منبع انوار(کتاب استبصار)

، دومين کتاب روايي شيخ طوسي که از نظر اعتبار به عنوان چهارمين کتاب در ميان کتب اربعه شناخته شده، کتاب استبصار است. شيخ اين کتاب را در سه جلد فراهم آورده است، جلد اول و دوم در زمينه ي عبادات و جلد سوم در زمينه ي عقود و ايقاعات و ساير ابواب فقه است،[1]

که در چاپ هاي کنوني در چهار مجلد منتشر شده است اين کتاب طبق شمارش مولف دارای 925 باب و 5511 حديث است.[2] چنان که شيخ طوسي خود در مقدمه ی کتاب آورده، استبصار را پس از تاليف تهذيب و بنا به درخواست گروهي از عالمان فراهم آورده است.

شيخ انگيزه ي خود از تاليف استبصار را چنين بيان کرده است:
« چون ديدم گروهي از اصحاب، کتاب بزرگ ما موسوم به تهذيب الاحکام و رواياتي که ما در زمينه حلال وحرام درآن گردآورده ايم را نگريسته و آن کتاب را دربرگيرنده بيشترين مسائل فقه در ابواب احکام دانسته اند، تمايل يافتند به احاديث مختلف آن به صورت جداگانه و مختصر نيز دست يابند...»،بنابراين مي توان گفت استبصار در حقيقت نوعي تلخيص تهذيب الاحکام است.

شيخ در ادامه مي گويد: اين کار ؛ يعني گردآوري روايات مخالف و جمع ميان آنها کاري بي سابقه است.

شيخ طوسي در هر بابي در ذیل فتواي خود، روايات مربوط به آنرا ذکر می نماید، سپس روايات مخالف را ذکر مي کند و در آغاز کتاب نیز به بخشي از قرائني که مي توان به کمک آنها برخي از روايات را بر برخي ديگر ترجيح داد، اشاره نموده است.

در نگاه شيخ اخبار به دو دسته متواتر و غير متواتر تقسيم شده و روايات غير متواتر نيز به دو دسته تقسیم می شوند

الف: رواياتي که همراه قرينه اند و مانند متواتر مفيد علم اند

ب: روايات آحاد فاقد قرينه که از نظر شيخ وقتي مي توان به آنها عمل نمود که معارض نداشته باشند و اگر معارض داشتند مي بايست طبق قوانين تعادل و تراجيح عمل کرد.[3]

شيخ در اين کتاب همانند تهذيب، بخشي از اسناد روايت به استثناي آخرين راوي را حذف کرده آنگاه در مشيخه، طرق خود را به روات احاديث تبيين نموده است.

بنابراين استبصار با تهذيب الاحکام در جهات زير همسان است:

الف. تنظيم کتاب براساس کتاب مقنعه شيخ مفيد؛

ب. حذف بخشي از اسناد روايات و تدارک آنها در مشيخه؛

ج. کوشش براي رفع تعارض ميان روايات و ارائه جمع ميان آنها.

تفاوت استبصار با تهذيب در اين جهت است که شيخ طوسي در کتاب :«التهذیب»، تمام روایات موافق گفتار شیخ مفید(استاد خود)در کتاب:«المقنعة»،[4]

را به صورت مبسوط ذکر می نماید، آنگاه به نقل روایات معارض می پردازد و سپس به ارائه ی راه جمع میان دو دسته از روایات می پردازد، واین در حالی است که شیخ در کتاب:«الاستبصار»، خود را ملزم به عبارات کتاب:«المقنعة»، نمی بیند و در هر مساله ای تنها بخشی از روایات موافق را ذکر می نماید، اما روایات مخالف را به طور کامل ذکر می نماید و در این کتاب می کوشد به صورت مبسوط تر و متقن تر به رفع تعارض میان آنها بپردازد.

از این جهت کتاب استبصار به کتابی اصولی نزدیک شده و بدین خاطر آنرا به خاطر بر خورداری از از مباحث علمی متقن برای خواص عالمان مفید تر دانسته اند.[5][6]

پی نوشت:

[1] . الاستبصار، ج 4، ص450.
[2] . همان، ص 451.
[3] . همان، ج1، ص45و44.
[4] .کتاب فقهی شیخ مفید.
[5] .المعجم المفهرس لالفاظ احادیث بحار الانوار، ج1،ص71.
[6] .درسنامه علم حدیث، علی نصیری،ص162.