وغیر مادی تقسیم می شود. در جدول زیر اجزای آن نشان داده شده است(ابوالقاسمی و سجادی،1384):
|
فرهنگ
|
|
فرهنگ مادی
|
فرهنگ غیر مادی
|
|
فناوری
|
ارزش ها
|
هنجارها
|
باورها
|
نگرش ها
|
نمادها
|
از مهمترین اهداف توسعة فرهنگی که مورد توافق اکثر کشورهای عضو یونسکو –از جمله ایران- قرار گرفته است، می توان به موارد زیر اشاره کرد (همان منبع):
این اهداف در هر کشور با توجه به ماهیت آن شکلی خاص خواهد یافت. برای مثال، تقویت هویت فرهنگی در ایران کاملا با هویت دینی و اسلامی پیوند خورده است و بینش توحیدی بر تمام شؤون و عرصه های فردی واجتماعی حاکم است… . عوامل مؤثر بر ترويج فرهنگ ايثار و شهادت متعددند كه با هم ارتباط مستقيم دارند، ازجمله عوامل فرهنگي، اقتصادي، سياسي و بين‌المللي. اين عوامل-چه به شكل مستقيم و چه غير مستقيم مي‌توانند فضايي را به وجود آورند كه زمينه‌هاي از خودگذشتگي و ايثار را باعث شوند و يا مانع ارتقای آن گردند.
آنچه مسلم است، فرهنگ، اساس و بنیاد پیشرفت وتعالی انسانهاست. امام خمینی (ره ) فرهنگ را مبدأ همه خوشبختی ها و بدبختی های یک ملت می داند. فرهنگ زیر ساخت توسعه و نشان دهندة اصالت یک ملت است. بديهي است مهمترين بعد فرهنگي در كشور ما، مؤلفه هاي ديني اسلامي است كه با فرهنگ ايثار وشهادت پيوند خورده است.آنچه مسلم است، حفظ روحية ايثار وشهادت، وگراميداشت ياد وخاطرة ايثارگران وظيفه ای انساني – اسلامي است وتك تك مردم و افراد جامعه در قبال آنها وظيفه ديني و ملي دارند. در واقع، با افزايش روحيه ايثار و از خود گذشتگي در جامعه، هويت ملي و احساس تعلق به آن افزايش مي يابد.
چشم انداز و ویژگی های آن
چشم انداز عبارت است از آرمان های قابل دستیابی جامعه در بلند مدت که متناسب با ارزش ها و آرمان های نظام و مردم تعیین می گردد. در واقع، چشم انداز نوعی نگاه بلند مدت به اهداف آرمانی و بلند پروازانه ای است که در بستر زمان تحقق می یابد. چشم انداز به مثابه روح در کالبد طرح و برنامه هاست و با ایجاد تصویری ذهنی به ترسیم آینده طرح ها و برنامه ها می پردازد. "نی نوس" معتقد است یک چشم انداز خوب،چشم اندازی است که مبتنی بر و اقعیات ،جذاب وقابل وثوق باشد(ني نوس ،1377)
محورهاي (ابعاد) اساسي سند چشم انداز و جايگاه فرهنگ ایثار وشهادت درآن
|
ابعاد اساسي سند چشم انداز
|
مؤلفه ها و متغيرهاي هر بعد
|
|
بعد اقتصادي
|
رشد پرشتاب و مستمر اقتصادي ، توسعة كارآمد ، برخورداري از رفاه دوري ازفقر، رسيدن به اشتغال كامل، ارتقاي نسبي سطح درآمد سرانه، رسيدن به اشتغال كامل ، توزيع مناسب
|
|
بعد فرهنگي
|
جامعه اخلاقي، نوانديشي، پويايي فكري و اجتماعي ،تأثيرگذار بر همگرايي اسلامي ومنطقه اي براساس تعاليم اسلامي وانديشه هاي امام (ره) ،جامعه اي ايثارگر، مؤمن، متعهد به انقلاب و نظام اسلامي ، شكوفايي ايران و مفتخر به ايراني بودن، متكي به اصول اخلاقي و ارزش هاي اسلامي، ملي وانقلابي ، الهام بخش، فعال و مؤثر درجهان اسلام با تحكيم الگوي مردم سالاري ديني، برخورداري از دانش پيشرفته، توانا درتوليد علم و فن آوري
|
|
بعد اجتماعي
|
انضباط، روحيه تعاون و سازگاري اجتماعي، برخورداري از وجدان كاري،عدالت اجتماعي، آزادي هاي مشروع ،حفظ كرامت و حقوق انسانها، بهره مند از امنيت اجتماعي و قضايي، امن ، برخوردار ازسلامت و امنيت گرايي، تأمين اجتماعي ، فرصت هاي برابر، نهاد مستحكم خانواده ، به دور ازفساد ، تبعيض ،بهره مند از محيط زيست مطلوب، برخورداري از وجدان كاري
|
|
بعد سياسي
|
داراي تعامل سازنده و مؤثر با جهان اسلام براساس اصول عزت، حكمت و مصلحت، مستقل ، مقتدر با سامان دفاعي مبتني بر بازدارندگي همه جانبه و پيوستگي مردم و حكومت ، داراي الگوي مردم سالاري ديني
|
درسند چشم انداز «ايران كشوري توسعه يافته با جايگاه اول اقتصادي ، علمي وفناوري درسطح منطقه ، با هويت اسلامي و انقلابي درجهان اسلام وبا تعامل سازنده و مؤثر درروابط بين الملل است (سند چشم انداز ،1382) که اهدافی همچون جامعه اخلاقي جامعه اي ايثارگر، مؤمن، متعهد به انقلاب و نظام اسلامي را تعقیب می کند ، براي رسيدن به اين اهداف اساسي، نهادهای دینی و فرهنگی به طور بالقوه يكي ازمحوري- ترين و تعيين كننده ترين نهاد ها درتحقق اهداف سند چشم انداز محسوب مي شود، اما ايفاي نقش مناسب دراين زمينه مستلزم دارا بودن رهنمودها و خطوط كلي درقالب برنامه جامع توسعه فرهنگی است، ليكن دستيابي به اهداف فرهنگ ایثار و شهادت ملحوظ در سند چشم انداز، بيش ازهرچيز نيازمند برنامه ريزي صحيح و گسترده ودرك كامل نيروهاي انساني، ازجمله مديران سطح كلان و مديران مياني و نهايتاً تمام مديران دینی وفرهنگی از اهميت مقولات فرهنگ ایثار وشهادت در اين سند است:
محورهاي اساسي و مؤلفه هاي اصلي چشم انداز را مي توان به شكل هاي مختلف تقسيم بندي كرد. برای مثال، دريك تقسيم بندي ابعاد سند به چهار بعد اقتصادي، فرهنگی،اجتماعي، سياسي قابل تقسيم است كه هربعد داراي مؤلفه ها و متغيرهاي زير است
منبع : برگرفته شده از سند چشم انداز جمهوري اسلامي ايران ،1382
|
كاركردها
|
مؤلفه ها
|
متغيرها
|
|
احساس همبستگي اجتماعي
|
اهميت كاري، خانواده مذهب
|
اهتمام به بهبود كيفيت توليد تقويت
روحيه كارآفريني تقويت ابتكار
تقويت روحيه كاري
تقويت وجدان كاري
|
|
هنجارهاي اجتماعي
|
بهبود رفتارهاي اجتماعي
انضباط اجتماعي
|
|
ارزشهاي اجتماعي
|
تقويت روحيه ايثار
تقويت روحيه قناعت
تقويت روحيه درستكاري
|
|
دينداري
|
تقويت فضايل اخلاقي و ايمان
اهتمام به امر به معروف و نهي ازمنكر
|
|
باورهاي سياسي
|
ترويج روحيه ظلم ستيزي و مخالفت با سلطه گري استكبار جهاني
تقويت وحدت و هويت ملي مبتني بر اسلام و انقلاب
تحكيم مباني مردم سالاري ديني
|
|
احساس عدالت، آزادي و امنيت
|
آزادي
|
نهادينه كردن آزادي هاي مشروع
آگاهي بخشي و قانونمند كردن آزادي هاي مشروع
|
|
احساس بهبود و آسايش
|
احساس بصيرت اجتماعي
|
روحيه اميد به آينده
|
|
بهبود و آسايش فردي
|
بهبود رفتارهاي فردي
|
بعضي ازمؤلفه و متغيرها را مي توان دردو يا سه بعد قرارداد، ليكن احصای مؤلفه و متغيرهاي درهربعد چارچوب راهنما براي هدفگذاري ، سياستگذاري درهر بعد را فراهم مي آورد. تحول اقتصادي ، سياسي ، اجتماعي و فرهنگي براي رسيدن به چشم انداز مستلزم آن است كه مؤلفه ها ومتغيرهاي اصلي اين نظام هاي چهارگانه به صورت سيستمي و منسجم ومتعامل ديده شود. در مورد جامع و مانع ديدن اين ابعاد و تقدم و تأخر و اهميت هريك ازاين ابعاد ،نظريه ها و مدل هاي بسياري ارائه شده است، اما به نظر مي رسد بعد فرهنگي به علت انعكاس ارزشها و باورهاي مشترك اعضاي جامعه از اهميت و تقدم ويژه ای برخوردار است ، چرا كه ارزشها و باورها هستند كه به اهداف جامعه و طراحي و استقرار ساختارهاي اجتماعي وسياسي جهت مي دهند. الگوي توسعه ملي مبتني بر فرهنگ و آموزش و پرورش ،چارچوب راهنمايي براي تعامل ابعاد فراهم مي آورد. حضرت امام (ره) درتبيين جايگاه ونقش استراتژيك فرهنگ درتوسعه ملي مي فرمايند:« فرهنگ مبدأ همه خوشبختي و بدبختي هاي ملت است و دررأس همه اصلاحات ، اصلاح فرهنگ است:» بديهي است كه یکی از مهمترين شاخص ها و مؤلفه های فرهنگي ، توسعه فرهنگ ایثار وشهادت است که حاوی صفات و ارزشهاي ديني و ملي است.
با نگاهي به مؤلفه هاي سند جشم انداز به وضوح مي توان به جايگاه مؤلفه هايي همچون جامعه اي ايثارگر، مؤمن ، متعهد به انقلاب و نظام اسلامي ، شكوفايي ايران و مفتخر به ايراني بودن و جامعه ای متكي به اصول اخلاقي منبعث از تعاليم اسلامي وانديشه هاي امام (ره) ، اشاره کرد.
جدول زير مؤلفه ها و متغيرهاي فرهنگي را از بعد ديگري نشان مي دهد:
مؤلفه ها ومتغيرهاي فرهنگي برگرفته از سياستهاي كلي در سند چشم انداز بيست ساله جمهوري اسلامي ايران
(سند چشم انداز: 5-10)
|
تقویت هویت فرهنگی
|
|
حفظ میراث فرهنگی
|
|
تقویت مشارکت فرهنگی
|
|
ارتقای همکاری های بین اللملی
|
ارائه الگو
در سند چشم انداز بیست ساله جمهوري اسلامي ايران ودر برنامه های توسعه، همواره بر توجه به امر فرهنگ ایثار و شهادت تأکید شده است. اولوبت به امر فرهنگ ایثار و شهادت تقريباً درتمام ابعاد اين برنامه ملي ، به گونة چشمگيري محسوس است. براين اساس الگوي پيشنهادي شامل موارد زير است:
1- ترسيم هدف نهايي سند وابعاد اساسي آن
اهداف نهايي سند چشم انداز رسيدن به توسعه است. درسند چشم انداز ويژگي هاي ايران توسعه يافته ترسيم شده است. ابعاد اساسي كه بايد براي رسيدن به اين هدف كلي مدنظر قرارگيرد، همان طور كه قبلاً نيز اشاره شده است به شكل هاي مختلفي بيان شده است برای مثال در بعد اقتصادي، ايران آينده رشد يافته ، داراي اشتغال كامل و سطح درآمد بالا، در بعدسياسي، فعال و مؤثر درجهان اسلام و داراي تعامل سازنده با جهان و در بعد سياست داخلي مستقل وبرخوردار از امنيت همه جانبه، دربعد اجتماعي ، برخورداد از رفاه و عدالت اجتماعي وسرمايه اجتماعي بالا، از بعد فرهنگي و آموزشي،تربيت انساني مؤمن و متعهد ايثارگر، متعهد به انقلاب و نظام اسلامي و به لحاظ علمي جامعه دانايي محور و پيشرفت خواه و برخوردار از تكنولوژي پيشرفته و پيشگام درجنبش نرم افزاري مدنظر است.
2- شناسايي و تشخيص متغيرهاي مرتبط با فرهنگ ایثار وشهادت در سند
با مطالعه و آناليز سند چشم انداز مي توان متغيرهاي مرتبط با فرهنگ ایثار وشهادت را شناسايي كرد. ازآنجا كه شناسايي اين متغيرها به صورت هاي مختلف ممكن است صورت گيرد، بهتراست كميته اي مركب از صاحبنظران حوزه فرهنگ ایثار وشهادت و آشنا به مضامين سند چشم انداز اين متغيرها را شناسايي كنند. برای مثال، دريك بررسي اجمالي مي توان متغيرهاي فرهنگ ایثار وشهادت سند را به شرح زير اعلام كرد:
-ایجاد جامعه ای ایثارگر ؛
- ایجاد جامعه ای مؤمن، ورضایتمند و مسؤوليت پذير؛
-رشد فرهنگ (دینی)؛
- رسیدن به توسعه ای مناسب با مقتضیات فرهنگی (دینی)؛
- رسیدن به موفقبت الهام بخش در جهان اسلام؛
- رسیدن به توسعه ای متناسب با هویت اسلامی و انقلابی؛
-ایجاد جامعه ای مفتخر به ایرانی بودن؛
- ایجاد جامعه ای به دور از فقر، فساد، تبعیض؛
- مردم سالاری دینی؛
-جامعه اخلاقي؛
-حفظ كرامت انسان.
نگاهي به موارد فوق نشان مي دهد برخي متغيرهای فوق، همچون جامعه اي متكي به اصول اخلاقي و ارزشهاي ديني ملي و انقلابي ،حفظ كرامت انسان، جامعه اي مسؤوليت پذير و مؤمن ، تربيت انسان فعال، تنها متولی تحقق آنها نهاد های فرهنگی مرتبط با فرهنگ ایثار وشهادت نیستند، بلکه همکاری سایر حوزه ها بویژه نهاد های آموزشی و نظام تعلیم وتربیت را نیز می طلبد. برخی از اهداف هم در چند بعد قابل طرح هستند و ماهیتی بین بخشی دارند و برای تحقق آنها تلاش در ابعاد مختلف، همچون سیاسی، اقتصادی و اجتماعی را می طلبد.
3- هماهنگي برنامه هاي توسعه كشوري با اهداف سند چشم انداز دربخش فرهنگ ایثار وشهادت
سند چشم انداز فاقد زمان بندي دستيابي به اهداف فرهنگی ، در چهار برنامه پنج ساله است تا برمبناي كوتاه مدت پنج ساله بتوان در پايان هردوره ميزان دستيابي به اهداف چشم انداز را مشخص كرد. درحقيقت، برنامه- ريزي توسعة فرهنگی، از جمله فرهنگ ایثار وشهادت بايد جزيي از برنامة توسعه اقتصادي ، اجتماعي وفرهنگي باشد و به تعبیر دیگر، باید فضای حاکم بر برنامه ریزی کشور در سطوح مختلف باشد .
لازم است ميزان هماهنگي اهداف بخش توسعة فرهنگ دینی در عرصة فرهنگ ایثار وشهادت دربرنامه چهارم و سایر برنامه های توسعه با اهداف درنظر گرفته شده درسند چشم انداز بررسي شود. ارتباط منطقي سند چشم انداز و سياستهاي كلي برنامة چهارم سند توسعه به بهترين وجه ممكن درنامه مورّخ 11/9/82 رهبر معظم انقلاب در پي ابلاغ سند چشم انداز بیست ساله به شكل زيرانعكاس يافته است: " ... اينك سياستهاي كلي برنامه چهارم كه نخستين برنامه دوران بيست ساله است، برابر اصل 110 قانون اساسي ابلاغ مي گردد." كه اشاره وتأكيد بر در راستا بودن برنامه هاي توسعه با برنامه هاي سند چشم انداز است.
4- طراحي يك پلان عملياتي (برنامه هاي اجرايي)
از منظر صاحبنظران، اجزاي يك چشم انداز الهام بخش با رويكرد فرهنگي ، دربرگيرندة رسالت ها (missions)، بيانية چشم انداز (Vision statement)، بيانية ارزشها، اهداف بلند مدت و كوتاه مدت (goals and objectives)، استراتژي ها و تاكتيك ها (strategies and tactics) و پلان اجرايي (implementation) است (Nichols.2000).
درصورتي كه نتوان براساس چشم انداز و رسالت هاي آن اقدام به طراحي يك پلان عملياتي نمود، كارآمدي ، واقع گرايي و توان بالفعل چشم انداز به چالش كشيده مي شود. نكتة مهم اين است كه اهداف و رسالت هاي مورد نظر ، بايد حتماً براساس ارزش ها و باورهاي بنيادي همان جامعه و فرهنگ تدوين شود. تصويب و ابلاغ چشم انداز ملي، نخستين گام درتوفيق كشور به حساب مي آيد. گام بعدي دراين زمينه، تهية برنامه هاي اجرايي است كه درآن واحدهاي مختلف موظف به اجراي چشم انداز سازمان خود درراستاي سند ملي شوند.
دراين زمينه لازم است اهداف كلان سند چشم انداز در بعد« فرهنگ ایثار و شهادت» به اهداف خردتري تقسيم شود و اين اهداف خرد به صورت زمان بندي ،قابل اجرا و مدّون گردند و دراختيار سازمان ذي ربط قرارگيرند تا مسؤوليت هرسازمان مشخص شود.
5- فرهنگ سازي زمينه ساز اجراي برنامه
چشم انداز بايد به خوبي وبه طريقي الهام بخش به اطلاع تمام متولّیان فرهنگی كشور، بویژه مدیران درگیر در عرصه مختلف فرهنگ ایثار و شهادت برسد. بايد اطمينان حاصل نمود كه همه افراد، خصوصاً افراد، اثرگذار و دست اندركار، چشم انداز سند در زمينة فرهنگ ایثار و شهادت را درك کرده و با جنبه هاي مختلف آن آشنا شده اند. حمايت اصحاب فرهنگ ازچشم انداز بدون اطلاع رساني و تبيين آن غيرممكن است.
فلسفه ايجاد فهرست نرم افزاري كه مدنظر و تأكيد نظام معظم رهبري نيز هست، دريك معنا به مفهوم تعيين اولويت بندي هاي شناخت مراحل موازي و متوالي و فعاليت هايي است كه بايد دراين مسير مشخص شود ودراين زمينه نقش فرهنگ سازي كليدي است. درواقع، نقطة آغاز حركت نرم افزاري را مي توان ازهمين مسأله آغازكرد؛ يعني ايجاد وفاق و تفاهم ملي نسبت به اين كه بهترين بهره وري از ظرفيت علمي موجود چيست؟ خوشبختانه، در كشور ما مردمي بودن مقولة ايثار وشهادت نعمتي اساسي است.
برای تحقق اهداف چشم انداز در ابعاد مختلف، ازجمله ابعاد فرهنگی ، چشم انداز داراي الزاماتي است كه باید شناسايي شود. اين الزامات به شرح ذيل است(جدول زير):
نمودار (1) الزامات تحقق اهداف چشم انداز بیست ساله
|
تحقق اهداف چشم انداز
|
|
مديريت
|
|
نرم افزار
|
سخت افزار
|
مغز افزار
|
|
برنامه ريزي
|
آمايش سرزمين
|
هموارسازي
|
فرهنگ سازي
|
تجهيزات
|
زيرساخت ها
|
نيروي انساني
|
دانش
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
(قهرماني و كريمي ،1385)
با توجه به نمودار فوق ، الزامات تحقق سند چشم انداز را مي توان به سه دسته نرم افزار، سخت افزار ومغزافزار تقسيم كرد. دراين ميان، فرهنگ سازي ، هموار سازي ، آمايش سرزمين و برنامه ريزي در زمرة اقدامات نرم افزاري قرارمي گيرد . تجهيزات و زيرساخت را نيز مي توان در زير مجموعة اقدامات سخت افزار قرار داد و سرانجام دانش ونيروي انساني، ازجمله اقدامات مغزافزاري محسوب مي گردد. دراين ميان، نقش مديريت براي برنامه ريزي ، سازماندهي ، هدايت ، هماهنگي و كنترل فعاليت ها ي مرتبط با عرصه ايثار وشهادت حياتي است، چرا كه اين مهم (تحقق سند چشم انداز) جز در ساية گسترش هوشمند و درايت مديران كلان و خرد در عرصة ايثار وشهادت و مديران كلان نهاد هاي ديني محقق نمي شود.
6- تدوين شاخص هاي مناسب براي هريك ازمتغيرها ی فرهنگ ایثار وشهادت براساس مباني تئوريك وارزشي
شاخص ها ، معيارهاي اندازه گيري ميزان دسترسي به اهداف هستند. درواقع، همان فانوس هاي دريايي هستند كه راه و روش رسيدن به هدف را مشخص مي نمايند. لذا نوع انتخاب شاخص بسيار مهم است و لزوماً نيازمند مبناي تئوريك قوي و مستدل بر پايه ارزشهاي جامعه است . شاخص ها بايد كاملاً منطبق با هدف (متغيرها) درچارچوب نظام ارزشي كشور و با مبناي تئوريك غني و مستدل انتخاب شوند.باكمك اين شاخص ها مي توان ميزان موفقيت سياست ها و تحقق اهداف را مورد سنجش قرار داد و ازطرف ديگر، انتخاب غلط شاخص ، آغاز سيكل معيوبي است كه رهايي ازآن بسيار سخت و دشوار است.
بدين لحاظ لازم است شاخص هاي مناسب براساس مباني تئوريك و ارزشي جامعه انتخاب و يا ساخته شود وسپس شاخص ها توسط مراجع ذي صلاح براي ايجاد وفاق و همدلي تصويب شود. اين شاخص ها بايد كاملاً با اهداف و ويژگيهاي سند چشم انداز در زمينة فرهنگ ایثار و شهادت و همچنين با ارزشهاي والاي انقلاب ونظام جمهوري اسلامي مطابقت داشته باشد.
از جمله شاخص ها ومولفه هاي فرهنگ ايثار وشهادت- كه تعدادي از آنها در سند هم آمده – به موارد زير می توان اشاره كرد:گذشت وفداكاري،شهادت،آزادگي وجهاد،شجاعت،شفاعت وصبر،مروت، عشق حسيني،لعنت و برائت از مشركين و...
7- تعيين منطق ، نحوه محاسبه، روش جمع آوري داده ها و مقاطع سنجش واندازه گيري شاخص هاي مرتبط با فرهنگ ایثار وشهادت
ارتباط بين متغيرها و ويژگيهاي شاخص درجدول زيرآمده است. براساس مدل ارزيابي واهداف توسعه اجتماعي هزاره سوم تنظيم شده در سازمان ملل لازم است براي هرمتغير درنظر گرفته شده براي اهداف تربيتي و آموزشي گام هاي زير برداشته شود(Human Development Report, 2003):
1- تعريف شاخص؛
2- استدلال ومنطق شاخص (Rationale) وارتباط شاخص با اهداف اجرايي و آرماني؛
3- نحوه محاسبه؛
4- برنامه آماري مورد استفاده و روش جمع آوري داده ها؛
5- مقاطع سنجش واندازه گيري؛
بر اين اساس، براي متغير هاي سند چشم انداز در زمينة فرهنگی، مي توان به موارد زير (جدول) اشاره كرد:
|
ويژگيهاي شاخص
متغيرها
|
تعريف
|
استدلال
|
روش محاسبه
|
روش جمع آوري داده ها
|
مقاطع سنجش
|
|
- ایجاد جامعه ای ایثارگر
|
|
|
|
|
|
|
- ایجاد جامعه ای مؤمن، و رضایت مند و مسؤوليت پذير
|
|
|
|
|
|
|
-رشد فرهنگ (دینی)
|
|
|
|
|
|
|
- رسیدن به توسعه ای مناسب با مقتضیات فرهنگی (دینی)
|
|
|
|
|
|
|
- رسیدن به موفقیت الهام بخش در جهان اسلام
|
|
|
|
|
|
|
- رسیدن به توسعه ای متناسب با هویت اسلامی وانقلابی
|
|
|
|
|
|
|
- ایجاد جامعه ای مفتخر به ایرانی بودن
|
|
|
|
|
|
|
- ایجاد جامعه ای دور از فقر،فساد ،تبعیض
|
|
|
|
|
|
|
- مردم سالاری دینی
|
|
|
|
|
|
|
- جامعه اخلاقي
|
|
|
|
|
|
|
- حفظ كرامت انسان
|
|
|
|
|
|
نتيجه گيري:
ابلاغ سند چشم انداز ملي توسط مقام معظم رهبري درآبان ماه سال 1382 ، نقطه عطفي در راهبري و ساماندهي حركت كلي كشور، ازجمله در زمينة فرهنگ ایثار وشهادت در جهت اهداف متعالي انقلاب اسلامي فراهم آورد. اين سند بايد به مثابه روح در كالبد همه طرح ها و برنامه ها و تحولات آموزشي كشور به گونه ای عمل كند كه در سال1404، ايران به كشوري توسعه يافته با جايگاه اول اقتصادي ، علمي و فناوري درمنطقه تبدیل شود. و بتواند جامعه اي ايثارگر، مؤمن، متعهد به انقلاب و نظام اسلامي تربیت کند. در اين راستا لازم است توقعاتي كه از بخش های مختلف نظام در اين زمینه وجود دارد ، شناسايي شود و اقدامات عملي توسط برنامه ريزان برای انجام اين توقعات فراهم گردد. با توجه به اين امر، در اين مقاله ابعاد اساسي سند چشم انداز و جايگاه فرهنگ ایثار و شهادت درآن شناسايي شد و بر اين اساس، الگويي طرح ريزي گرديد كه بتوان به اهداف مد نظر سند در زمینة رشد و تقویت فرهنگ ایثار و شهادت دست يافت. فرهنگ ایثار به ما می آموزد که محدود نگاه نکنیم و همه چیز را با مادیات نسنجیم و بر اساس ارزشهای انسانی و آرمان های الهی عمل کنیم. چنین نگاهی ما را به قدرتی بی انتها و لایزال متصل می سازد. داشتن چنین دیدگاهی به فعالیت های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جهت می بخشد و به انسان نیرویی دوچندان می دهد. از سوی دیگر، گسترش فرهنگ ایثار باعث افزایش روحیه تعاون و همکاری میان مردم می شود و تنها در این صورت است که جامعه به سعادت دست می یابد.
عناصر اين الگو در نمودار زير آمده است:
پيشنهاد ها :
براي تحقق اهداف سند چشم انداز در زمينة ترويج فرهنگ ايثار وشهادت مي توان موارد پيشنهادي زير را مطرح كرد:
1- بايد مصالح فرهنگی، بويژه فرهنگ ايثار وشهادت برتمام مصالح سياسي ، اجتماعي و اقتصادي سند چشم انداز حاكم شود و به تعبير ديگر، الگوي توسعه و پيشرفت اجتماعي بايد با مصالح فرهنگی و ديني حاكم برجامعه سازگار باشد و قوانين و مصالح اجتماعي با عنايت به مصالح فرهنگی و ديني تعريف وتدوين شوند.
2- لازم است مديران عرصة فرهنگ ايثار وشهادت ويژگهاي خاص و برجسته اي همچون آگاهيهاي همه جانبه صبر مدبرانه ، ولايت پذيري شهادت طلبي، تحصيل اخلاص، خود سازي، نظم و برنامه ريزي، امانت داري ، صداقت و تاريخ شناسي داشته باشند تا بتوانند نقش مؤثری در ارتقا وترويج فرهنگ ايثار وشهادت داشته باشند وفضاي مناسب را براي اين امر فراهم آورند.
3- بايد مسؤوليت ترويج فرهنگ ايثار وشهادت را براي همة افراد و نهادهاي ديني و اجتماعي به يك معنا، ولي به درجات مختلف اثبات كرد. دراين زمينه هماهنگي نهادهای ديني و فرهنگی با آموزش و پرورش وآموزش عالي وسازمان های غیر دولتی درراستاي تحقق اهداف فرهنگ ايثار وشهادت سند چشم انداز ضروري است.
4- از آنجا كه هيچ سيستم ارزيابي وگزارش دهي درخصوص عملكرد سند چشم انداز پيش بيني نشده است، پيشنهاد مي گردد وجود مركزي با اختيارات مناسب كه بتوانند هرآنچه براي اجراي سند دربخش ترويج فرهنگ ايثار وشهادت لازم است، انجام دهد و از پراكنده كاري ها جلوگيري نمايد. ازجمله اختيارات اين مركز مي تواند جمع آوري اطلاعات ، پيشنهاد اقدامات اصلاحي ، ايجاد تعهد به تحقق چشم انداز ، دروني كردن آن ، ارزيابي ميزان تحقق اهداف و ... باشد.
5- پياده سازي اهداف فرهنگی سند در زمينة ايثار وشهادت الزامات فراواني دارد كه اغلب آنها به يكديگر وابسته و پيوسته هستند. تبيين مفهوم جامع و گسترده از مؤلفه ها ي ديني و فرهنگی سند، بويژه در بخش ايثار وشهادت نيازمند شناخت نظريه ها ، رويكردها ، اولويت ها و روش تحقق آنهاست. بنابراین، توصيه مي شود پژوهش محوري در فرهنگ ايثار وشهادت برجسته تر شود. با پژوهش محوری و با انجام تحقیقات کاربردی و بنیادی در حوزه فرهنگ ایثار و شهادت مي توان مسیرهای آینده حرکت را مشخص ساخت..
6- الزامات سند چشم انداز در زمينة فرهنگ ايثار وشهادت با هدف گذاري كمي وعملياتي طوري تهيه شود كه با آمدن ورفتن وزير ومسؤولان فرهنگی، روي آنها اعمال سليقه صورت نگيرد . لازمه اين امر،تدوين اهداف وشاخص هاي كمّي است.
7- چشم انداز توسعه كه نگرش نظام مند و سيستماتيك به تغييرات مطلوب اقتصادي، اجتماعي ، فرهنگي و سياسي كشور است ، مبتني بر آرمان هايي است كه درافق بیست ساله درقالب چهار برنامة ميان مدت توسعه تحقق مي يابد. لذا درزمينة ترويج فرهنگ ايثار و شهادت، هماهنگي بين برنامه هاي توسعه و انطباق آنها با اهداف سند چشم انداز ضروري است.
8- درسند چشم انداز بر« هويت » به عنوان يكي از اصلي ترين مؤلفه هاي تربيتي و فرهنگي تأكيد شده است. درمتن سند آمده است ايران كشوري توسعه يافته است... با هويت اسلامي و انقلابي. ازآنجا که بخشي ازاين هويت بخشي درنظام آموزشي صورت مي گيرد، ضروري است بين هويت هاي سه گانة اسلامي، ايراني و انقلابي به عنوان سه مؤلفه هويتي تشكيل دهنده جوهرة فرهنگي سند چشم انداز نگريسته شود، چرا كه غفلت از اين امر مي تواند ازسه هويت مكمل ايراني، اسلامي و انقلابي ، سه هويت متعارض پديدآورد كه بخش قابل توجهي ازسرمايه هاي فرهنگي را بر باد دهد.
9- همان طور كه در ارائه الگو هم اشاره شد، لازم است هريك ازمتغيرها واهداف كلان سند چشم انداز در بعد فرهنگ ايثار وشهادت ، به اهداف خردتري تقسيم شود و اين اهداف خرد به صورت زمان بندي ، قابل اجرا و مدون گردند ودراختيار سازمان هاي ذي ربط قرارگيرند تا مسؤوليت هرسازمان مشخص گردد و امكان ارزيابي آن را فراهم آورد.
10- محوريت برنامه در عرصة ترويج فرهنگ ايثار وشهادت ،بايد توسط مردم باشد. در واقع، وظيفة اساسي نهاد هاي ديني بايد مردمي كردن كليه برنامه ها وحمايت حداكثري از حضور مردم در برنامه باشد.
11-تعليم وتربيت غير مستقيم وجذّاب مطالب ومباحث علمي وعملي فرهنگ ايثار وشهادت تأثير بيشتري دارد . در اين راستا، نقش آموزش عالي وآموزش وپرورش در ترويج فرهنگ ايثار وشهادت بي بديل واساسي است.
منابع:
1- ابوالقاسمی،سجادی.(1384).پژوهشی در چالش های توسعه فرهنگ دینی با نگاه به آینده،تهران: انتشارات عرش پژوه:
2- سند چشم انداز درافق 1404.(1382)." بیانات مقام معظم رهبري"، سازمان مديريت و برنامه ريزي.
3- مشكيني ، بهمن .(1385). «جوانان ؛ سرمايه اجتماعي واهداف سند چشم انداز » مجموعه مقالات همايش ملي سند چشم انداز جمهوري اسلامي ايران درافق 1404 ، ج 5 .
4- سياهپوش ، امير عباس.(1385). «بررسي فرايند توسعه براساس سند چشم انداز»، مجموعه مقالات همايش ملي سند چشم انداز جمهوري اسلامي درافق 1404، ج 3.
5- جلال آبادي ، اسداله.(1385)." موانع پيش رو سرمايه گذاري درسند چشم انداز بيست ساله كشور" مجموعه مقالات همايش ملي سند چشم انداز جمهوري اسلامي درافق 1404 ، ج3.
6- قهرماني ، محمد و كريمي صمدي ، عليرضا.(1385)."« توسعه مديريت ؛ چالش بنيادين تحقق اهداف سند چشم انداز بيست ساله كشور»"، مجموعه مقالات همايش ملي سند چشم انداز جمهوري اسلامي ايران درافق1404، ج5.
7- ني نوس ، برت.(1377). رهبري بصير، ترجمه محمد ازگلي و برزو فرهي ، تهران: انتشارات دانشگاه امام حسين(ع).
8- قنبري ، علي.(1385)." سند چشم انداز دربستر برنامه هاي توسعه و قانون اساسي "ازمجموعه مقالات همايش كلي سند چشم انداز ايران 1404 ، ج2.
.9- UNESCO institute for statistics , march 11 , 2003
10- Human Development Report (2003) : Millennium Development goals: a concept among nations to end human development program(UNDP):NewYork.
11- Nichols,F (2000) Strategic planning :What every manager must know,NewYork.
