غیبت، انتظار و حکومت

پی نوشت ها :

1. ابن‌ تیمیه‌ در منهاج‌ السنه`، ج‌ 1،صص‌10و 20، ابن‌ خلدون‌ در مقدمه‌ ص‌ 199، به‌ نقل‌ از کتاب‌ آخرین‌ تحول‌ نشر هیئت‌ قائمیه‌ تهران‌ (مسجد صدریه) زیر نظر محمد مهدی‌ خلخالی‌ ص‌ 90.

2. شجاعی‌ زند، <مقاله‌ دین‌ و دولت>، راهبرد، ش‌ 11، 1375، صص‌ 1 و12.

3. همان.

4. سید کاظم‌ حسینی‌ حایری، ولایه` الامر فی‌ عصر الغیبه`، ج‌ اول، بیروت، مجمع‌ الفکر الاسلامی، 1414 ه . ق، ص‌ 50.

5. ع‌ - باقی، در شناخت‌ حزب‌ قاعدین‌ زمان، قم، نشر دانش‌ اسلامی، 1363، صص‌ 29 و 36.

6. قاضی‌ عبدالجبار، المغنی‌ فی‌ ابواب‌ التوحید و العدل، مصر، انتشارات‌ الدار المصریه` للتأ‌لیف‌ و الترجمه، بی‌ تا، ج‌ 2، ص‌ 20.

7. علامه‌ حلی، کشف‌ المراد (تعلیق‌ حسن‌ زادهِ‌ آملی)، قم، موسسهِ‌ نشر اسلامی، 1413 ه ق، ص‌ 182.

8. شیخ‌ مرتضی‌ انصاری، المکاسب، (چاپ‌ سنگی، 1375 ه. ق) صص‌ 154 - 155.

9. حسین‌ سینا، اندیشه‌ سیاسی‌ شیعی‌ در گذر زمان، به‌ کوشش‌ حسن‌ یوسفی‌ اشکوری، دفتر پنجم‌ (تهران، نشر یادآوران، 1370 ش، ص‌ 46).

10. همان، صص‌ 53 - 54.

11. سید محمد صدر، تاریخ‌ الغیبه` الکبری، (بیروت: دارالتعارف‌ للمطبوعات) الکتاب‌ الثانی، ص‌ 236، الانتظار هو التوقع‌ الدائم‌ لتنفیذ الغرض‌ الالهی‌ الکبیر، و حصول‌ الیوم، الیوم‌ الموعود الذی‌ تعیش‌ فیه‌ البشریه` العدل‌ الکامل‌ بقیاده` و اشراف‌ الامام‌ المهدی.>

12. شجاعی‌ زند، مقالهِ‌ دین‌ و دولت، صص‌ 1 - 12.

13. سید مرتضی، امامت‌ و غیبت‌ (ترجمهِ‌ المقنع‌ فی‌ الغیبه`)، مسجد مقدس‌ جمکران، ص‌ 68 - 69؛ شیخ‌ صدوق، الاعتقادات‌ من‌ مصنفات‌ الشیخ‌ المفید، انتشار المؤ‌تمر العالمی‌ لالفیه` الشیخ‌ المفید؛ الرساله` الاولی‌ فی‌ الغیبه`، ص‌ 14 و 16؛ احمد الکاتب، تطور الفکر السیاسی‌ الشیعی، لندن، دارالشوری‌ للدراسات‌ و الاعلام، 1997 م، صص‌ 271 و 314.

14. مرتضی‌ مطهری، قیام‌ و انقلاب‌ مهدی، انتشارات‌ صدرا، ص‌ 62.

15. شهید ثانی، الروضه` البهیه، قم، مرکز النشر، مکتب‌ الاعلام‌ الاسلامی، 1365، ج‌ 1، صص‌ 134 و 139.

16. شیخ‌ صدوق، الاعتقادات، ص‌ 108.

17. محمد حسن‌ نجفی، جواهر الکلام، تهران، دارالکتب‌ الاسلامیه، 1367، ج‌ 22 صص‌ 195 - 197.

18. محمد حسن‌ حر عاملی، وسائل‌ الشیعه، ج‌ 11، ص‌ 37.

19. اصدار مرکز الرساله`، التقیه‌ فی‌ الفکر الاسلامی، قم، انتشارات‌ مهر، 1419 ه.ق، صص‌ 75 و 80.

20. وسائل‌ الشیعه، ص‌ 464.

21. همان، ص‌ 466.

22. محمد امین‌ استرآبادی، الفوائد المدنیه`، قم، دارالنشر لاهل‌ البیت، بی‌ تا، ص‌ 47.

23. فوائد المدنیه`، ص‌ 40.

24. همان،‌ ص‌ 47.

25. سوره‌ نجم/ آیه‌ 53.

26. مجله‌ فقه، شمارهِ‌ 23، مقالهِ‌ <گذری‌ تاریخی‌ بر اندیشه‌های‌ سیاسی‌ شیعه> (به‌ نقل‌ از کتاب‌ هدایه` الابرار ای‌ الائمه` الاطهار، حسین‌ بن‌ شهاب‌ الدین‌ عاملی، چاپ‌ نجف، ص‌ 187) ص‌ 236.

27. امام‌ خمینی، ولایت‌ فقیه، قم، موسسه‌ نشر آثار حضرت‌ امام، 1373 ش، ص‌ 39.

28. حسن‌ ممدوحی، حکمت‌ حکومت‌ فقیه، قم، انتشارات‌ دفتر تبلیغات‌ اسلامی، 1378 ش، ص‌ 68.

29. سید کاظم‌ حائری، ولایه` الامر فی‌ عصر الغیبه`، قم، مجمع‌ الفکر الاسلامی، 141 ق، ص‌ 67.

30. حسینعلی‌ منتظری، دراسات‌ فی‌ ولایه` الفقیه، پیشین، ج‌ 1 ص‌ 380، 395.

31. نهج‌ البلاغه، خطبهِ‌ 33.

32. ولایت‌ فقیه، ص‌ 19.

33. همان، ص‌ 5.

34. برای‌ نمونه‌ ر.ک. آیات: ابراهیم/52، یونس/ 2، حج/ 49، احزاب‌/ 40، یس/70 و غیره...

35. محمد تقی‌ موسوی‌ اصفهانی، مکیال‌ المکارم، ترجمه‌ مهدی‌ حائری‌ قزوینی، قم: انتشارات‌ مهر قائم، ج‌ 2، ص‌ 235.

36. ر. ک، محمد حکیمی، عصر زندگی، قم: دفتر تبلیغات‌ اسلامی، 1374 ش، چاپ‌ دوم، ص‌ 265.

37. محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ جعفر الکاتب‌ النعمانی، غیبت‌ نعمانی، ترجمه‌ محمد جواد غفاری، تهران: نشر صدوق، 1376، چاپ‌ دوم، ص‌ 285 حدیث‌ 16 و اصول‌ کافی، ج‌ 2، ص‌ 21 حدیث‌ 10، ص‌ 22، حدیث‌ 13 و...

38. امام‌ خمینی، صحیفه‌ نور، مجموعه‌ آثار حضرت‌ امام، قم: موسسهِ‌ تنظیم‌ و نشر آثار حضرت‌ امام، 1370 ش، ج‌ 8، ص‌ 11، ج‌ 20، ص‌ 338.

39. حاجی‌ نوری، مستدرک‌ الوسائل، تهران، مکتبه` الاسلامیه، 1382 ه ق. ج‌ 12، ص‌ 258.

40. ولایت‌ فقیه، همان، ص‌ 135.

41. نور/ 2.

42. مائده`/ 38.

43. بقره`/194.

44. بقره`/179.

45. مائده`/ 45.

46. انفال/ 39.

47. انفال/ 60.

48. حسینعلی‌ منتظری، دراسات‌ فی‌ ولایه` الفقیه، قم: المرکز العالمی‌ للدراسات‌ الاسلامیه، 1409 ه.ق، ج‌ 1، ص‌ 193، 194.

49. رسائل‌ الشیعه، ج‌ 18 ب‌ 28 ابواب‌ مقدمات‌ الحدود ص‌ 338، <حنص‌ می‌گوید از امام‌ صادق(ع) سئوال‌ کردم‌ چه‌ کسی‌ اقامهِ‌ حدود می‌نماید، امام‌ فرمودند: <اقامهِ‌ حدود به‌ دست‌ حاکم‌ است>

50. وسائل‌ الشیعه`، همان، ص‌ 309، حدیث‌ 1.

51. نهج‌ البلاغه، خطبه‌ 40.

52. در سدهِ‌ دوازدهم‌ هجری‌ وحید بهبهانی‌ بساط‌ اخباریون‌ را برچید و مبانی‌ مسلک‌ آن‌ها را بر هم‌ زد. او عمر خویش‌ را برای‌ مبارزه‌ با مسلک‌ که‌ در آن‌ روزگار رونق‌ ویژه‌ای‌ داشت، صرف‌ کرد. توضیح‌ بیشتر ر.ک. علی‌ دوانی، وحید بهبهانی، تهران، انتشارات‌ امیرکبیر، 1362 ش، صص‌ 73 - 92.

53. عبدالله‌ جوادی‌ عاملی، سیری‌ در مبانی‌ ولایت‌ فقیه، نشریه‌ حکومت‌ اسلامی، شماره‌ اول، 1376 ش، صص‌ 50 - 80.

54. ر.ک، عبدالله‌ مرادی‌ عاملی، ولایت‌ فقیه، قم، مرکز نشر اسراء، 1378 ش، صص‌ 151 - 184.

55. عبدالله‌ جوادی‌ آملی، سیری‌ در مبانی‌ ولایت‌ فقیه، نشریه‌ حکومت‌ اسلامی، شماره‌ اول، 1376ش، صص‌ 50 - 80.

56. محقق‌ کرکی، رسائل، المجموعه` الاولی، رساله` فی‌ الصلاه`، تحقیق‌ محمد الحسّون، قم: 1409 ه.ق، ج‌ 1، صص‌ 142 و 143.

57 .ملا احمد نراقی، عوائد الایام، تصحیح‌ و تعلیق‌ سید یاسین‌ الموسوی، بیروت: دارالتعارف‌ للمطبوعات، ص‌ 69.

58. میر فتاح‌ مراغی، عناوین‌ الاصول، صص‌ 352، 358.

59. محمد حسن‌ نجفی، جواهر الالکلام، پیشین، ج‌ 21، ص‌ 395، ج‌ 22، ص‌ 155، ج‌ 40، ص‌ 10.

60. مولی‌ آغا در بندی، خزائن‌ الاحکام، (بی‌ جا، بی‌ تا، بی‌ تا) فاقد شماره.

61. حاج‌ آقا رضا همدانی‌ غروی، مصباح‌ الفقیه‌ فی‌ الزکاه` و الخمس‌ و الرهن، صص‌ 160، 161.

62. محمد آل‌ بحر العلوم، بلغه` الفقیه، تحقیق‌ و تعلیق‌ سید حسین‌ ابن‌ السید محمدتقی‌ بحر العلوم، قم: مکتبه` الصادق، چاپ‌ چهارم، ج‌ 3 ص‌ 231.

63. عبدالله‌ مامقانی، رساله` هدایه` الانام‌ فی‌ حکم‌ اموال‌ الامام، چاپ‌ سنگی، صص‌ 9، 14.

64. محمد حسن‌ بروجردی‌ طباطبایی، البدر الزاهر فی‌ صلاه` الجمعه` و المسافر، به‌ قلم‌ حسینعلی‌ منتظری، قم: مطبعه` الحکمه، 1378، صص‌ 56 - 57.

65. سید محمد رضا گلپایگانی، الهدایه` الی‌ من‌ له‌ الولایه`، به‌ قلم‌ احمد صابری‌ همدانی، قم: 1383 ق، صص‌ 51 و 52.

66. امام‌ خمینی، رساله` فی‌ الاجتهاد و التقلید، (قم: 1385 ه.ق) صص‌ 10 و 11 و کتاب‌ البیع، قم: موسسه‌ مطبوعاتی‌ اسماعیلیان‌ 1363 ق‌ ج‌ 2، ص‌ 459.

67. حسینعلی‌ منتظری، دراسات‌ فی‌ ولایه` الفقیه، پیشین، ج‌ 1.

68. سید عبد الا علی‌ الموسوی‌ السبزواری، تهذیب‌ الاحکام‌ فی‌ بیان‌ الحلال‌ و الحرام، ج‌ 1، ص‌ 120، ج‌ 13 ص‌ 276، ج‌ 16، ص‌ 397.

69. محمد حسین‌ کاشف‌ الغطا، الفردوس‌ الاعلی، تعلیقات‌ محمد علی‌ قاضی‌ طباطبائی، صص‌ 53 و 54.

70. محقق‌ اردبیلی، مجمع‌ الفائده` و البرهان‌ فی‌ شرح‌ ارشاد الازهان، ج‌ 8، قم: موسسهِ‌ نشر اسلامی، 1416 ق، ص‌ 160.

71. شیخ‌ جواد تبریزی، ایصال‌ الطالب‌ الی‌ التعلیق‌ علی‌ المکاسب، ج‌ 3، قم: دفتر آیت‌ الله‌ تبریزی، 1411، ه.ق،‌ صص‌ 42، 43.

72. محمد صادق‌ حسینی‌ روحانی، فقه‌ الصادق، التعلیق‌ علی‌ الکتاب‌ المکاسب‌ للشیخ‌ الاعظم‌ الانصاری، صص‌ 185، 186.

73. بقره/251، حج/40، حدید/25، نساء/60، شعراء/ 151، 152.

74. نهج‌ البلاغه‌ فیص، خطبهِ‌ قاصعه، ص‌ 785، خطبه‌ 192، محمد حسن‌ حر عاملی، وسائل‌ الشیعه، ج‌ 18، ص‌ 7، خصال‌ ج‌ 1، ص‌ 206.

75. وسائل‌ الشیعه، ج‌ 11، باب‌ 3، باب‌ الامر بالمعروف‌ و النهی‌ عن‌ المنکر.

76. محمد بن‌ حریر طبری، تاریخ‌ طبری، ج‌ 7، ص‌ 301.

77. شیخ‌ صدوق، عیون‌ اخبار الرضا، قم‌ دارالکتب‌ الاسلامیه، 1377 ق، ج‌ 1، باب‌ 25، حدیث‌ 6، ص‌ 251.

78. وسائل‌ الشیعه، ج‌ 12، باب‌ 42، حدیث‌ 2، ص‌ 128.

محمدعلى قاسمى

فصلنامه انتظار - شماره 11 - 12