عنوان : طراحي الگوي غني سازي مفهوم ايثار و شهادت در برنامه ي درسي مدارس و دانشگاه ها
موضوعات مقالات :ايثار و شهادت
<>
چکیده
مراکزآموزشی رسالت تربیتی خطیری را در راستای تربیت و پرورش افراد بر مبنای مفاهیم اساسی و بنیادی دین مبین اسلام بر عهده دارند. از آنجا که مفهوم جهاد، شهادت وایثار از آموزه‌های دین مبین اسلام هستند، بنابراین استقرار این آموزه‌ها در برنامه‌های درسی مدارس و دانشگاه‌ها لازم و ضروری است واین موضوع دغدغه ی غالب دست اندرکاران نظام مقدس جمهوری اسلامی، خصوصا مقام معظم رهبری است. در راستای تحقق و دست‌یا بی به منظور فوق، این پژوهش درصدد است با ارائه‌ي الگویی سازمان یافته مبتنی بر اصول و قواعد علم برنامه‌ریزی درسی و طراحی آموزشی به غنی سازی و تقویت مفهوم ایثار و شهادت در فرایند تدوین و اجرای برنامه‌های درسی مدارس و دانشگاه‌ها بپردازد. الگوی جاری با استفاده از تحلیل و ترکیب الگوهای سه گانه زیر طراحی و تدوین شده است. 1) الگوی آموزش مدرسه ای کلاین2) مدل طراحی آموزشی براون و همکاران3) مدل طبقه‌بندی اهداف آموزشی بلوم و همکاران. این پژوهش از نوع مطالعات کیفی وبه‌صورت موردی اجرا می‌شود که در تجزیه و تحلیل داده‌ها از روش تحلیل تفسیری استفاده شده است. هر کدام از الگوهای فوق به‌نحوی در طراحی این الگوی آموزشی مؤثر و مفید بوده‌اند. علیرغم این که در نظام آموزشی ما بخش
عمده‌ای از جریان های تربیتی تحت الشعاع کتا بهای درسی است ولی الگوی حاضر به تمامی جنبه‌های موجود در یک نظام آموزشی توجه داشته و آن را به‌صورت سیسماتیک و نظامند با توجه به فعالیت‌های آغازین و اقدامات نهایی در یک فرایند تربیتی و آموزشی، مورد دقت و بررسی قرارداده است. هر چند این الگو نمی‌تواند کامل ترین و بهترین باشد ولی قادر است از لحاظ عملیاتی کردن مفهوم ایثار و شهادت هم در مراکز آموزشی و تربیتی و هم در تالیف و تدوین کتب درسی به‌نحو شایسته ای کمک نماید، ضمن این‌که می‌تواند زمینه‌ای نظری را برای مطالعات و پژوهش‌های مشابه فراهم سازد.
مقدمه
سالانه شاهد تالیفات و تحقیقاتی پیرامون مفهوم شهادت و ایثار هستیم، که هدف از انجام چنین پژوهش‌ها و تالیفات، آشنا نمودن و آگاهی دادن به نسل حاضر نسبت به مفاهیم فوق است. در یک تقسیم بندی ساده مجموع پژوهش‌ها و تالیفات انجام شده را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد. در بخش اول ما شاهد تالیفات و تحقیقاتی هستیم که جنبه ی عمومی داشته و توسط کسانی انجام می‌شود که خود روزی به‌عنوان رزمنده، ایثارگر و فداکار در زمان جبهه و جنگ شاهد رشادت و دلاوری‌های مردان نبرد بوده و به‌طور مستقیم در آن میادین حاضر بوده و یا کسانی که به‌عنوان پژوهشگر حرفه ای و صاحب قلم در زمینه‌ی مورد نظر اقدام به نگارش کرده‌اند. این دسته از مطالعات و فعالیت‌ها بسیار گسترده و مشتریان آن عموم مردم هستند، که در نگارش و تدوین آن‌ها نیازی به استفاده از اصول و قواعد علم برنامه‌ریزی درسی و مدل‌های طراحی آموزشی نیست. در بخش دوم تالیفات و تحقیقاتی قرار می گیرند که مشتریان واقعی آن دانش‌آموزان و دانشجویان بوده که در قالب کتاب‌ها و متون درسی در مدرسه یا دانشگاه تحت نظارت و سرپرستی مربیان و معلمان خود به فراگیری مفهوم ایثار و شهادت می‌پردازند. اصل یادگیری که به معنای تغییر در دانش، بینش و مهارت است از اصول اساسی حاکم بر محیط‌های آموزشی است. یاد گیری خود به خود، بدون برنامه و طرح آموزشی اتفاق نمی افتد بلکه مستلزم پیروی از اصول و قواعد علم روانشناسی تربیتی، برنامه‌ریزی درسی و الگوهای تدریس است. بنابراین هر برنامه ی درسی که هدف آن آموزش مفهوم ایثار و شهادت است باید مبتنی بر اصول و قوانین یاد گیری باشد، و از آنجا که شاید دانش‌آموزان و دانشجو یان بعد از فراغت از تحصیل، فرصت آموزشی مناسبی در خصوص‌یادگیری مفاهیم یاد شده نداشته باشند بنابراین برنامه ی درسی ارائه شده در محیط‌های رسمی آموزش بایستی به قدری قوی و حساب شده باشد که هم در زمان حال منجر به یادگیری و درک و فهم مفهوم ایثار و شهادت گردد و هم این زمینه و گرایش را درفراگیران ایجاد کند که برای همیشه بخشی از اوقات و فرصت‌های خود را جهت ارج نهادن و تکریم مفاهیم مزبور به هر روش و سیاقی صرف نمایند. با توجه به توضیحات فوق، پژوهش حاضر هم بدین منظور طراحی و تدوین شده است، بدین معنا که در انجام آن سعی و تلاش عمده در جهت طراحی و تدوین آن نوع از برنامه ی درسی است که در آن از اصول و قواعد جاری علم برنامه‌ریزی درسی، روانشناسی تربیتی و سایر علوم مرتبط با تعلیم و تربیت پیروی شده است. هر چند در انجام آن کاستی‌ها و کمبودهایی وجود دارد ولی طرح و نقشه ای است که می‌تواند چراغ راه برنامه‌ریزان درسی، مولفان کتاب‌های درسی، معلمان و مدرسانی باشد که در کلاسهای درس و محیط‌های آموزشی مفهوم ایثار و شهادت را به فراگیران آموزش می‌دهند.
بیان مسأله
یکی از رسالت‌های اساسی مراکز آموزشی و تربیتی توسعه ی میراث فرهنگی است. میراث فرهنگی یعنی آنچه از گذشتگان در زمینه‌های مختلف به ما رسیده است(شریعتمداری 1384). حماسه های دوران دفاع مقدس و جانبازی هزاران شهید در دفاع از خاک و آب این سرزمین همیشه حماسه ساز، اکنون بخشی از میراث فرهنگی ماست. ما که بازماندگان و وارثان این میراث عظیم هستیم موظفیم تا نهایت سعی و تلاش خود را در راستای حفظ این میراث گران‌بها انجام دهیم. متون و منابع درسی در نظام آموزش عالی و وزارت آموزش و پرورش فرصت‌هایی هستند که می‌توان از آن‌ها برای زنده نگهداشتن یادوخاطره ی رشادت و دلاوری‌های شهیدان و رزمندگان دوران دفاع مقدس استفاده کرد. البته استفاده از متون و برنامه‌های درسی به‌عنوان ابزارهایی جهت احیای فرهنگ ایثار و شهادت مستلزم طراحی دقیق و منظم آموزشی است، به‌طوری که بتوان هم یاد شهدا را زنده نگه داشت و هم این‌که روحیه ی ایثار و شهادت را در دل دانشجویان و دانش‌آموزان به خوبی حفظ نمود و آن را تقویت کرد. پژوهش‌ها، آثار و مطالعاتی که در خصوص‌فرهنگ شهادت و ایثار مشاهده می‌شود، اغلب به بررسی فراوا نی مفهوم شهادت، ایثار و... در متون درسی می‌پردازد. هر چند اشراف به آمار و فراوانی‌ها در خصوص‌مفهوم ایثار و شهادت لازم و ضروری است، ولی تدوین و طراحی متون درسی در سطح مدارس و دانشگاه‌ها به‌نحوی که دارای بیش‌ترین اثرگذاری باشد و فراگیران در ابعاد گوناگون فکری و عملی دچار تغییر و تحول شوند مستلزم استفاده و به‌کارگیری از الگوهای مناسب در طراحی آموزشی بر مبنای مفهوم شهادت و ایثار است. از آنجا که بعضی از متون آموزشی و درسی فاقد اصول و قواعد علم برنامه‌ریزی درسی هستند، این پژوهش درصدد است که با ترکیب الگوهای سه گا نه ی زیر مدلی جدید را در تدوین متون درسی بر مبنای مفهوم شهادت و ایثار طراحی کند. الگوی آموزش مدرسه‌ای کلاین[1] و مدل طراحی آموزشی براون[2] و همکاران و مدل طبقه‌بندی اهداف آموزشی بلوم[3] و همکاران، این امکان را به محقق می‌دهد که الگوی غنی سازی فرهنگ ایثار و شهادت رادر برنامه ی درسی دوره‌های مختلف تحصیلی طراحی کند. هر چند این الگو با تأکید بر طراحی و تدوین متون درسی رسمی دانشگاهی و مدرسه ای طراحی می‌شود ولی می‌تواند قابل استفاده برای سازمان‌ها، نهادها و مؤلفا نی باشد که درصدد تهیه و تدوین متون و منابعی در راستای مفهوم ایثار و شهادت هستند.
اهداف پژوهش
پژوهش حاضربه منظور غنا بخشی و توسعه ی مفهوم ایثاروشهادت دربرنامه ی درسی مدارس و مؤسسات آموزش عالی به رشته تحریر درآمده است وبه دنبال تحقق و دستیابی به اهداف زیر می‌باشد:
1- غنا بخشیدن به مفهوم ایثار وشهادت در برنامه ی درسی مدارس و مؤسسات آموزش عالی بر اساس اصول و معیارهای طراحی آموزشی و علم برنامه‌ریزی درسی
2- معرفی و ارایه ی یک الگوی آموزشی در راستای تقویت معنا و مغهوم ایثار و شهادت با توجه به حیطه‌هاي[4] مختلف آموزشی، شامل: شناختی[5]، عاطفی[6] و روانی– حرکتی [7]
روش تحقیق
این پژوهش از نوع مطالعات کیفی بوده و به‌صورت پژوهش موردی اجرا می‌شود، در پژوهش‌های موردی پژوهشگر اصلی ترین وسیله‌ی اندازه گیری است به این معنی که اطلاعات لازم راجمع آوری و شخصاً به تحلیل و تفسیر آن‌ها می‌پردازد.
ابزار گردآوری داده‌ها:
داده‌های مربوط به این پژوهش از طريق مراجعه به كتابخانه‌هاي ديجيتالي و غير ديجيتالي و مطالعه‌ي متون، منابع، پژوهش‌ها و تحقيقات انجام شده و بررسي كتابهاي درسي در خصوص‌موضوع مورد نظر جمع آوري و تدوین مي‌شوند.
روش تجزیه و تحليل داده‌ها
شيوه‌ها ي مختلفي براي تحليل داده‌هاي كيفي در پژوهش موردي وجود دارد از جمله تحليل تفسيري[8]، تحليل ساختاري[9] و تحليل فكري يا بازتابي[10](2..4 Renata Tesh). در پژوهش حاضر متناسب با موضوع مورد پژوهش براي تجزیه و تحليل داده‌ها از روش تحليل تفسيري استفاده مي‌شود. تحليل تفسيري فرايندي براي بررسي دقيق داده‌هاي پژوهش موردي است كه هدف اصلي آن يافتن سازه ها، مقوله ها و الگوهايي است كه براي توصيف و تبيين پديده مورد پژوهش به‌كار مي‌روند.
پیشینه‌ي پژوهش
در خصوص‌استفاده از الگوهای آموزشی به منظور طراحی و تدوین متون و منابع درسی، دیدگاه‌های متفاوت و مشا بهی در ادبیات برنامه ی درسی ارائه شده است که معروفترین ومهم‌ترین آن‌ها ذکر می‌گردد.
کلاین(1981) در الگوی آموزش مدرسه ای عناصر برنامه درسی را در قالب 9 عنصر معرفی می‌کند که به ترتیب عبارتند از: مقاصد و اهداف، محتوا، فعالیت‌های یادگیری، نقش معلم، مواد و منابع آموزشی، گروه بندی، مکان، زمان، سنجش و ارزشیابی.
براون و همکاران(1997) در الگوی طراحی آموزشی، 4 مرحله ی عمده را که هر کدام دارای اجزایی هستند را در جریان طراحی یک الگوی منظم آموزشی شناسایی کرده که به ترتیب عبارتند از 1- اهداف(کلی– جزئی و رفتاری) 2- شرایط(تجارب یادگیری– گروههای تدریس و یادگیری– شیوه های تدریس) 3- منابع(نیروی انسانی– مواد و وسایل آموزشی– فضاهای آموزشی) 4- بازده(ارزشیابی– اصلاح طرح).
بلوم و همکاران در طبقه‌بندی معروف خود با عنوان طبقه‌بندی اهداف آموزشی، هدف‌ها را در سه حیطه‌ي شناختی، عاطفی و روانی حرکتی شناسایی کرده که هر کدام از این حیطه ها دارای سلسله مراتب و توالی خاصی است و این‌که رسیدن به مرحله ی بعدی مستلزم عبور از مرحله ی قلبی است.
فتحی و شفیعی(1386) در پژوهشی تحت‌عنوان « ارزیابی کیفیت برنامه ی درسی دانشگاهی » با استفاده از الگوی مطالعه‌ای آموزش مدرسه ای فرانسیس کلاین به مطالعه‌ی برنامه ی درسی رشته ی آموزش بزرگسالان در مقطع کارشناسی ارشد پرداخته‌اند، نقاط ضعف و قوت این رشته را شناسایی نموده و پیشنهاداتی را جهت ارتقای سطح کیفی برنامه ی درسی این رشته ارائه داده‌اند.
عارفی(1384) به « ارزیابی برنامه ی درسی رشته علوم تربیتی گرایش مدیریت آموزشی در آموزش عالی ایران از دیدگاه دانشجویان، متخصصان و کارفرمان » پرداخته، یافته‌های حاصل از مطالعات وی نشان می‌دهد که وضع موجود برنامه‌های درسی در سه مقطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترا، پاسخ گوی شرایط و نیازها نیست و ضرورت تجدیدنظر و بهبود فرآیند تدوین برنامه درسی در دوره‌ی کارشناسی از حیث ساختار، روش آموزش و روش ارزشیابی آموخته ها، بیش از دوره‌ی کارشناسی ارشد و دکترا است.
اکرمی(1386) به نقد و بررسی اجمالی کمبودهای کتاب‌های درسی از منظر نیازها و ضرورتهای برنامه‌ریزی درسی در ایران پرداخته و یافته‌های وی حاکی از وجود نوعی خلاء در جریان تدوین برنامه‌های درسی است وی اعتقاد دارد که کتاب‌ها و متون درسی باید تحولات علمی، فنی و اجتماعی را مورد عنایت قرار دهد. محتوا و سازمان دهی کتاب‌ها باید به‌نحوی باشد که جوانان ایران زمین را با بینش‌ها و مهارت‌های لازم برای زندگی در عصر جدید آماده کند. و این‌که کتاب‌های برنامه ی درسی باید بر پایه ی فلسفه تربیت اسلامی ایرانی نگاشته شود.
آرمند(138.) در پژوهشی تحت‌عنوان « متون ادبی برگزیده‌ي شهید و شهادت برای برنامه‌های درسی آموزش و پرورش » به شناسایی مفهوم شهید و شهادت در کتب درسی دوره‌های مختلف تحصیلی پرداخته و منابع و مآخذی را که دارای مفهوم شهید و شهادت هستند، بر شمرده. وی معتقد است که در دوره‌ی ابتدایی به علت عدم وجود تفکر انتزاعی شعر می‌تواند موجب ایجاد نگرش مثبت در دانش‌آموزان گردد و در دوره‌ی راهنمایی و متوسطه مطالب درسی باید متناسب با سطح فکری و نیاز دانش‌آموزان این مقاطع باشد. البته تحقیقات و پژوهش‌های متعدد و متنوعی در خصوص‌مفهوم شهید، شهادت و ایثار دربرنامه‌های درسی صورت گرفته که اکثراً به توصیف وضع موجود پرداخته و با استفاده از آمار ه های توصیفی از قبیل فراونی، درصد فراونی، میانه، نما و.... به بررسی مفهوم مزبور پرداخته‌اند که بعضاً در جمع بندی یافته‌ها، پیشنهاداتی را جهت غنی سازی و بهتر شدن و ترویج فرهنگ ایثار و شهادت در برنامه‌های درسی ارائه داده‌اند بدون این‌که از الگو و مدل خاصی پیروی نمایند. ولی پژوهش حاضر با در نظر گرفتن الگوها و مدل های رایج طراحی آموزش در سطح جهانی، و با روش‌شناسی مشخص‌سعی در ارائه دیدگاهی جدید در خصوص‌طراحی و تدوین متون درسی مبتنی بر مفهوم شهادت و ایثار دارد. امید است که این رویکرد و دیدگاه جدید بتواند به‌عنوان سهم ناچیزی در ارتباط با رشد و بالندگی مفهوم شهادت و ایثار در متون درسی عمل نماید. باشد که مورد نظر و توجه دست اندرکاران و برگزارکنندگان همایش ایثار و شهادت و کسانی که سعی و تلاششان در راستای رشد و بالندگی فرهنگ ایثار و شهادت در جامعه‌ی اسلامی– ایرانی ماست، قرار گیرد.
مراحل الگو
در طراحي الگوهاي جديد آموزشي فراگير هسته ي اصلي توجه و فعاليت‌هاي مربوط به برنامه‌هاي درسي را تشكيل مي‌دهد لذا متون درسي بايد طوري طراحي و تدوين شوند كه در يادگيري آن‌ها فراگير در تمامي لحظات به‌عنوان فردي فعال، داراي انگيزه و براي رسيدن به هدفي مشخص‌و معلوم نقش اساسي و محوري را ايفا نمايد. درالگوی حاضرپس از مطالعه و بررسی الگوهای معروف آموزشی، 9عنصر از عناصر اساسی در یک برنامه ی درسی شناسایی شد که به ترتیب عبارتند از:
1. انتخاب و تدوین اهداف آموزشی
2. محتوای یادگیری
3. فعالیت‌ها و تجارب یادگیری
4. نقش معلم
5. مواد و منابع یادگیری
6. گروه بندی آموزشی
7. مکان آموزش
8. زمان آموزش
9. سنجش و ارزشیابی
آنچه را که الگوی ارایه شده مد نظر قرار می‌دهد راهکارها و الزاماتی است که باید در یک مسیر آموزشی رعایت گردد تا فرایند یاددهی– یادگیری به‌نحو مطلوب و شایسته موثر افتد چنانچه در اجرای یک برنامه‌ی درسی مبتنی بر مفهوم ایثار و شهادت به مراحل 9 گانه توجه شود الگوی مطرح شده این قابلیت را دارد که نتایج مفید و رضایت بخشی را عاید فراگیران و نظام آموزشی نماید. در ادامه مراحل و مسیر آموزشی لازم جهت تقویت و غنی سازی مفهوم ایثار و شهادت در برنامه ی درسی مراکز آموزشی ارایه می‌گردد.
مرحله1: انتخاب و تدوين اهداف آموزشي:
انتخاب اهداف آموزشي اولين گام و اولين مرحله از يك فرايند آموزشي است و معلم يا برنامه‌ريز با اين سؤال اساسي و مهم روبه‌روست كه: يادگيرندگان در جهت تحقق چه اهدافي به يادگيري مي پردازند؟
توجه به اين سؤال در طراحي، تدوين و تدريس متون درسي به معلم و برنامه‌ريز اين آگاهي را مي‌دهد كه بداند نقش اهداف چست؟ ا هداف داراي فوايدي است كه مي‌توان به تعدادي از آن‌ها اشاره كرد.
- هدف‌هاي آموزشي و تربيتي جهت تجربيات، فعاليت، مطالعات، بخش‌هاي معلم و شاگرد را تعيین مي‌كنند
- هدف‌ها نقطه اي را كه كليه‌ي فعاليت‌هاي آموزشي و پرورشي به آن توجه دارند مشخص‌مي سازند.
- هدف‌ها موجب پيشرفت دائمي هستند و در جنبه‌هاي مختلف رشد توافق و سازگاري ايجاد مي‌كنند.
- هدف‌ها، تلاش‌ها و كوشش هاي افراد را هماهنگ مي سازد.
- هدف‌ها مبناي اساسي ارزش سنجي و پيشرفت فراگيران را تشكيل مي‌دهند.
در اجرای این مرحله هدف مشخص‌و معلوم است، بدین معنا که فراگیران در پایان روند آموزشی باید با مفهوم و معنای واقعی ایثار و شهادت آشنا شوند. لذا در اين مرحله مي‌توان اهداف را به دو مقوله ي كلي و جزئي(رفتاري) تقسيم بندي كرد.
هدف كلي: هر هدف كلي بایستی يك حالت كلي، مبهم و گنگ را دارا باشد و معمولا با یستی پس از حصول چند هدف جزئي يا رفتاري قابل دسترسي باشد.
براي غني سازي مفهوم ايثار و شهادت در مفهوم كلي آن مي‌توان از اين هدف استفاده كرد.
هدف كلي: آشنايي فراگيران با مفهوم ايثار و شهادت هدف جزيي و رفتاري: از آنجا كه هدف كلي حالتي مبهم و گنگ دارد هدف جزيي و رفتاري بایستی داراي حالتي صريح، روش و واضح و قابل اندازه‌گيري باشد. كه بمنظور غني سازي مفهوم ايثار و شهادت مي‌توان از اهداف جزئي و رفتاري زير استفاده كرد.
هدف جزيي و رفتاري:
1. توصیف دلايل اهميت مفهوم ايثار و شهادت
2.چرا بايد يادشهیدان را زنده نگه داشت؟
3. چگونگي كاربرد مفهوم ايثار در زندگي روزانه
4.نوشتن شعر، مقاله، داستان و...... راجع به شهادت و ایثار
5. هر نوع فعالیتی که فراگیر به‌عنوان محور یادگیری باید انجام دهد.
مرحله 2: محتوای یادگیری
در اين مرحله طراح و نويسنده متون درسي، با اين سؤال سر و كار دارد كه:
يادگيرندگان چه چيزي مي آموزند؟
این‌که یا، گیرندگان چه چیزی را باید بیاموزند تا مفهوم ایثار و شهادت آشنا شوند مستلزم ارائه‌ي مفاهیم و متون مؤثر و کار آمدی است که به فراگیران کمک کند تا درک و فهم شایسته ای از مفهوم ایثار و شهادت در درس مورد نظر پیدا کنند. البته تأکید بر آموزش حجم قابل توجهی از محتوا منجر به حاشیه رفتن اهمیت درک و فهم مطالب توسط فراگیران می‌شود، که می‌تواند جریان یادگیری را در این الگو به یک جریان مکانیکی تبدیل کند، متأسفانه این موضوع بعضاً در بعضی از متون و منابع درسی مشاهده می‌شود. در سازماندهی محتوای متون درسی دو موضوع از اهمیتی فوق العاده برخوردار است. وسعت [11] و توالی منطقی[12]، در تدوین و تنظیم مفهوم ایثار و شهادت در متون درسی باید به تقدم و تأخر برنامه ی درسی توجه دقیق داشت تا فراگیر بتواند ضمن استفاده از سلسلة مراتب و طی مراحل منطقی، پیوسته در امر یادگیری پیشرفت نماید. وسعت محتوای برنامه نیز ناظر به ترکیب و یا نحوه‌ي ارتباط افقی[13] موضوع های مندرج در محتواست. بنابراین در تدوین محتوایی که هدف اصلی آن آشنایی با مفهوم ایثار و شهادت است متن درسی باید شامل مفاهیم، اصول، اندیشه ها، فرآیندها و مهارت‌های مربوط به این مفهوم باشد.
مرحله3: فعالیت‌ها یا تجارب یادگیری
سؤال اساسی که ما را در جهت انتخاب فعالیت‌ها و تجارب مفید یاد گیری هدایت کند این است که:
یادگیرندگان چگونه می آموزند؟ به زعم متخصصان تعلیم و تربیت، فعالیت‌ها یا تجارب یادگیری فعالیت‌هایی هستند که فراگیران در راه دستیابی به اهداف آموزشی انجام می‌دهند. تجارب یا فعالیت‌های یادگیری بایستی با توجه به اهداف رفتاری انتخاب شود. چنانچه فعالیت‌ها و تجارب یادگیری مبتنی بر اهداف جزئی و رفتاری نباشد کمکی به یادگیری مفهوم ایثار و شهادت و پیامدهای ناشی از آن نخواهد کرد. متاسفانه گاهی در شرایط واقعی آموزش، فعالیت‌ها و تجارب یادگیری به تجارب سطحی و ظاهری از جمله روخوانی، رونویسی، حفظ کردن و.... منتهی می‌شود. و لذا فعالیت‌ها و تجارب زیرین می‌تواند در غنی سازی و تقویت مفهوم ایثار و شهادت و توسعه فرهنگ مقاومت و پایداری به‌نحو مؤثر و کارآمدی عمل نماید و در فراگیران برای یادگیری ایجاد انگیزه نماید. بحث کردن راجع به شهید، شهادت و ایثار- کنفرانس دادن، خواندن، گوش‌دادن، یاداشت برداشتن، جمع آوری کردن اطلاعات- صحبت کردن– ضبط کردن– فکر کردن- گزارش دادن- نوشتن- ویرایش کردن و..... ، بنا براین تجارب و فعالیت‌های یادگیری فراوانی و جود دارد که در خصوص‌آموزش و فرهنگ‌سازی پیرامون مفهوم ایثار و شهادت می‌تواند به غنی سازی آموزشی و برنامه‌ي درسی کمک نماید و محدود کردن فراگیران به چند تجربه‌ي سطحی و جزئی خطایی است که آثار سو آن در آموزش و تدریس به خوبی آشکار و نمایان می‌شود.
مرحله4: نقش معلم
در گام چهارم ما با این سؤال روبه‌رو هستیم که معلم چگونه می‌تواند جریان یادگیری مفهوم ایثار و شهادت را در کلاس درس تسهیل نماید؟ مطالعه‌ي مفهوم ایثار و شهادت برای هر فرد لازم و ضروری است اما بیش از همه معلم باید با این مفهوم آشنا باشد. از آنجا که مؤسسات آموزشی اهداف خود را از جامعه می گیرند و یکی ازوظایف مؤسسات آموزشی آشناساختن افراد به فرهنگ جامعه و خصوصاً فرهنگ ایثار و شهادت است. بنابراین برای این‌که معلم به‌نحو مؤثری فراگیران را با این مفهوم آشنا کند باید مطالعاتی عمیق و اساسی درباره ی شهید، شهادت، ایثار، مقاومت و... داشته باشد تا بتواند یافته‌های خود را از طریق روشهای گوناگون و متنوع تدریس و یادگیری به دانش‌آموزان انتقال دهد. معلمی که قصد تدریس و آموزش مفهوم ایثار شهادت دارد و نیازمند احاطه و اشراف نسبت به مسايل زیر است: آثار و نوشته‌های مربوط به دوران دفاع مقدس، فداکاریها و رشادتهای مسلمین در صدر اسلام، آشنایی با فداکاری و جان‌فشانی ملت‌های تحت سلطه ی استبداد در دفاع از میهن خود، آشنا به روانشناسی یادگیری و روشهای گوناگون تدریس، شرکت در همایش‌های ایثار و شهادت، شرکت در دوره‌های آموزش ضمن خدمت مربوط به مفهوم ایثار و شهادت
مرحله5: مواد و منابع یادگیری
در این مرحله، طراح، برنامه‌ریز و مجری(معلم) با این سؤال سروکار دارد که:
یادگیرندگان با کمک چه چیزی به یادگیری مفهوم ایثار و شهادت می‌پردازند؟ پاسخ مناسب به این سؤال می‌تواند به غنی سازی و استفاده بهینه از امکانات و مواد آموزشی منجر شود. مواد و منابع آموزشی باید با توجه به اهداف جزئی و رفتاری مشخص‌شوند. در صورتی که مواد بدین منوال انتخاب شوند می‌تواند یادگیری موثری را به‌وجود آورد. در هر حال عوامل بی شماری بر تعیین مواد و وسایل آموزشی تأثیر می‌گذارند که از همه مهم‌تر اهداف جزيی و رفتاری است. در این مرحله معلم بایستی دقیقاً مواد و وسایلی را که می خواهد مورد استفاده قرار دهد تنظیم کرده و قبل از اجرای تدریس نسبت به تدارک و آماده کردن آن‌ها اقدام نماید. البته عوامل دیگری به غیر از اهداف جزيی و رفتاری نیز می‌تواند در انتخاب مواد و وسایل آموزشی موثر باشد که از جمله:1– تنوع توانایی‌ها علایق و به‌طور کلی سوابق و مشخصات فراگیران 2– تنوع و تعداد اهداف آموزشی 3– مواد و وسایل موجود یا ممکن الوجود4– امکانات مالی مؤسسه آموزشی. هر چند مفهوم ایثار و شهادت به لحاظ لغوی جنبه‌ي انتزاعی و ذهنی دارد ولی با عنایت به مصادیق و مواردی که در دنیای واقعی وجود دارد، می‌توان از مواد، وسایل و تجهیزات متنوع نورتاب و غیر نور تاب جهت آموزش و تدریس استفاده کرد از جمله: برنامه‌های کامپیوتری- پرژکتور اسلاید- پرژکتور فیلم استریپ– پرژکتور اوورهد– پرژکتور اوپک– پرژکتور فیلم متحرک– ضبط صوت- رادیو– انواع تابلوهای آموزشی– انواع دوربین ها– فیلم های دوران دفاع مقدس- لوازم و تجهیزات به‌جا مانده از شهدا و زمان جبهه و جنگ. بنابراین مواد و وسایل گوناگون و متنوعی وجود دارد که در سطح کلاس درس معلم می‌تواند به منظور غنی سازی و تقویت نحوة آموزش و افزایش و ارتقای سطح مفهوم ایثار و شهادت مورد استفاده قرار دهد.
مرحله6: گروه بندی آموزشی
در این مرحله از الگو افراد شرکت کننده در جریان آموزشی با این سؤال سر و کار دارند که:
- فراگیران برای یاد گیری مفهوم ایثار و شهادت با چه کسانی به یاد گیری می‌پردازند؟
- مهر محمدی(1381) معتقد است که بخش اعظم آموزش در یک گروه که متشکل از تمامی فراگیران است به وقوع می پیوندد. البته این نوع آموزش معمولا در گروههای بزرگ یا بسیار بزرگ اتفاق می افتد. در آموزش مفهوم ایثار و شهادت می‌توان افراد را با توجه به تعداد شرکت کننده در جلسه و نوع اهداف آموزش به 3 گروه تقسیم کرد: الف– گروههای بزرگ و بسیار بزرگ ب- گروههای متوسط ج– گروههای کوچک و تک نفری. البته مشخص‌کردن تعداد دقیق فراگیران برای هر یک از سه گروه یادشده کاری است بس دشوار که بستگی به موقعیت‌ها، هدف از گروه بندی و سلیقه کسانی دارد که آن‌ها را مشخص‌می‌کنند. همان‌طور که قبلا ذکر شد یکی از عوامل اساسی در انتخاب گروههای تدریس و یادگیری ماهیت اهداف آموزشی است. بنیامین بلوم و همکاران در یک تقسیم بندی اهداف آموزشی را به 3 حیطه شناختی، عاطفی و روانی– حرکتی تقسیم بندی کرده‌اند.
الف– حیطه‌ي شناختی: این حیطه مربوط به اهدافی می‌شود که محتوا ی مربوط به آن‌ها جنبة تئوری داشته و دستیابی به آن‌ها فعالیت ذهنی و عقلانی قابل توجهی را ایجاب می‌کند. هرگاه متن درسی ما راجع به ایثار و شهادت در قالب حیطه ی شناختی باشد می‌توان از گروههای بزرگ و یا حتی بسیار بزرگ استفاده کرد.
ب- حیطه‌ي عاطفی: هدف‌های این حیطه در ارتباط با ایجاد و یا تغییر نگرش، طرز تفکر، طرز تلقی و یا ارزش‌ها سر و کار دارد. دستیابی به این نوع هدف از هدف‌های دیگر مشکل تراست. بنابراین استفاده از گروههای بزرگ کارایی ندارد و لذا برای دستیابی به این موضوع که فراگیران تا چه حد نسبت به مفاهیم، آثار و پیامدهای فرهنگ ایثار و شهادت علاقه مندی و گرایش نشان دهند، باید از گروههای کوچک یا متوسط استفاده کرد.
ج– حیطه‌ي روان حرکتی: در این حیطه اهدافی قرار می گیرند که در جریان دستیابی به آن‌ها هم فکر و هم فیزیک مداخله دارند. و لذا جیمز براون و همکاران به استفاده از گروههای کوچک و یا تک نفری سفارش می‌کنند.
مرحله 7: مکان آموزش
در این مرحله با این سؤال مواجه هستیم که:
فراگیران در چه مکانی به فراگیری مفهوم ایثار و شهادت می‌پردازند؟
غالباً ما فکر می کنیم که فضا محدود و محصور به کلاس درس است و کلیه فعالیت‌ها در چهار دیواری محصور آن صورت می‌گیرد. استفاده دايم و همیشگی از کلاسهای درس می‌تواند جریان آموزش و یادگیری را کم روح تر کند پس برای کیفی کردن و بهینه‌سازی فرآیند آموزش مفهوم ایثار و شهادت باید از مکان‌های متنوع استفاده کرد. درانتخات مکان آموزش مدرس و معلم باید بهترین مکان را برای آموزش و تدریس استفاده کنند. در نظام‌های مترقی آموزشی کلاس درس تنها فضای آموزشی تلقی نشده بلکه همراه بابرنامه‌ریزی و پیش بینی لازم از دیگر فضاهای آموزشی نیز حداکثر استفاده به عمل می آید. هر چند همیشه فضاهای مناسب آموزشی دراختیار ما نیست لذا بایستی میان آنچه که مایلیم داشته باشیم و آنچه که می‌توانیم بدست آوریم سازش‌هایی را به‌وجود آوریم. در زیر آن دسته از فضاهای آموزشی که می‌تواند در آموزش بهتر مفهوم ایثار و شهادت به ما کمک کنند ذکر می‌گردد. سالن های سخنرانی– کلاسهای درس- کتابخانه‌ها– مراکز یادگیری– نمایشگاه‌های سالانه- موزه‌ها– منازل خانواده‌های شهدا- گلزار شهدا– و هر جا و مکانی که می‌تواند آثاری از شهید و شهادت را در ذهن ما تداعی کند.
مرحله 8: زمان آموزش
در این مرحله با این سؤال مواجه هستیم که: فراگیران در چه زمانی به فراگیری مفهوم شهادت و ایثار می‌پردازند؟زمان آموزش یکی از عناصر 9 گانه ی برنامه ی درسی از نظر فرانسیس کلاین می‌باشد. این نکته حائز اهمیت است که فراگیران در چه زمانی باید با مفهوم ایثار و شهادت آشنا شوند. نمی‌توان هر چیزی را در هر زمان و در هر مکان آموزش داد اغلب ما غافل از این نکته هستیم که آموزش را فقط به زمان موجود در کلاس درس اختصاص‌می‌دهیم و زمانی را که دانش آموز در کلاس صرف می‌کند به‌عنوان با ارزش ترین اوقات به‌شمار می آوریم همان‌طور که می‌توان مکان آموزش را به‌جاهای دیگر خارج از محیط فیزیکی مدرسه و دانشگاه تسری داد، راجع به زمان آموزش نیز این امر صادق است و می‌توان با انجام تکالیف و فعالیت‌های متنوع آموزشی به استفاده بهینه از زمان در خارج از محیط رسمی آموزشی اقدام کرد. در طراحی و تدوین کتب درسی و تعیین سرفصل دروس، توجه به تقویم شمسی و قمری به منظور توجه به بعد زمان و ایام گوناگون مذهبی و ملی و جایگزینی دروس در موقعیتهای زمانی مطلوب که دارای بیش‌ترین بازده باشد نیز حائز اهمیت است.
مرحله 9: سنجش و ارزشیابی
در این مرحله با این سؤال روبه‌رو هستیم که:
فعالیت‌های انجام شده بر اساس مراحل یک تا هشت به چه میزان در یادگیری مفهوم ایثار و شهادت در فراگیران مؤثر بوده است؟ در خصوص‌ارزش‌یابی از تأثیرات فعالیت‌های انجام شده بر روند پیشرفت یادگیری فراگیران الگوهای گوناگونی وجود دارد که معروف ترین آن الگوی هدف‌های آموزشی بلوم و همکاران او است. در این طبقه‌بندی اهداف آموزشی در سه حیطه ی شناختی، عاطفی و روانی– حرکتی قرار می گیرند. در حیطه‌ي شناختی اهدافی قرار می گیرند که محتوای مربوط به آن‌ها عمدتاً جنبه‌ي نظری داشته و یادگیری آن‌ها مستلزم فعالیت‌های ذهنی و عقلانی است. حیطه‌ی عاطفی مربوط به اهدافی می‌شود که محتوای مربوط به آن‌ها جنبه ایجاد و یا تغییر نگرش، طرز فکر و به‌طور کلی ارزش‌ها دارد. در حیطه‌ي روانی– حرکتی اهدافی قرار می گیرند که یادگیری آن‌ها مستلزم هماهنگی اعصاب و عضلات است.
هر چند سه حیطه ی شناخته شده با هم ارتباط دارند ولی هر کدام از آن‌ها بر نوع خاصی از وضعیت فرد دلالت دارد. جدول زیر رابطه و نوع تغییری را که از انجام فعالیت‌ها در راستای تحقق اهداف صورت می‌گیرد نمایان می‌سازد.
بنابراین در ارزشیابی از آموخته های فراگیران در خصوص‌مفهوم ایثار و شهادت معلم بایستی در سه حیطه ی مذکور اقدام به سنجش و ارزیابی وضعیت فراگیران بپردازد. یعنی با استفاده از روش‌ها و آزمون‌های ویژه‌ي دانش، نگرش و مهارت فردی و گروهی فراگیران را مورد سنجش و ارزیابی قرار دهد. استفاده از اهداف آموزشی بلوم در ارزشیابی حامل این پیام اساسی است که برنامه‌ریزان و طراحان برنامه‌های درسی هنگامی که در حال طراحی و تهیه متون درسی در قالب مفهوم ایثار و شهادت هستند بایستی فعالیت‌ها و متونی را پیش بینی و تدوین کنند که در تمامی حیطه ها فراگیران را آماده ی فراگیری نماید. پس توجه به اهداف و حیطه های آموزشی از گام اول شروع می‌شود و تا گام آخر ادامه می‌یابد.
نتیجه‌گیری
آنچه امروزه در مراکز آموزشی و کلاسهای درس پیرامون آموزش مفهوم شها دت و ایثار در ابعاد نظری و عملی آن مشاهده می‌شود، بیش‌تر تاکید بر ارایه ی محتوای درس و ارزیابی از میزان یادگیری محتوا با استفاده از انواع آزمون‌های کتبی مداد- کاغذی است که در ادبیات برنامه‌ریزی درسی ازاین‌رویکرد با عنوان بده بستان آموزشی یا اصطلاحا بانکداری آموزشی، یاد می‌شود. ولی با اطمینان می‌توان گفت که فرایند یاد دهی– یادگیری فراتر از این نوع فعالیت است، چرا که در امر تعلیم و تربیت عوامل و عناصر متعدد و متنوعی دخیل هستند. همان‌طور که در جریان این پژوهش ملاحظه شد کلاین که از نظریه پردازان برنامه‌ي درسی است عناصر یک برنامه ی درسی استاندارد را به 9 عنصر تقسیم بندی کرده است که در مقابل هر عنصر سؤالات و جهت یابی هایی وجود دارد. در هر مرحله ما با تنوعی از فعالیت‌ها و ساز و کارهای آموزشی روبه‌رو هستیم. شناسایی و انجام اقدامات و فعالیت‌های مربوط به هر حوزه و مرحله می‌تواند به بهینه‌سازی و تقویت ابعاد شناختی، عاطفی و روانی– حرکتی فراگیران منجر شود. در مراحل 9 گانه ی این الگو به یک سری اقدامات و فعالیت‌های آموزشی اشاره شده است. البته فعالیت‌ها و راهکارهای ارایه شده ضمن این‌که مسیر و رویه ی کاری یک فرایند آموزشی را نشان می‌دهد، این امکان را فراهم می‌سازد که بتوان در قالب پیشنهادی به غنی سازی و تقویت هر مفهوم و موضوعی در یک نظام آموزشی پرداخت. در خصوص‌مفهوم ایثار و شهادت با انجام یک سلسله فعالیت‌ها و اقدامات متنوع می‌توان به‌گونه ای مفهوم شهادت و ایثار را آموزش دادکه آثار و پیامدهای آن به بخشی از فرهنگ فرد و جامعه تبدیل شود. هر چند مسیر ما در رسیدن به این مقصد طولانی و بس طاقت فرساست ولی غیر ممکن نیست، امید است این طرح و الگوی جدید بتواند به‌نحو موثری یار و یاور کسانی باشد که قصدشان ترویج فرهنگ ایثار و شهادت در دل و روح جوانان این سرزمین حماسه خیز و حماسه ساز است. همان‌طور که ملاحظه شد در هر مرحله از طراحی الگو ما با سؤالاتی اساسی و جهت دهنده سروکار داریم. پاسخ‌های منطقی و موجه بر اساس امکانات و داشته ها می‌تواند مجریان و مسولان برنامه را در سطح محیط آموزشی در اجرای موفق و مطلوب برنامه کمک نماید، در پایان خلاصه‌ای از مراحل و سؤالات جهت دهنده ارایه می‌گردد.
مراحل و عناصر برنامه‌ی درسی درالگوی غنی سازی مفهوم ایثار و شهادت
جدول طراحی شده شامل دو قسمت یعنی مراحل و عناصر مو جود در برنامه ی درسی و سؤالات جهت دهنده ای که ما را به سمت انتخاب و انجام فعالیت‌های مناسب آموزشی هدایت می‌کند. در متن مقاله به پاره ای از فعالیت‌ها و راهکارهای آموزشی اشاره شده است ولی هیچ محدودیتی برای انتخاب و انجام فعالیت‌ها و روشهای متنوع دیگر از سوی مجریان آموزشی وجود ندارد و افراد درگیر در امر برنامه درسی آزادند به فراخور امکانات و واقعیتهای موجود در سطح محیط آموزشی اعم از دانشگاه و مدرسه عمل نمایند.
منابع و مآخذ
- آرمند، محمد(138.)، متون ادبی برگزیده‌ي شهید و شهادت برای برنامه‌های درسی آموزش و پرورش، پایگاه اطلاعات علمی نوید شاهد.
- آری، دانالد- جیکوبز، لوسی چسر– رضویه، اصغر(138.)، روش تحقیق در تعلیم و تربیت، ترجمه‌ي وازگن سرکیسیان، مینونیکو و ایمان سعیدیان، تهران، مرکز تحقیقات مطالعات و سنجش برنامه ای
- احدیان، محمد(1387)، مقدمات تکنولوژی آموزشی، تهران، نشر بشری
- احدیان، محمد– رمضانی، عمران– محمدی، داوود(1386)، تکنولوژی آموزشی، تهران، نشر آییژ
- اکرمی، سید کاظم(1386)، نقد و بررسی اجمالی کمبودهای کتاب‌های درسی از منظر نیازها و ضرورتهای برنامه‌ریزی درسی در ایران، انجمن برنامه‌ریزی درسی ایران، انتشارات سمت.
- شریعتمداری، علی(1384)، جامعه و تعلیم و تربیت، انتشارات امیر کبیر.
-عارفی، محبوبه(1384)، ارزیابی برنامه ی درسی رشته علوم تربیتی در آموزش عالی ایران از دیدگاه دانشجویان، متخصصان و کارفرمایان، نشریه علمی– پژوهشی انجمن مطالعات برنامه‌ي درسی ایران، سال اول، شماره 1.
- کافمن، راجر- هرمن، جری(1385)، برنامه‌ریزی استرتژیک در نظام آموزشی، ترجمه‌ي فریده مشایخ و عباس بازرگان، تهران، انتشارات مدرسه
-فتحی، کورش- شفیعی، ناهید(1386)ارزیابی کیفیت برنامه درسی دانشگاهی، نشریه علمی– پژوهشی انجمن مطالعات برنامه ی درسی ایران، سال دوم، شماره 5.
- فتحی، کورش(1377)، اصول برنامه‌ریزی درسی، تهران، انتشارات ایران زمین.
- گال، مردیت– بورگ، والتر(1383)، روشهای تحقیق کمی و کیفی در علوم تربیتی و روانشناسی، ترجمه احمد رضا نصر اصفهانی و همکاران، تهران، انتشارات سمت.
- ملکی، حسن(1382)برنامه‌ریزی درسی راهنمای عمل، مشهد، نشر پیام اندیشه.
- مهر محمدی، محمود(1381)، برنامه درسی: نظرگاهها، رویکردها و چشم اندازها، مشهد، انتشارات استان قدس رضوی.
- نادری زاده، غلامرضا(1381)، بررسی جنبه‌های نظری و فلسفی آموزش ضمن خدمت و میزان انطباق آن با نظام تعلیم و تربیت اسلامی، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شیراز.
-Klein. M. F(1981) A Conceptual Framework for Curriculum Decision Making. In the Politics of Curriculum Decision Making M. F. Klein(ED).
- Akker J. J. H Vanden(2..3). Curriculum Persectives:An Introduction. In j. Vanden Akker. w. Kuiper and U. Hamwyer(EDs) Curriculum Landscapes and trends. Dordrecht:Kluwer Academic Publishers.
