|
چکیده:
دفاع مقدس هشت سال ملت ایران دربرابرمهاجمان دارای یک شان وقدری است که باید جایگاهی مناسب درفرهنگ وتاریخ کشورداشته باشد. درک این جایگه رفیع وماندگار ساختن آن برای آیندگان رسالت سنگین ادبیات معاصراست که ادبیات دفاع مقدس آیینۀ هویت ملی ودینی ایرانیان است. بدین خاطرهمۀ صاحب نظران اذعان دارند که درج آثار دفاع مقدس درکتابهای درسی ضروری است زیرا کتابهای درسی یکی از اصلی ترین ابزارهای آموزش درنظام آموزشی کشوراست. اما میزان مطالب موجود، اهداف سابق الذکررا تامین نمی کند وکیفیت آثاردرج شده مطلوب وبرآورندۀ مقصود نیست. پس ازبررسی مقطع راهنمایی پاسخ روشنی به دو سوال مشخص می شود ودرنتیجه نیازبه تجدید نظرکمی وکیفی( ازآماروارقام وتحلیلهای مختصر) احساس می شود وپیشنهاد بازنگری دراین مقطع( راهنمایی) ارائه می گردد.
البته شیوۀ نقل ودرج مفاهیم دفاع مقدس درکتابهای درسی قابل تامل است که موضوع دفاع مقدس چون موضوعات دیگرمحتاج هنراست وشایسته است با کمک هنرواقعیات آن به طریقی دلنشین نقل شود.
مقدمه
برکسی پوشیده نیست که ارزشهای دفاع مقدس ازجمله ارزشهای مهم ملت ایران است، زیرا ادبیات دفاع مقدس ضامن استقلال کشور وسربلندی ملت مسلمان ایران است وپرداختن بدان ارزشمند وقابل تقدیراست.
امروز جاودان نمودن راه ورسم مجاهدان راه خدا وارزشهای دفاع مقدس وتاریخ غرورآفرین هشت سال دفاع جانانه ملت سرافراز ایران ضرورت دارد.
یکی ازراههای حفظ ونشرارزشهای دفاع مقدس درج آن درکتابهای درسی به ویژه درمقطع راهنمایی است. بدین خاطرکتابهای سه سال(اول و دوم وسوم) دورۀ راهنمایی رابا بررسی چهارکتاب ازهردوره (کتابهای تاریخ، فارسی، تعلیمات دینی، تعلیمات اجتماعی) آغازنمده ومطالب دسته بندی شد وارزشهای دفاع مقدس ازمطالب دیگر تفکیک گردید که حاصل این بررسی، مقاله حاضرگردید.
درپایان لازم می دانم ازبنیاد حفظ آثارونشرارزشهای دفاع مقدس بویژه برادرارجمند آقای حمید حسام ودفتربرنامه ریزی وتالیف کتب درسی وزارت آموزش وپرورش آقای دکترسنگری تقدیر وتشکربه عمل آورم.
طرح مسئله:
درک این موضوع که ارزشهای دفاع مقدس اهمیتی خاص درجامعه ما دارد کاری دشوار نیست وبی شک همگان واقفیم که کتیبهای درسی ازمهمترین منابع جامعه پذیری ارزشهای دفاع مقدس هستند. اما آیا سهم ارزشهای دفاع مقدس درکتب درسی کافی است؟
آیا نباید تاکید بیشتری به ارزشهای مقدس درکتب درسی بشود؟
ازهرپایۀ تحصیلی چهارکتاب(تاریخ، تعلیمات اجتماعی، تعلیمات دینی، فارسی) مورد بررسی قرارگرفت ودرمجموع دوازده کتاب بررسی گردید.
پایۀ اول راهنمایی:
درپایۀ اول راهنمایی کتابهای تاریخ وتعلیمات اجتماعی هیچ مطلبی پیرامون دفاع مقدس نیامده است ودرکتابهای دینی وفارسی هم به طورغیرمستقیم مطلبی به شرح ذیل آمده است:
درکتاب فارسی اول فقط یک سطربه صورت اشاره درصفحۀ 85 آن نقل شده است:
"... دفاع مردم از آذربایجان ازاسلام وایران درسالهای جنگ تحمیلی فراموش نشدنی است" (فارسی اول. 1384:85) و درکتاب دینی دو درس با عناوین" برداشت محصول" و"انتقال به جهان اخرت" درخصوص شهادت وشهید مطالبی ذکرگردیده است. به عنوان نمونه بخشی ازدرس"برداشت محصول" نقل می گردد:
فصل پاییز نزدیک می شد وزمان برداشت محصول فرا می رسید. آن سال، ما تصمیم داشتیم دربرداشت محصول وچیدن میوه ها به عموعلی کمک کنیم. برای همین، یک روز صبح خیلی زود به طرف باغ عمو حرکت کردیم. خورشید تازه طلوع کرده بود که به باغ رسیدیم. درباغ نیمه باز بود؛ سیب های سرخ ودرشت ازلابه لای شاخه ها وبرگ ها دیده می شدند. من وخواهرم می خواستیم واردباغ شویم. پدرگفت: صبرکنید تا دربزنیم وبرای وارد شدن اجازه بگیریم.
درزدیم وعموعلی دوان دوان به استقبال ما آمد. سلام کردیم. با خوش رویی وشادمانی خوش آمد وگفت وما را به اتاق برد. یک ظرف بزرگ پرازسیب وسط اتاق بود. عمو به سیب ها اشاره کرد وبه من وبچه های دیگرگفت: خدا راشکرکه زحمت های شبانه روزی ما به نتیجه رسیده ودرخت ها محصول خوبی داده اند. یادتان هست بهار که به این جا آمدید، ازبارش باران ناراحت شدید؟ اگرآب نبود وباران نمی بارید، تلاش ما هم بیهوده وبی نتیجه بود. درخت ها از بی آبی خشک می شدند واین سیبهای زیبا وخوشمزه به دست نمی آمد.
دراین حال، همسرعموعلی، فرشته خانم،مشغول روشن کردن سماور بود. من وحسن هم یک مجله ازطاقچه برداشتیم ومشغول ورق زدن آن شدیم. دریکی ازصفحه های مجله به وصیت های یک شهید برخوردیم. فرشته خانم پرسید: چه می خوانید؟ بلندتربخوانید که من هم بشنوم". دربالای صفحه ترجمۀ یکی ازآیات قرآن نوشته شده بود:
"کسانی را که درراه خدا کشته می شوند، مرده ندانید بلکه آن ها زنده اند ونزد پروردگارشان روزی می گیرند" درقسمتی ازوصیت نامۀ شهید آمده بود: "... چه قدرشهادت در راه خدا زیباست. من دراین سرزمین آن قدر با دشمن می جنگم، تاپیروزی وموفقیت نصیبم گردد یا به درجۀ رفیع شهادت برسم. اگرلیاقت داشته باشم که درراه اسلام وقرآن شهید بشوم، به مادرم تبریک بگویید؛ چون من به مهمانی خدا رفته ام. براستی که مرگ درراه خدا چه خوب وخواستنی است ... آغاز زندگی جاودانی است..."
حسن پرسید:"عموجان، چگونه شهید به مهمانی خدا می رود؟ شهادت یعنی چه؟" عمو گفت:" ان شاء الله بعد ازصبحانه دربارۀ این مسئله صحبت می کنیم. حالا همگی بفرمایید صبحانه بخورید."(دینی اول.15-1384:14)
پایۀ دوم راهنمایی:
درپایۀ دوم راهنمایی کتابهای تعلیمات اجتماعی وتاریخ هیچ مطلبی درخصوص دفاع مقدس نیامده است ودرکتاب تعلیمات دینی نیزیک درس با عنوان بسیج به طور غیرمستقیم مطالبی را ذکرکرده است. درکتاب فارسی دو درس با عناوین اسوۀ مقاومت وایثار وفرمانده من درده صفحه پیرامون دفاع مقدس مطلب آمده است که قسمتی ازان نقل میگردد.
"... حاج احمد جانشین فرمانده گردان هیجان زده ونگران ازهمان پشت خاکریز گفت: حالا باید چه کارکنیم؟!..."آرش که به تازگی به جبهه آمده بود. زودترازهمه اظهارنظرکرد:"بهتره خاکش کنیم."
تن مجروح فرمانده کنارپیکرچندتن ازشهدای بسیجی افتاده بود. پاهایش قطع شده بود وتمام بدن وصورتش راترکش خمپاره دریده بود. خدایا؛ یعنی او هم ...
سوت گلوله های خمپاره ازهرسوشنیده می شد وگرمای تابستان وپاتک سنگین دشمن دیگرتوانی برای بچه ها باقی نگذاشته بود.
شب با آتش سنگین توپخانۀ دشمن ازراه رسید. حاج احمد به آرش گفت:"تو که ادعا می کنی تجربۀ زیادی داری بگو چکارکنیم؟!"
ارش گفت:"بهتراست رهایش کنیم. این قانون جنگ است. فرمانده وسرباز کشته می شوند. جانشین؛ فرمانده می شود وسربازان جدید جای سربازان کشته شده را می گیرند. وانگهی حداقل ما امشب باید این طور عمل کنیم."
پایۀ سوم راهنمایی:
اما درپایه سوم راهنمایی درکتابهای تعلیمات اجتماعی وفارسی هیچ مطلبی درخصوص دفاع مقدس نیامده است ودرکتاب دینی یک درس با عنوان"جهاد ودفاع دراسلام" به موضوع پرداخته است که قسمتی ازآن به عنوان نمونه آورده می شود:"جهاد درلغت به معنای تلاش وکوشش است ودرفرهنگ اسلامی-علاوه براین معنای عام- به معنای پیکاروجنگ مسلحانۀ دربرابردشمنان اسلام ومسلمانان نیز به کار می رود.
می دانید که اسلام دین عقیده وایمان، تفکرواستدلال وبرهان است وبه همین وسیله، درجهان توسعه یافته است. اسلام هیچ گاه با جنگ مسلحانه وتهدید نظامی، عقاید برحق خود راتحمیل نمی کند. مگرمی توان عقیده ای را با زوروترویج کرد ودرعمق جان افراد نفوذ دارد؟ دین ازیک سلسله اعتقادات قلبی، مایه می گیرد. مگرمی توان با زوروجبرمردم رابه پذیرش این اعتقادات فراخواند؟ قدرت نظامی می توان جلوی اعمالی را بگیرد ومردم رابه اعمال دیگری مجبورکند اما آیا می تواند افکار وعقاید قلبی را دگرگون سازد؟..."(دینی سوم.1384:67)
ودرکتاب تاریخ سال سوم نیمی از یک درس در سه صفحه به موضوع دفاع مقدس اشاره شده است که بخشی ازان درزیر نقل می گردد:
"جنگ- جنگ، مهمترین وسخت ترین توطئه ای بود که دشمنان پس ازپیروزی انقلاب برپا کردند. درسال1359ارتش عراق که به کمک آمریکا وشوروی مسلح ونیرومند شده بود به ایران حمله کرد وقسمتهایی ازسرزمین ما وازجمله بندربزرگ خرمشهرتصرف کرد وبسیاری را بمباران کرد ونابود ساخت.
امام ومردم انقلابی کشورمان، درمقابل این توطئه مانند کوه استوار ماندند وبا فداکاری ومقاومت سختیها راتحمل کردند. گروه هکها نیزنتوانستند درمقابل مردم کاری ازپیش ببرند وبسیاری ازآنها نابود شدند وعده ای نیز به خارج ازکشورفرارکردند. عراق نیز نتوانست درجنگ پیروز شود وسرانجام پس ازهشت سال نبرد قهرمانانه ودفاع مقدس وفداکاری نیروهای ارتش وسپاه وبسیج، ارتش متجاوز عراق مجبوربه عقب نشینی شد بدون آنکه حتی یک وجب ازسرزمین ما درتصرف داشته باشد. اسیران جنگ نیزکه مردم به آنها"آزادگان" می گفتند به آغوش پرمهرمیهن بازگشتند."(تاریخ سوم.95-1384:93)
جدول(1) به لحاظ تعداد صفحات
|
ردیف
|
عنوان
|
تعداد صفحه
|
درصد
|
|
1
|
|
کتب راهنمایی دوازده کتاب
|
1384
|
|
2
|
موضوعات خاص دفاع مقدس
|
13
|
%93/0
|
|
3
|
موضوعات مرتبط با دفاع مقدس (غیرمستقیم)
|
21
|
%51/1
|
|
|
جمع دو و سه
|
34
|
%44/2
|
جدول (2) به لحاظ تعداد دروس
|
ردیف
|
عنوان
|
تعداد درس
|
درصد
|
|
1
|
کل دروس راهنمایی دوازده کتاب
|
216
|
|
|
2
|
موضوعات خاص دفاع مقدس
|
5/2
|
%15/1
|
|
3
|
موضوعات مرتبط با دفاع مقدس (غیرمستقیم)
|
4
|
%85/1
|
|
|
جمع دو و سه
|
5/6
|
%3
|
ارزیابی کتب درسی:
ازمجموع دوازده کتاب اول ودوم وسوم راهنمایی کتب فارسی، تاریخ، تعلیمات اجتماعی، تعلیمات دینی، اطلاعات ذیل حاصل گردید:
الف) کتب زیرهیچ مطلبی درخصوص دفاع مقدس (مستقیم یا غیرمستقیم) نداشت:
1- تاریخ اول
2- اجتماعی اول
3- تاریخ سوم
4- اجتماعی دوم
5- اجتماعی سوم
6- فارسی سوم
ب) مواردی که به صورت مستقیمیرامون دفاع مقدس نقل گردیده است:
1- کتاب فارسی دوم دردو درس وده صفحه
2- کتاب تاریخ سوم نیمی ازیک درس ودرسه صفحه
ج) مواردی که به صورت غیرمستقیم (پیرامون بسیج وجهاد وشهید وشهادت)
1- کتاب دینی دوم یک درس درپنج صفحه با عنوان بسیج
2- کتاب دینی سوم یک درس درهفت صفحه با عنوان جهاد ودفاع دراسلام
3- کتاب دینی اول دو درس درنه صفحه با موضوع شهید وشهادت
4- کتاب فارسی اول فقط یک سطربه صورت اشاره
5) کل صفحات دوازده کتاب بررسی شده1384صفحه می باشد که درسیزده صفحه ازآن به صورت خاص موضوع دفاع مقدس مطرح گردیده است وبه صورت غیرمستقیم 21صفحه به مباحث بسیج وجهاد وشهادت پرداخته است.غ/8/8
فرم ارزیابی کتابهای درسی راهنمایی
نام کتاب: تاریخ سال تحصیلی: سوم
تعداد کل صفحات: 97 تعداد کل دروس: شانزدهم
تعداد صفحات مربوط به دفاع مقدس: سه صفحه (با موضوع جنگ)
تعداد دروس مربوط به دفاع مقدس: نیمی ازیک درس
تعداد صفحات مفاهیم: 5/1
تعداد صفحات تصاویر:5/1
درصد مطالب مربوط به دفاع مقدس: %09/3
نیاز به تجدید نظردارد وکمیت مطالب مورد توجه قرارگیرد.
شماره صفحات مربوط:93-94-95 با عنوان، جنگ درسه صفحه
کارشناس: سهراب فاضل
فرم ارزیابی کتابهای درسی راهنمایی
نام کتاب: فرهنگ اسلامی وتعلیمات دینی سال تحصیلی: سوم
تعداد کل صفحات: 114 تعداد کل دروس: 20
تعداد صفحات مربوط به دفاع مقدس: 7 صفحه درمورد (جهاد ودفاع دراسلام)
تعداد دروس مربوط به دفاع مقدس:یک درس
تعداد صفحات مفاهیم: 7
تعداد صفحات تصاویر:-
درصد مطالب مربوط به دفاع مقدس: %09/3
نیاز به تجدید نظردارد وکمیت مطالب مورد توجه قرارگیرد.
شماره صفحات مربوط:67-68-69-70-71-72-73 مستقیم درمورد دفاع مقدس نیست. فقط ازجهاد ودفاع دراسلام مطالبی دارد.
کارشناس: سهراب فاضل
فهرست منابع ومآخذ
1- تاریخ سال اوّل راهنمایی، دفتربرنامه ریزی وتالیف کتابهای درسی، 1384.
2- تاریخ سال دوم راهنمایی، دفتربرنامه ریزی وتالیف کتابهای درسی، 1384.
3- تاریخ سال سوم راهنمایی، دفتربرنامه ریزی وتالیف کتابهای درسی، 1384.
4- تعلیمات اجتماعی سال اوّل راهنمایی، دفتربرنامه ریزی وتالیف کتابهای درسی، 1384.
5- تعلیمات اجتماعی سال دوم راهنمایی، دفتربرنامه ریزی وتالیف کتابهای درسی، 1384.
6- تعلیمات اجتماعی سال سوم راهنمایی ، دفتربرنامه ریزی وتالیف کتابهای درسی، 1384.
7- تعلیمات دینی سال اوّل راهنمایی، دفتربرنامه ریزی وتالیف کتابهای درسی، 1384.
8- تعلیمات دینی سال دوم راهنمایی، دفتربرنامه ریزی وتالیف کتابهای درسی، 1384.
9- تعلیمات دینی سال سوم راهنمایی، دفتربرنامه ریزی وتالیف کتابهای درسی، 1384.
10- فارسی سال اوّل راهنمایی، دفتربرنامه ریزی وتالیف کتابهای درسی، 1384.
11- فارسی سال دوم راهنمایی، دفتربرنامه ریزی وتالیف کتابهای درسی، 1384.
12- فارسی سال سوم راهنمایی، دفتربرنامه ریزی وتالیف کتابهای درسی، 1384.
نویسنده: سهراب فاضل، عضو هیات علمی دانشگاه امام حسین (ع)
|
