پاسخ به:مقالات تخصصي ايثار و شهادت

bardia_m

کاربر طلایی2

تاریخ عضویت : آذر 1389

تعداد پست ها : 6374

پاسخ به:مقالات تخصصي ايثار و شهادت
یک شنبه 26 دی 1389 12:08 AM

عنوان : بررسي وضعيت رواني جانبازان شيميايي در مقايسه با ساير جانبازان در شهر زنجان
كلمات كليدي : جانباز، جانباز شيميايي، عامل شيميايي، افسردگي، اضطراب، .PTSD
نويسنده : سيد جعفر محقق
موضوعات مقالات :ايثار و شهادت

چكيده

با توجه به تعداد كثير جانبازان شيميايي در جامعه، لزوم بررسي وضعيت رواني ايشان مشخص مي شود.

اين مطالعه يك مطالعة هم گروهي گذشته نگر بوده به وسيلة توزيع پرسشنامه هايي بين جانبازان شيميايي و غيرشيميايي و سپس ارزيابي و مقايسة آنها با يكديگر انجام پذيرفته در جانبازان شيميايي PTSD است. بر اساس مطالعة انجام شده ميزان افسردگي، اضطراب و و غيرشيميايي به ترتيب 47.5 و 48.3 درصد، 11.3 و 7.9 درصد، 40 و 28.1 درصد بود كه اختلاف معني داري را نشان نداد، در حاليكه تفاوت معني داري بين اين سه متغير به صورت مجزّا با عواملي از قبيل نحوة اعزام از طريق گروههاي سه گانه (ارتش، سپاه و بسيج) و نيز شغل ارتباط معني دار داشت ولي با سنّ موقع حادثه، سطح سواد و نوع عامل شيميايي بي ارتباط بود.

مقدمه

با توجه به استفاده سلاحهاي شيميايي در جنگ هاي محدودي جهان و در بيشترين مقدار آن درجنگ تحميلي عراق عليه ايران و اثرات مخرب آن و نيز حضور جانبازان شيميايي به عنوان سند اين مدعا در كشور، اهميت مطالعه در رابطه با اين موضوع و اثرات آن به وضوح مورد توجه قرار مي گيرد. همچنين مشاهده اثرات رواني در پي استفاده از اين سلاحها در موارد حاد (بالاخص در مورد گاز خردل) و عدم مطالعة دقيق اثرات مزمن آن اهميت موضوع را بيشتر مي نمايد. به همين جهت بايستي بررسي دقيق مسائل رواني اين طيف جهت بهبود كيفيت زندگي ايشان و حتي الامكان درمان مسائل خاص عصبي رواني صورت گيرد. همچنين اثرات مزمن و طولاني مدت اين مواد بر روي وضعيت جسمي فرد اين امكان را پيش مي آورد كه جانباز شيميايي به صورت طولاني مدت دچار درگيري ذهني ناشي از صدمات جسمي وارده بوده و اين امر احتمال بروز اختلالات ناشي از استرس را افزايش دهد. بنابراين با توجه به حضور ايشان در جامعه و حق مسلم جهت زندگي با كيفيت مناسب و سلامتي جسمي و رواني در حداكثر حالت ممكن، مطالعه پيش رو مي تواند نتايج مفيدي را در باب ميزان سلامت رواني نامبردگان و بهبود وضعيت ايشان حاصل نمايد.

انواع گازهاي شيميايي

گازهاي شيميايي به سه دسته گازهاي اعصاب ، گازهاي عامل تاول زا و گازهاي عامل خفه كننده تقسيم مي شوند كه در اعضايي مانند چشم ، بيني ، دهان ، ريه و پوست اثراتي بر جاي مي گذارد كه اگر چه كشنده نيست اما ناتواني هاي جسمي ماندگار پديد مي آورد.

اثرات گاز خردل

تهييج(CNS) بعد از مواجهه خردل منجر مي شود به تشنج و C. N. S depression گزارش شده است.

تشنج و آريتمي قلبي به نظر مي رسد كه فقط بعد از دوزهاي بي نهايت حاد و زياد ايجاد شود. احتمالاً فقط با تجهيزات آزمايشگاهي دست يافتني است. آسيب ديدگان خردل جنگ ايران و عراق ابنور ماليتي هاي قلبي يا CNS شديدي را نشان ندادند.

نشانه هاي عصبي رواني حاد، شامل افسردگي شديد و تغييرات ذهني بعد از مواجهه با دوز بالا به عوامل خردل معمول است. اين نشانه ها هم مستقيماً با مواد شيميايي و به طور ثانويه با ديگر تغييرات فيزيولوژيكي به وجود مي آيند.

پيگيري كارگران آلماني نيروگاههاي جنگي شيميايي يك شيوع بالاي اختلالات نرولوژيكي متعدد مشتمل بر تخريب تمركز، كاهش ليبيد و افزايش حساسيت حسي را نشان داده است. اين كه تا چه اندازه گاز خردل مؤثر بوده واضح نيست چون در معرض قرار گرفتن هاي چند وجهي به ديگر عوامل دربرگيرنده عوامل عصبي مشخص شده كه اتفاق افتاده بستگي دارد( 19 (

سيستم و رفتار عصبي مركزي (عوامل اعصاب)

تغييرات رفتاري در افراد در معرض (دربرابر) مواد شيميايي منع شده در گزارشات متعددي مورد بحث قرار گرفته است. وقوع اثرات رواني در افراديكه در معرض شديد عوامل اعصاب قرار گرفته اند. بيشتر بوده است . اما ممكن است آنها (احتمالاً بيشتر به كرات اتفاق مي افتد موارد شناخته شده به صورت معمول ) در افراديكه در معرض قرارنگرفته يا در معرض كمي قرار گرفته اند. و نشانه هاي جسمي كمي دارند يا ندارند.، ايجاد شود.

هر چند اين اثرات ممكن است با تأخير يك روزه پس از مواجهه شروع شوند، آنها معمولاً در خلال چند ساعت شروع مي شوند و از چند روز تا چند هفته طول مي كشند.

شكايت هاي معمول در برگيرنده احساس ناراحتي، كشش(سفتي) و خستگي است.

اشخاص در معرض قرار گرفته ممكن است فراموشكار باشند و اطرافيان آنها ممكن است گزارش كنند كه آنها تحريك پذيرند، به سؤالات ساده به صراحت و سرعت معمول پاسخ نمي دهند و عموماً قضاوت آسيب ديده را نشان مي دهند، ادراك ضعيف، توانايي كاهش يافته جهت ارتباط و گيجي خفيف موقعيتي.

اختلال مغزي شديد مانند توهم يا اختلال درك زماني و مكاني ، جزء مجموعه علائم نيستند( 19 )

تعريف واژه ها

جانباز : فردي كه در ميدان نبرد دچار آسيب (جسمي و / يا رواني) شده باشد. جانباز شيميايي : فردي (نظامي يا داوطلب غير نظامي) كه در ميدان جنگ حداقل يكبار در معرض مؤثر نوع يا انواعي سلاح هاي شيميايي مورد استفاده در جنگ عراق عليه ايران قرار گرفته باشد.

(post traumatic stress disorder) PTSD حالتي كه براي شخص پس از يك واقعه تهديد كنندة حيات خود يا نزديكان ايجاد مي شود كه بر اساس معيارهاي DSM-IV به عنوان تعريف عملياتي استفاده كرديم.

افسردگي : استفاده از تست افسردگي بك امتياز متوسط به بالا در تست -(Beck) افسردگي به عنوان معيار تشخيصي استفاده شده است.

اضطراب : امتياز متوسط به بالا در تست اضطراب زونگ به عنوان معيار تشخيصي استفاده شده است.

سپاه : نيرويي كه پس از پيروزي انقلاب اسلامي جهت حفظ و حراست از انقلاب تشكيل شد. و به فعاليتهاي نظامي، سياسي و فرهنگي مشغول است.

بسيج : نيرويي شبه نظامي و مردمي كه بر اساس اعتقادات و فرامين رهبري انقلاب تشكيل و به كار گرفته شد. فعاليت اين نيرو محدود به مسائل نظامي نمي شود و مسائل فرهنگي مذهبي را نيز در بر مي گيرد.

:PTSD

PTSD مي تواند پس از هر حادثه تلخي آغاز گردد. يك حادثه تلخ، حادثه اي مي باشد كه ما در آن احساس خطر مي كنيم، زندگي مان در معرض تهديد است يا شاهد مردن و يا مجروح شدن ديگران باشيم.

علائم PTSD مي تواند بعد از يك تاخير چند هفته اي و يا چند ماهه شروع گردند. آنها معمولاً در طي 6 ماه پس از حادثه ناگوار ظاهر مي گردند.

بسياري احساس غم عميق، افسردگي، اضطراب، احساس گناه و يا عصبانيت مي كنند.

فشار رواني و افسردگي :

عقيده بر اين است كه اپيزود اول يك فشار رواني موجب ايجاد تغييرات غير پايدار در بيولوژي مغز مي شود.در نتيجه، فرد حتي بدون هر گونه فشار رواني خارجي، مستعد بروز اپيزودهاي بعدي اختلالات خلقي مي شود برخي از متخصصين معتقدند كه حوادث زندگي نقش اصلي در افسردگي ايفا مي كنند.

مطالعات انجام شده:

1) بر اساس بررسي انجام شده توسط دكتر ممتازي طبق معيارهاي DSM-IV در دو گروه مورد شاهد 80 نفري كه 40 نفر داراي مواجهه جانباز شيميايي و 40 نفر بدون مواجهه جانبازان غير شيميايي بودند نشان داده شد كه ميزان افسردگي در گروه بدون 5/67% بوده است، نتيجه اين ارزيابي اثرات رواني مواجهه 45 % و در گروه داراي مواجهه 5 طولاني مدتي است كه سلاحهاي شيميايي بر روي افراد مي گذارد كه معمولاً نيز مورد توجه قرار نمي گيرد.

2) در مطالعه اي ديگركه توسط دكتر ممتازي و همكاران بر روي 380 جانباز جنگ تحميلي بر اساس معيارهاي IV -DSM انجام شد، عده اي از اين افراد ( 182 نفر ) علائمي مزمن و متفاوت با علائم DSM -IVداشتند (مثلاً مواجهه مجدد يا تداعي و اجتناب از واقعه را نداشتند) كه اين به عنوان« سندرم جانباز» نامگذاري شد كه در جانبازان ايراني با فرهنگ و اعتقاد خاص مشاهده گرديد.

3) در مطالعه اي كه در سال 2004 در اسرائيل بر روي افراد در معرض تهديد جنگ افزارهاي شيميايي و بيولوژيكي قرار گرفته در جنگ دوم خليج فارس صورت گرفت، نشان داد كه ميزان اضطراب و نگراني افراد از خطر ايجاد جنگ سوم در روز اول جنگ نسبت به قبل از جنگ افزايش يافته و اين ميزان در زنان بيش از مردان بوده است. كه اين تحقيق با تكميل پرسشنامه اي دو ماه قبل از شروع جنگ و روز اول جنگ صورت گرفته است. ( 15)

4)در مطالعه اي كه از سال 1980 تا 1988 بر روي 60 هزار نفر ازافراد در معرض سلاح شيميايي قرار گرفته شهرستان سردشت صورت گرفت نتايج به شرح زير بود: افراديكه در معرض هم سطوح بالا و هم پايين از سلاح شيميايي قرار گرفته بودند در مقايسه با دو شهرديگر كه فقط در معرض سطوح بالا يا در معرض سطوح پايين قرارگرفته بودند مشكلات رواني بيشتري را نشان دادند.مطالعه نشان داد كه افسردگي، اضطراب و PTSD در بين افراد مقيم در بخش هايي كه در معرض سطوح بالايي از سلاحهاي شيميايي همچنين شايع مي باشد.(12 و16)

5)با جمع آوري اطلاعات از يك مطالعه اي كه بين سالهاي 1994 تا 1996 قبل از واقعه خميسيه عراق انجام شد،عملكردهاي اعصابي رفتاري140 نفراز مصدومين جنگ خليج فارس كه در معرض سطوح بالا، متوسط، پايين تا صفر از سارين و سيكلوسارين قرار گرفته اند مورد ارزيابي قرار گرفت ، نتايج بدست آمده اين بود كه در معرض قرار گيري سارين و سيكلوسارين به طور چشمگيري با كاهش عملكرد اعصابي رفتاري در مشاغلي كه نيازمند سايكوموتور ظريف هستند وهمچنين توانايي هاي حسي فضائي4 تا 5سال پس از مواجهه همراه بود. (11)

6)در مطالعه اي كه بر روي 70 بيمار در معرض گازهاي شيميايي قرار گرفته در جنگ تحميلي عراق عليه ايران، در سال 1990 صورت گرفت ، نتايج اين بود كه اختلالات رواني شايع اين سلاحهاي شيميايي به قرار زير بود: اختلالات افسردگي ماژور، اختلالات افسردگي ديس تايميك ، اختلالات تطابقي به طور عمده از نوع افسردگي، اختلالات اضطرابي و درصد پاييني از ديگر اختلالات عصبي بود . نكته قابل توجه شيوع بالاي افسردگي در اين گروه بود. (9)

7) در مطالعه اي كه در سال 83 در دانشگاه بقيه ا... بر روي 100 نفر جانباز شيميايي گاز خردل صورت گرفت نتايج بدست آمده بدين صورت بود:

ميانگين سلامت عمومي در جانبازان34/47 بدست آمد كه بيانگر اختلال در سلامت افراد بود. همچنين بين متغيرهايي از قبيل سطح تحصيلات، شغل و سابقه بستري روان پزشكي جانباز با سلامت عمومي ارتباط معنادار وجود داشت.( 18)

اهداف پژوهش :

هدف كلي طرح :

بررسي وضعيت رواني جانبازان شيميايي در مقايسه با ساير جانبازان در شهر زنجان.

اهداف جزئي :

• تعيين ميزان اضطراب در جانبازان شيميايي

• تعيين ميزان افسردگي در جانبازان شيميايي

• تعيين ميزان PTSD در جانبازان شيميايي

• تعيين ميزان PTSD بر اساس داشتن يا نداشتن صدمات جسمي ناشي از جنگ. • تعيين ميزان PTSD بر اساس ميزان تحصيلات

• تعيين ميزان PTSD ،اضطراب و افسردگي بر اساس گروههاي سه گانه (ارتش، سپاه، بسيج و نيروهاي مردمي)

• تعيين ميزان PTSD ، اضطراب و افسردگي بر اساس سن زمان حادثه

روش پژوهش:

مطالعه حاضر به روش همگروهي تاريخي (HISTORICAL COHORT) انجام شده است.

جمع آوري نمونه :

با توجه به جمعيت هدف ما كه جانبازان شيميايي بودند و نيز جمعيت مقايسه كه جانبازان غير شيميايي بودند، بايستي تعداد مساوي از هر دو گروه به صورت تصادفي انتخاب مي شد. كه با استعلام اسم و آدرس از بنياد جانبازان اين امر محقق مي گرديد . ولي پس از دريافت اسامي و آدرس و پيگيري متوجه شديم اكثر آنها متعلق به چند سال قبل بوده و بعضاً عوض شده يا اشتباهند. لذا خود شروع به پيگيري و يافتن جانبازان از سطح شهر، ادارات و محلهاي كار نموديم.

روش كار شامل توجيه شخص مورد نظر(case يا شاهد ) و سپس ارائه فرمها وتستهاي مربوطه جهت تكميل و بازپسگيري آنها بود.

فرمها شامل يك فرم اطلاعات شخصي بود كه در واقع قسمت مهمي از متغيرهاي پژوهش را تشكيل مي دادند كه شامل : سن- سن موقع حادثه – تحصيلات – تأهل يا تجرد يا جدا شده – شغل(شاغل، بيكار، بازنشسته يا از كار افتاده) – وضعيت اعزام ( ارتش ، سپاه، بسيج، نيروهاي مردمي) – سابقه مسائل اعصاب و روان مي باشد.

جامعه پژوهش :

كليه افراديكه در در جنگ تحميلي عراق عليه ايران دچار مصدوميت شده و اصطلاحاً جانباز ناميده مي شوند و در هنگام مطالعه ساكن شهر زنجان بودند.

واحد پژوهش :

تك تك جانبازان باقيمانده از جنگ تحميلي عراق عليه ايران ساكن در شهر زنجان.

متغيرها :

: PTSD متغير وابسته رتبه اي

اضطراب : متغير وابسته رتبه اي

افسردگي : متغير وابسته رتبه اي

سن حين حادثه : متغير زمينه اي گسسته

نحوه اعزام از طريق گروههاي سه گانه (ارتش، سپاه، بسيج) : متغير زمينه اي

سطح سواد : متغير زمينه اي

صدمات جسمي شيميايي : متغير مستقل

صدمات جسمي غيرشيميايي : متغير زمينه اي

نوع سلاح ايجاد كننده مصدوميت : متغير مستتقل

جانباز شيميايي يا غير شيميايي : متغير مستقل

روش انتخاب نمونه :

حجم نمونه بر اساس تعداد جانبازان شهر زنجان 300 جانباز به صورت تصادفي انتخاب شدند كه نيمي از آنها شيميايي و نيمي غيرشيميايي بودند.

روش اجراي پژوهش :

پس از گرفتن ليست تعداد ي از جانبازان، پرسشنامه هاي طرح جهت تكميل به ايشان تسليم شده و پس از تكميل باز پس گرفته شد.

پرسشنامه ها شامل يك پرسشنامه اطلاعات كلي و متغيرها، تست اضطراب زونگ ، تست PCL- M و تستIES-Rجهت بررسيPTSD و تست افسردگي بك بودند.

شرايط نمونه ها :

جانبازان باقيمانده از جنگ تحميلي عراق عليه ايران كه حداقل 25 % مصدوميت داشته باشند. در مورد جانبازان شيميايي برخورد مؤثر با سلاح شيميايي در زمان جنگ كه علامت دار بوده باشد مد نظر گرفته شده است.

روش تجزيه و تحليل : پرسشنامه ها توسط يك روانشناس باليني تجزيه و تحليل شدند. سپس كلّيه اطلاعات پرسشنامه ها وارد كامپيوتر گرديد و با استفاده از نرم افزار SPSS و انجام آزمون آماري Chi -square تجزيه و تحليل گرديد.

تستهاي استفاده شده در اين پژوهش نيز شامل موارد زير است:

تست بك (جهت بررسي اختلال افسردگي)

در طي بررسي و استفاده از اين تست نمرة كسب شدة هر نفر را محاسبه نموده و سپس بر مبناي DSM-IV كه در ذيل آمده است – ارزيابي صورت گرفت:

نرمال 10-1

تغييرات خفيف خلقي 16-11

افسردگي خفيف 20-17

افسردگي باليني ≥20

كه پس از بدست آمدن نتايج جهت ارزيابي بهتر و منسجم تر تغييرات خفيف خلقي و افسردگي خفيف را يك گروه و افسردگي شديد و بسيار شديد را نيز يك گروه در نظر گرفتيم.

تست SAS (تست زونگ)

كه بر اساس معيارهاي DSM- IV جهت ارزيابي اضطراب از آن استفاده شده است.

سپس طبق جدول زير اضطراب در افراد را طبقه بندي نموديم :

20-44	طيف نرمال
45-59	خفيف
≤60	اضطراب باليني

تست IES-R

كه بر اساس معيارهايIV -DSM به عنوان ارزيابي PTSD از آن استفاده شد . جمع سؤالات (22 سؤال) كه از صفر تا 4 نمره گذاري مي شدند را بر اساس ذيل طبقه بندي نموديم:

0-33	نرمال
34 ≤	مشكوك به PTSD

تست M PCL-M

كه بر اساس معيارهاي DSM-IV جهت ارزيابي PTSD از آن استفاده شد.

جمع سؤالات( 17 سؤال) اين تست كه از 1 تا 4 نمره دهي شده بود را بر اساس ذيل دسته بندي نموديم:

تا 49	نرمال
50 و بالاي آن	PTSD

لازم به ذكر است جهت افزايش حساسيت و اطمينان تستهاي مربوط به PTSD اشتراك بين هر دو تست يعني M- PCL و R - IES را بدست آورده اين افراد را (كه 52 نفربودند) به عنوان جمعيت PTSD مد نظر گرفتيم.

پس از جمع آوري اطلاعات و وارد نمودن جزء به جزء آن ها به رايانه جداول و نتايجي حاصل شد كه به تفصيل شرح داده خواهد شد.

ملاحظات اخلاقي :

كلية اطلاعات دريافت شده در رابطه با جانبازان به صورت كاملاً محرمانه باقي خواهد ماند ضمن اينكه پرسشنامه ها بدون ذكر نام مي باشند.

نتايج :

پس از جمع آوري فرم هاي مربوطه و حذف تعدادي از آنها، تعداد 169 نفر مورد بررسي قرار گرفتند كه 89 نفر غير شيميايي و 80 نفر شيميايي بودند.

سن افراد در اين پژوهش بين 34 تا 52 سال بود و ميانگين 43 سال داشتند.

سن موقع حادثة افراد را به سه طيف تقسيم كرديم كه افراد زير 18 سال 50 نفر، 19 تا 25 سال 102 نفر و 26 سال و بيشتر 17 نفر بودند.

بر اساس هر دو تست PTSD ، IES-R و PCL-M با صدمات جسمي شيميايي يا غيرشيميايي ارتباط معني داري نداشت.

همچنين بر اساس تست بك، افسردگي نيز ارتباط معني داري با صدمات جسمي شيميايي و يا غير شيميايي نداشت.

در برسي افسردگي در جانبازان با توجه به نوع شغل نتايج به اين شرح بدست آمده : ميزان افسردگي باليني در شاغلين مشاغل آزاد 3/77 درصد، در كارمندان1/45 درصد و در افراد بازنشسته و بيكار6/28 درصد، بود.

جدول 1 : توزيع فراواني وضعيت اضطراب جانبازان شهر زنجان در دو گروه شيميايي و غيرشيميايي

ميزان اضطراب	گروه		جمع
ميزان اضطراب	شيميايي	غير شيميايي	جمع
نرمال	35 نفر(8/43)	55 نفر(8/61)	90 نفر(3/53)
خفيف	36نفر(45)	27 نفر(3/30)	63 نفر(3/37)
اضطراب باليني	9نفر(3/11)	7 نفر(9/7)	16 نفر(5/9)
جمع	80نفر(100)	89 نفر(100)	169 نفر(100)

اعداد داخل پرانتز نشان دهنده درصد مي باشند. 063/0P=

جدول 2: بررسي PTSD توسط تستIES-Rدر دو گروه شيميايي و غيرشيميايي

ميزان PTSD	گروه		جمع
	شيميايي	غير شيميايي
نرمال	30 نفر ( 5/37)	37 نفر(6/41)	67 نفر(6/39)
مشكوك به PTSD	50 نفر(5/62)	52 نفر(4/58)	102 نفر(4/60)
جمع	80 نفر(100(	89 نفر(100)	169 نفر(100)

P : 0.589

جدول 3 : بررسي PTSD توسط تستPCL-M دردو گروه شيميايي و غيرشيميايي

ميزان PTSD	گروه		جمع
	شيميايي	غير شيميايي
نرمال	48 نفر(60)	64 نفر(9/71)	112 نفر(3/66)
داراي PTSD	32 نفر(40)	25 نفر(1/28)	57 نفر(7/33)
جمع	80 نفر(100	89 نفر(100(	169 نفر(100)

P : 0.102

جدول 4 : توزيع فراواني ميزان افسردگي باليني در جانبازان شهر زنجان در دو گروه شيميايي و غيرشيميايي

ميزان افسردگي	گروه		جمع
	شيميايي	غير شيميايي
نرمال	21 نفر(3/26)	19 نفر(3/21)	40 نفر (7/23)
خفيف	21 نفر(3/26)	27 نفر(3/30)	48 نفر(4/28)
افسردگي باليني	38 نفر(5/47)	43 نفر(3/48)	81 نفر(9/47)
جمع	80 نفر(100)	89 نفر(100)	169 نفر(100(

P : 0.711

جدول 5 : نمايش ميزان اضطراب در جانبازان شهر زنجان بر اساس ميزان تحصيلات.

ميزان اضطراب	تحصيلات		جمع
	زير ليسانس	ليسانس و بالاتر
نرمال	58 نفر(50)	32 نفر(4/60)	90 نفر (3/53)
خفيف	46 نفر(7/39)	17 نفر(1/32)	63 نفر (3/37)
اضطراب باليني	12 نفر(3/10)	4 نفر(5/7)	16 نفر(5/9)
جمع	116 نفر(100(	53 نفر(100(	169 نفر(100(

P : 0.450

جدول 6 : نمايش اضطراب در جانبازان شهر زنجان بر اساس شغل

ميزان اضطراب	شغل			جمع
	كارمند	آزاد	بازنشسته و بيكار
نرمال	75 نفر(4/56)	6 نفر(3/27)	9 نفر(3/64)	90 نفر (3/53)
خفيف	47 نفر(3/35)	11 نفر(50)	5 نفر(7/35)	63 نفر(3/37)
اضطراب باليني	11 نفر(3/8)	5 نفر(7/22)	0 نفر(0)	16 نفر(5/9)
جمع	133 نفر(100(	22 نفر (100(	14 نفر(100)	169 نفر(100(

P : 0.039

جدول 7 : نمايش ميزان اضطراب در جانبازان شهر زنجان بر اساس وضعيت اعزام از طريق گروههاي سه گانه .

ميزان اضطراب	وضعيت هنگام اعزام			جمع
ميزان اضطراب	بسيج	سپاه	ارتش	جمع
نرمال	54 نفر(60)	5 نفر(20)	31 نفر(5/58)	90 نفر(3/53)
خفيف	28 نفر(1/31)	17 نفر(68)	18 نفر(34)	63 نفر(3/37)
اضطراب باليني	8 نفر(9/8)	3 نفر(12)	4 نفر(5/7)	16 نفر(5/9
جمع	90 نفر(100	25 نفر(100	53 نفر(100	169 نفر(100

P : 0.008

جدول 8 : نمايش ميزان اضطراب در جانبازان شهر زنجان بر اساس سن موقع حادثه

ميزان اضطراب	سن موقع حادثه			جمع
ميزان اضطراب	زير 18 سال	19- 25 سال	26 سال و بالاتر	جمع
نرمال	27 نفر(54)	54 نفر(9/52)	9 نفر(9/52)	90 نفر(3/53)
خفيف	20 نفر(40)	37 نفر(3/36)	6 نفر(3/35)	63 نفر(3/37)
اضطراب باليني	3 نفر(6)	11 نفر(8/10)	2 نفر(8/11)	16 نفر(5/9)
جمع	50نفر(100)	102نفر(100)	17 نفر(100)	169 نفر(100)

P : 0.899

جدول 9: نمايش اشتراك جانبازاني كه از نظرIES-Rمشكوك به PTSD شناخته شدند با افراديكه از نظرPTSD ، PCL-Mداشتند.

ميزان PTSD	گروه		جمع
ميزان PTSD	داراي PTSD	نرمال	جمع
نرمال	5 نفر(3(	62 نفر(7/36)	67 نفر(6/39)
مشكوك به PTSD	52 نفر(8/30)	50 نفر(6/29)	102 نفر(4/60)
جمع	57 نفر(7/33)	112 نفر(3/66)	169 نفر(100)

جدول 10 : تفكيك جانبازاني كه داراي PTSD شناخته شدند به دو گروه شيميايي و غيرشيميايي شيميايي

ميزان PTSD	گروه		جمع
ميزان PTSD		غيرشيميايي	جمع
نرمال	50 نفر (5/62)	67 نفر(3/75)	117 نفر(2/69)
داراي PTSD	30 نفر(5/37)	22 نفر(7/24)	52 نفر(8/30)
جمع	80 نفر(100)	89 نفر(100)	169 نفر(100)

P : 0.072

جدول 11 : تفكيك جانبازاني كه داراي PTSD شناخته شدند بر اساس اعزام توسط گروه هاي سه گانه

ميزان PTSD	وضعيت هنگام اعزام			جمع
ميزان PTSD	بسيج	سپاه	ارتش	جمع
نرمال	71 نفر(9/78)	12 نفر(48)	33 نفر(3/62)	116 نفر(69)
داراي PTSD	20 نفر(1/21)	13 نفر(52)	20 نفر(7/37)	53 نفر(31)
جمع	91 نفر(100)	25 نفر(100 )	53 نفر(100)	169 نفر(100)

P : 0.006

جدول 12 : تفكيك جانبازان داراي PTSDبر اساس شغل

ميزان PTSD	شغل			جمع
ميزان PTSD	كارمند	آزاد	بازنشسته و بيكار	جمع
نرمال	95 نفر(4/71)	11 نفر(50)	11 نفر(6/78)	117نفر(2/69)
داراي PTSD	38 نفر(6/28)	11 نفر(50)	3 نفر(4/21)	52 نفر(8/30)
جمع	133 نفر(100)	22 نفر(100)	14 نفر(100)	169 نفر(100)

P : 0.096

جدول 13 : بررسي جانبازان داراي PTSD بر اساس ميزان تحصيلات

ميزان PTSD	ميزان تحصيلات		جمع
ميزان PTSD	ليسانس و بالاتر	زير ليسانس	جمع
نرمال	41 نفر(4/77)	76 نفر(5/65)	117 نفر(2/69)
داراي PTSD	12 نفر(6/22)	40 نفر(5/34)	52 نفر(8/30)
جمع	53 نفر(100)	116 نفر(100)	169 نفر(100)

P : 0.122

جدول 14 : بررسي جانبازان داراي PTSD بر اساس سن موقع حادثه

ميزان PTSD	سن موقع حادثه			جمع
ميزان PTSD	زير 18 سال	19- 25 سال	26 سال و بالاتر	جمع
نرمال	37 نفر(74)	67 نفر(7/65)	13 نفر(5/76)	117نفر(2/69)
داراي PTSD	13 نفر(26)	35 نفر(3/34)	4 نفر(5/23)	52 نفر(8/30)
جمع	50 نفر(100)	102 نفر(100)	17 نفر(100)	169 نفر(100)

P : 0.460

جدول 15 : نمايش بررسي جانبازان داراي PTSDبراساس عامل شيميايي استفاده شده

ميزان PTSD	عامل شيميايي استفاده شده				جمع
ميزان PTSD	عوامل اعصاب	خردل	هر دو	نامعلوم	جمع
نرمال	8 نفر(1/47)	5 نفر) 4/71)	23 نفر( 5/60)	14 نفر ( 8/77)	50 نفر(5/62)
داراي PTSD	9 نفر(9/52)	2نفر(6/28)	15 نفر(5/39)	4 نفر ( 2/22)	30 نفر(5/37)
جمع	17نفر(100)	7 نفر(100)	38 نفر(100)	18 نفر(100)	80 نفر(100)

P : 0.287

جدول 16 : نمايش ميزان افسردگي باليني بر اساس سن موقع حادثه

ميزان افسردگي	سن موقع حادثه			جمع
ميزان افسردگي	زير 18 سال	25 -19 سال	26 سال و بالاتر	جمع
نرمال	13 نفر(26)	25 نفر(5/24)	2 نفر(8/11)	40 نفر(7/23)
خفيف	9 نفر(18)	34 نفر(3/33)	5 نفر(4/29)	48 نفر(4/28)
افسردگي باليني	28 نفر(56)	43 نفر(2/42)	10 نفر(8/58)	81 نفر(9/47)
جمع	50 نفر(100)	102 نفر(100)	17 نفر (100)	169 نفر(100)

P : 0.218

جدول 17 : نمايش ميزان افسردگي باليني بر اساس شغل

ميزان افسردگي	شغل			جمع
ميزان افسردگي	كارمند	آزاد	بازنشسته و بيكار	جمع
نرمال	36 نفر (1/27)	0 نفر( 0)	4 نفر(6/28)	40 نفر(7/23)
خفيف	37 نفر(8/27)	5 نفر(7/22)	6 نفر(9/42)	48 نفر(4/28)
افسردگي باليني	60 نفر(1/45)	29 نفر(3/77)	4 نفر (6/28)	81 نفر(9/47)
جمع	133 نفر(100)	22 نفر(100)	14 نفر(100)	169 نفر(100)

P : 0.014

جدول 18 : نمايش افسردگي باليني و تناسب آن بر اساس وضعيت هنگام اعزام از طريق گروههاي سه گانه

ميزان افسردگي	وضعيت هنگام اعزام			جمع
ميزان افسردگي	بسيج	سپاه	ارتش	جمع
نرمال	33 نفر(6/35)	1 نفر(4)	7 نفر(2/13)	41 نفر(8/23)
خفيف	21 نفر(3/23)	11 نفر(44)	16 نفر(2/30)	48 نفر(6/28)
افسردگي باليني	37 نفر(1/41)	13 نفر (52)	30 نفر(6/56)	80 نفر(6/47)
جمع	91 نفر(100)	25 نفر(100)	53 نفر(100)	169 نفر(100)

P : 0.002

جدول 19 : نمايش ميزان افسردگي باليني و تناسب آن با نوع گاز استفاده شده در جانبازان شيميايي شهر زنجان

ميزان افسردگي	عامل شيميايي استفاده شده				جمع
ميزان افسردگي	عوامل اعصاب	خردل	هر دو	نامعلوم	جمع
نرمال	2 نفر(8/11)	1 نفر(3/14	12 نفر(6/31)	6 نفر (3/33)	21 نفر(3/26)
خفيف	7 نفر(2/41)	4 نفر(1/57)	4 نفر(10.5)	6 نفر(3/33)	21 نفر(3/26)
افسردگي باليني	8 نفر(1/47)	2 نفر(6/28)	22 نفر(9/57)	6 نفر(3/33)	38 نفر(5/47)
جمع	17 نفر(100)	7 نفر(100)	38نفر(100)	18 نفر(100)	80نفر(100)

P : 0.051

جدول 20 : توزيع فراواني وضعيت اضطراب جانبازان شهر زنجان بر حسب صدمات جسمي شيميايي

ميزان اضطراب	صدمات جسمي شيميايي		جمع
ميزان اضطراب	بلي	خير	جمع
نرمال	10 نفر (2/13)	2 نفر(50)	12 نفر(15)
خفيف	30 نفر(5/39)	1 نفر(25)	31 نفر(8/38)
اضطراب باليني	36 نفر(3/47)	1 نفر(25)	37 نفر(3/46)
جمع	76 نفر(100)	4 نفر(100)	80 نفر(100)

P : 0.237

جدول 21 : توزيع فراواني وضعيت اضطراب جانبازان شهر زنجان بر حسب صدمات جسمي غيرشيميايي

ميزان اضطراب	صدمات جسمي شيميايي		جمع
ميزان اضطراب	بلي	خير	جمع
نرمال	30 نفر(6/22)	2 نفر(3/14)	32 نفر(8/21)
خفيف	54 نفر(6/40)	6 نفر(9/42)	60 نفر (8/40)
اضطراب باليني	49 نفر(9/36)	6 نفر(9/42)	55 نفر( 4/37)
جمع	133 نفر(100)	14 نفر(100)	147(100)

P : 0.409

بحث و نتيجه گيري:

طي اين تحقيق نشان داده مي شود كه ميزان اضطراب باليني(متوسط به بالا) در كل جانبازان مورد بررسي قرار گرفته 5/9 درصد بود كه اين ميزان به تفكيك براي جانبازان شيميايي 3/11 درصد و براي جانبازان9/7 درصد بدست آمده كه با توجه به P. :0/063 valueاين اختلاف معنادار نبود.(جدول 1)

همچنين اضطراب باليني در جانبازان تفاوت معني داري را نسبت به سطح سواد نشان نداده ولي ميزان اضطراب بر اساس شغل افراد تفاوت كاملاً معني داري را نشان داد كه در شاغلين مشاغل آزاد بيش از بقيه جانبازان (اعم از كارمند يا بازنشسته و بيكار) بود.

همچنين وضعيت اضطراب باليني بر اساس نحوه اعزام شوندگان از طريق سپاه 12 درصد، بسيج9/8 درصد و ارتش 5/7 درصد، بود كه افزايش ميزان اضطراب در اعزام شوندگان از طريق سپاه به طور مشهودي بالاتر از بقيه بود. لازم به ذكر است كه هيچ يك از اين افراد در حال حاضر در سپاه پاسداران مشغول به كار نبوده و در ادارات ديگر و يا مشاغل آزاد مشغول به كار مي باشند.

همچنين بررسي اضطراب و مقايسه آن بر اساس سن موقع حادثه اختلاف معني داري را در هيچ يك از گروهاي سني تعريف شده نشان نداد.

با توجه به استفاده از دو تست جهت تعيين PTSD در اين مطالعه كه يكي PCL-M و ديگري IES-R بود، جهت افرايش ميزان حساسيت و اطمينان بخشي در اين خصوص ، نتايج هر دو تست را ادغام نموده و اشتراك بين آن دو را به عنوان افراديكه دارايPTSD هستند درنظر گرفتيم. كه 52 نفر(8/30 درصد) شدند. البته ناگفته نماند در تستIES-R افراديكه مشكوك به PTSD (SUSPECT) شناخته شدند4/60 درصد كل جمعيت را تشكيل دادند حال آنكه اين رقم در PCL-M ، 33/7 درصد بود.

در تفكيك اين گروه (افراد داراي (PTSD به شيميايي و غير شيميايي،5/37 درصد جانبازان شيميايي و7/24 درصد جانبازان غير شيمياييPTSD داشتند كه اين تفاوت ازلحاظ آماري معنادار شناخته نشد.

به نظر مي رسد بيش از آنكه نوع صدمه شيميايي يا غير شيميايي بر روي ميزان PTSD افراد اثر داشته باشد، ميزان تهديد كنندگي حيات توسط آن حادثه اهميت دارد.

همچنين در ادامه بررسي افراد داراي PTSD به مقايسه اين گروه بر اساس نحوه اعزام از طريق گروه هاي سه گانه پرداختيم.

نتايج به اين شرح بود كه 52 درصد افراد اعزام شده از طريق سپاه،7/37 درصد افراد ارتش و1/21 درصد افراد اعزام شده از طريق بسيج PTSD را نشان دادند. در اين قسمت نيز افزايش معني دار PTSD در اعزام شوندگان از طريق سپ اه به چشم مي خورد.

در ادامه مطالعه به مقايسه PTSD درمشاغل مختلف پرداختيم كه 6/28درصد كارمندان،50درصد شاغلين مشاغل آزاد و4/21 درصد بازنشتگان و بيكاران داراي PTSD بودند. علي رغم افزايش قابل توجه PTSD در شاغلين مشاغل آزاد اين تفاوت از لحاظ آماري معني دار نبود.

در بررسي PTSD بر اساس سطح سواد نيز اختلاف معني داري در نتايج بدست نيامد . حال آنكه بر اساس مطالعه اي كه در دانشگاه بقيه ا ... بر روي 100 جانباز شيميايي گاز خردل در سال 83 صورت گرفت سطح تحصيلات و نيز شغل با سلامت عمومي و رواني افراد ارتباط معني داري را نشان دادند (18)

در بررسي ما نيز6/22درصد افراد داراي مدرك ليسانس و بالاتر و5/34 درصد افراد زير مدرك ليسانس (فوق ديپلم، ديپلم، و پايين تر) داراي PTSD بودند كه افزايش جزئي را در سطح سواد كمتر شاهديم ولي اين اختلاف از نظر آماري معني دار نبود.

در مقايسه با جانبازان دارايPTSDبر اساس سن موقع حادثه نتايج بر اين شرح بود: 5/30 درصد افراديكه زمان حادثه سن بيش از26 سال داشتند:3/34درصد افراد19- 25 ماه و26 درصد افراد زير18سال PTSD داشتند كه اختلاف بين اين سه گروه از لحاظ آماري معني دار نبود.

بررسيPTSD با عامل شيميايي استفاده شده نشان داد كه 6/28درصد مصدومين گاز خردل 9/52 درصد مصدومين عوامل اعصاب 5/39 درصد مصدومين هر دو عامل و2/22 درصد مصدومين گاز نامعلوم PTSD داشتند. عليرغم تفاوت چشمگير عددي و افزايش آن در مصدومين عوامل اعصاب،اين ارقام از لحاظ اماري معني دار به حساب نيامدند.

ميزان افسردگي باليني در كل جانبازان بر اساس تست بك9/47 درصد بود كه اين ميزان افسردگي متوسط به بالا را نشان مي داد.ميزان افسردگي باليني در جانبازان شيميايي 5/47 درصد و در غير شيميايي3/48 درصد بود كه تقريباً مساوي بودند. اين در حاليست كه بر اساس يك بررسي كه توسط دكتر ممتازي بر روي 80 جانباز( 40 نفر شيميايي و40 نفرغير شيميايي) انجام گرفته است. ( 2) ميزان افسردگي در گروه بدون مواجه 45 درصد و در گروه داراي مواجه 5/67 درصد بود كه نشان دهنده اثرات طولاني مدت مصدوميت با سلاحهاي شيميايي بر روي اعصاب و روان افراد است . با توجه به تفاوت نتايج اين مطالعه با مطالعه اخير ما اين احتمال وجود دارد كه تفصيل جانبازان شيميايي از غير شيميايي به طور كلي درست صورت نگرفته باشد يا اينكه ميزان مصدوميت شيميايي در نتايج اين مطالعات تأثيري بيش از پيش بيني ما داشته است. در مطالعه اي كه در سال 1990 بر روي 70 بيمار در معرض سلاحهاي شيميايي قرار گرفته در جنگ تحميلي عراق عليه ايران صورت گرفته نيز اختلال افسردگي ماژور و افسردگي ديس تاميك جزء اختلالات شايع اين گروه نشان داده شده است. ( 19)

در مقايسه گروههاي سني زمان حادثه و ارتباط آنها با افسردگي نتايج بدست آمده بدين شرح بود: 50 درصد افراد زير 18 سال، 2/42 درصد افراد 19-25 سال و 8/58 درصد افراد 26 سال و بالاتر(سن زمان حادثه) دچار افسردگي باليني بودند كه علي رغم بيشتر بودن اين مقدار در گروه سني بالاي 26 سال، اين نتايج تفاوت معني داري از لحاظ آماري با يكديگر نداشتند. در مطالعه اي هم كه در سال 83 بر روي جانبازان شيميايي گاز خردل در دانشكاه بقبة ا... صورت گرفت ارتباط معني داري بين سلامت عمومي رواني ( افراد با سن مشاهده نشد. ( 18 )

در مطالعه سال 83 كه بر روي 100 نفر از جانبازان شيميايي گاز خردل در دانشگاه بقيه ا... صورت گرفت نيز شغل از متغيرهايي شناخته شد كه در ميزان سلامت عمومي - رواني جانبازان نقش معني داري را ايفا مي كند. ( 18 )

در بررسي افسردگي و ارتباط آن با اعزام از طريق گروههاي سه گانه مشخص شد 6/56 درصد افراد اعزام شده از طريق ارتش، 52 درصد افراد اعزام شده از طريق سپاه و 1/41 درصد افراد اعزام شده از طريق بسيج دچار افسردگي باليني بودند. كه به اندازة معني داري ميزان افسردگي در اعزام شدگان از طريق ارتش از بقيه بيشتر بوده است. در بررسي افسردگي با توجه به عامل شيميايي استفاده شده در جنگ نتايج به شرح زير بوده : 1/47 درصد مصدومين عوامل اعصاب، 6/28 درصد خردل، 9/57 درصد مصدومين از هر دو عامل و 3/33 درصد مصدومين گاز نامشخص افسردگي بالين داشتند. با توجه به 51% :Pvalue و محاسبه شده اين نتايج مرز بين معني دار بودن و نبودن قرار مي گيرند، در صورتيكه نتايج را معني دار تلقي كنيم، ميزان افزايش افسردگي باليني را در مصدومين هر دو گاز در مقايسه با يك گاز مشاهده مي كنيم.همچنين مصدومين عوامل اعصاب نيز از مصدومين گاز خردل افسردگي باليني بيشتري را نشان دادند.

در ميان تغييرات صدمات جسمي شيميايي و نيز صدمات جسمي غير شيميايي با هيچيك از تستها رابطه معني داري را نشان ندادند.

پيشنهادات

با توجه به نتايج به دست آمده از اين تحقيق و اثبات وجود مشكلات روانپزشكي در جانبازان توجه به مشكلات روانپزشكي جانبازان به طور جدي تر پيشنهاد مي گردد . همچنين انجام تحقيقات گسترده تر و تأمين مناسب تر خدمات بهداشتي درماني براي جانبازان نيز مي تواند گامي مفيد در جهت بهبود سلامت رواني اين عزيزان باشد.

منبع: مجموعه مقالات همایش ملی فرهنگ ایثار و شهادت/ دانشگاه زنجان