مقالات علوم سیاسی
| فصلنامه ژئوپليتيك بهار 1386; 3(1 (پياپي 7)):97-127. |
| قاسمي فرهاد* |
| * دانشگاه شيراز |
|
بازدارندگي يکي از مهمترين موضوعات حوزه مطالعاتي روابط بين الملل و مطالعات استراتژيک محسوب مي شود. تهديدات استراتژيک عليه دولتها و سيستم بين المللي آنارشيک سبب مي شود که دولتها براي تحقق سياست خارجي خود سيستمهاي قدرت محور بويژه بازدارندگي را طراحي کنند. در اين راستا تهديدات استراتژيک قبل و بعد از انقلاب اسلامي نيز ايران را متمايل به طراحي اين سيستم کرده است که در آن تنوعي از عوامل پيچيده و پويا بويژه شبکه استراتژيک مدل بازدارندگي سياست خارجي ايران را شکل داده است. به اين منظور مقاله الزامات مدل بازدارندگي ايران را بررسي کرده و از طريق تجزيه و تحليل محيط و شبکه هاي استراتژيک موجود ارايه بينش علمي راجع به موضوع را سبب مي شود. اين نکته نيز قابل ذکر است که مدل بازدارندگي ايران تنوعي از طرفها را در برگرفته و با تاکيد بر شبکه سازي استراتژيک خواهان اعتباربخشي به آن مي باشد. |
| كليد واژه: مدل بازدارندگي، سياست خارجي، ايران |
| |
|
نسخه قابل چاپ |
| فصلنامه ژئوپليتيك پاييز 1386; 3(3 (پياپي 9)):80-122. |
| حافظ نيا محمدرضا,شمس دولت آبادي محمود*,افشردي محمدحسين |
| * دانشگاه عالي دفاع ملي |
|
شناسايي و تبيين فرصتها در آسياي مرکزي به عنوان بخشي از محيط بين الملل از يک سو و شناسايي قابليتهاي ژئوپليتيکي ايران از سويي ديگر، علايق ژئوپليتيکي ما را در آن منطقه روشن مي سازد. بديهي است تبيين علايق ژئوپليتيکي به تنهايي کافي نيست و براي اينکه بتوان از اين علايق در سياستگذاري ها و برنامه هاي راهبردي بهره برداري کرد، بايد امکان دستيابي به آن علايق و شيوه هاي بهره برداري را جهت نقش آفريني جمهوري اسلامي ايران در منطقه مورد ملاحظه قرار داد. |
| كليد واژه: توازن ژئوپليتيکي، علايق ژئوپليتيکي، کد ژئوپليتيکي، تجانسهاي ساختاري، منافع ملي، آسياي مرکزي |
| |
|
نسخه قابل چاپ |
| فصلنامه ژئوپليتيك پاييز 1386; 3(3 (پياپي 9)):124-163. |
| يزداني عنايت اله*,تويسركاني مجتبي,مرادي سوسن |
| * دانشگاه اصفهان |
|
امپراتوري روسيه و پادشاهي بريتانيا به عنوان دو بازيگر اصلي بازي بزرگ قرن نوزدهم، رقابتي استعماري را در عرصه ژئوپليتيک آسياي مرکزي رقم زدند. اما تکرار اين بازي در دنياي پس از جنگ سرد در مرکز اوراسيا، با انتقاداتي بر انديشه ژئوپليتيکي حاکم بر قرن نوزدهم و بيستم همراه شده که ژئوپليتيک مقاومت را به عنوان يکي از مهم ترين رويکردهاي مطرح در سياست هاي جغرافيايي آغاز هزاره سوم ميلادي مورد توجه قرار داده است. اين پژوهش، ميزان تاثيرگذاري دو رويکرد ژئوپليتيکي سلطه و مقاومت بر جريان بازي بزرگ جديد را در اوراسياي مرکزي مورد بررسي قرار داده است. نوشتار حاضر ميان ژئوپليتيک استعماري (سلطه) و ژئوپليتيک مقاومت خط مميزي ترسيم نموده تا نزديک ترين نگرش ژئوپليتيکي حاکم بر وضعيت خاص اين بازي را معين سازد. |
| كليد واژه: ژئوپليتيک سلطه، ژئوپليتيک مقاومت، اوراسياي مرکزي، بازي بزرگ جديد، آسياي مرکزي و قفقاز جنوبي |
| |
|
نسخه قابل چاپ |
| فصلنامه ژئوپليتيك پاييز و زمستان 1385; 2(3-4):1-21. |
| حافظ نيا محمدرضا*,كاوياني راد مراد,كريمي پور يداله,طاهرخاني مهدي |
| * دانشگاه تربيت مدرس |
|
بنياد پژوهش کنوني بر اين پرسش نهاده شده که چه نسبتي ميان جهاني شدن و هويت ملي دانشجويان دانشگاه هاي دولتي شهر تهران وجود دارد. روش اين پژوهش از نوع پيمايشي و ابزار گردآوري اطلاعات، پرسش نامه است. جامعه آماري اين پژوهش تعداد 115077 نفر از دانشجويان دانشگاه هاي دولتي تهران است که با استفاده از روش نمونه گيري چند مرحله اي سهميه اي، تعداد 382 نفر (53 درصد مرد و 47 درصد زن) به عنوان نمونه آماري تحقيق برگزيده شدند. نتايج حاصل از واکاوي داده ها از طريق نرم افزار SPSS نشان داد که گسترش فرايندهاي جهاني شدن در قالب فناوري اطلاعات و ارتباطات (ماهواره و اينترنت)، زمينه ساز تقويت هويت فرو ملي دانشجويان بوده است. |
| كليد واژه: جهاني شدن، هويت فرو ملي، هويت ملي، هويت فراملي |
| |
|
نسخه قابل چاپ |
| فصلنامه ژئوپليتيك پاييز و زمستان 1385; 2(3-4):22-44. |
| سريع القلم محمود,بخشي احمد*,سجادپور سيدمحمدكاظم |
| * مركز مطالعات آفريقا، دانشگاه تربيت مدرس |
|
افريقاي جنوبي در طول چهار دهه دوران آپارتايد، به دليل اتخاذ ايدئولوژي تبعيض نژادي، با کشورهاي همسايه و اعضاي جامعه جهاني اختلاف داشت. اين سياست پس از خروج پرتغال از جنوب افريقا در سال 1975، وضعيت منطقه را در ژئوپليتيک جنگ قرار داد و سبب شد امنيت منطقه به خطر افتد. اين وضعيت انزواي بين المللي کشور را در پي داشت و تلاش سياست گذاران کشور را به رفع مشکلات امنيتي با همسايگان و مسايل داخلي معطوف کرد. |
| كليد واژه: ژئوپليتيک صلح، سياست خارجي، آپارتايد، امنيت، آفريقاي جنوبي |
| |
| فصلنامه ژئوپليتيك پاييز و زمستان 1385; 2(3-4):98-118. |
| سيم بر رضا* |
| * دانشگاه گيلان |
|
نوشتار حاضر کنکاشي در تاثير گذاري ها و تاثيرپذيري هاي متقابل ژئوپليتيک و مذهب در نظام بين الملل است. در تحول ديدگاه هاي ژئوپليتيک از کهنه به نو، آثار تاثيرگذاري مذهب را مي توان ديد. بررسي اين تحولات در توضيح رهيافت هاي فکري و عملي سياست گذاران بين المللي حايز اهميت بسياري است. در اين عرصه حرکت احياگرانه مذهب به شکل سريع و قدرتمندي شکل گرفته است و مي توان آن را به عنوان روند سکولارزدايي نيز تعبير نمود. نکته قابل بررسي اين است که چگونه رهيافت هاي مذهبي مي توانند مرز بندي هاي وستفاليايي را تحت تاثير قرار دهند و به اين ترتيب فضاي ژئوپليتيک جهاني را دستخوش تغيير سازند. بنابراين به نظر مي رسد واکاوي تعامل متقابل مذهب و ژئوپليتيک مي تواند رهگشاي فهم چالش ها و تهديدهاي جهاني و نحوه مديريت بحران ها باشد. |
| كليد واژه: |
| |
|
نسخه قابل چاپ |
| فصلنامه ژئوپليتيك بهار 1386; 3(1 (پياپي 7)):1-21. |
| ميرحيدر دره*,راستي عمران,اميري علي دوست,سلطاني ناصر,التيامي نيا رضاعلي |
| * دانشگاه تهران |
|
فرآيند قلمروسازي کشورهاي ساحلي در خليج فارس به طور رسمي و قانوني و از نظر تدوين مربوط به آن به سالهاي بعد از تشکيل اولين کنفرانس حقوق درياها (1930، لاهه) بر مي گردد؛ به طوري که در ايران اولين قانون راجع به تعيين حدود آبهاي ساحلي و منطقه نظارت در سال 1313 ش. (1934 م.) صورت گرفت. متعاقب انتشار اعلاميه ترومن مبني بر صلاحيت کشورهاي ساحلي بر اکتشاف و استخراج منابع بستر و زير بستر فلات قاره، کشورهاي ساحلي خليج فارس نيز به فکر محسوب مي شود، در نتيجه کشورها مي بايد مرز فلات قاره خود را با يکديگر تحديد مي کردند. از سال 1965 تاکنون (نوامبر 2007 م.)، 12 قطعه مرزي در خليج فارس تعيين و تحديد شده و چندين قطعه مرزي هنوز مورد توافق و تحديد قرار نگرفته است. |
| كليد واژه: مرز دريايي، قلمروسازي، درياي سرزميني، منطقه نظارت، منطقه انحصاري اقتصادي، فلات قاره |
| |
|
نسخه قابل چاپ |
| فصلنامه ژئوپليتيك پاييز و زمستان 1385; 2(3-4):156-162. |
| احمدي نوحداني سيروس* |
| * مركز مطالعات افريقا، دانشگاه تربيت مدرس |
|
فرانسه در دو دهه گذشته تغييرات قابل توجهي داشته و متخصصان ژئوپلتيک سعي کرده اند با رويکردي ژئوپلتيک اين تحولات را تحليل کنند. بر اساس طراحي سياسي و اداري اين کشور، منطقه بندي، روابط قدرت ميان جمعيت هاي محلي سرزميني را به شدت تغيير داد. حدود بيست سال طول کشيد تا اين طراحي جديد قدرت در دورنماي سياسي فرانسه استقرار يابد. قوانين تمرکززدايي به هيچ وجه اختيارات کمون ها و دپارتمان ها را به نفع مناطق کاهش نداد، بلکه در برخي موارد موجب تقويت آنها شد. شوراهاي دپارتمان ها نيز از اين وضعيت سود بردند (تا جايي که گفته شد دپارتمان ها پس از منطقه بندي قدرت مندتر شدند). |
| كليد واژه: |
| |
|
نسخه قابل چاپ |
| فصلنامه ژئوپليتيك بهار 1386; 3(1 (پياپي 7)):50-74. |
| هاشميان اصفهاني مسعود*,گرجي ابراهيم |
| * وزارت نفت |
|
آزادسازي فعاليتهاي اقتصادي در کليه زمينه هاي بازرگاني، سرمايه گذاري و انتقال اعتبارات در فراسوي مرزهاي جغرافيايي ملي و تغيير در پارادايم فناوري، بستر اصلي جهاني شدن به حساب مي آيد. فناوريهاي عمده روند جهان گرايي در زمينه هاي انرژي، حمل و نقل و ارتباطات راه دور که منجر به سه موج بلند پي در پي در رشد اقتصادي جهاني شده اند، بيشترين نقش را در تحولات ژئواکونوميک عصر حاضر ايفا کرده اند. اين تغيير کيفي و پراهميت است که عصر جهاني شدن را از عصر تجارت بين المللي متفاوت مي سازد. با توجه به ژئواکونوميک محور شدن جهان در اين فرآيند، شاخص جديدي در بين شناسه هايي ژئوپليتيکي اهميت و ارزش بيشتري را به دست آورد. اين شاخص امنيت اقتصادي نام دارد. زماني که بتوان آن را به نوعي کمي و محاسبه کرد، مشاهده مي شود که تا چه حد توانايي پژوهشگران در تحليل تفاوتهاي ژئواکونوميکي، تبيين دلايل و عوامل اختلاف شکاف بين کشورهاي غني و فقير و علل ظهور برتريهاي ژئواکونوميکي در سطح جهان، افزايش پيدا مي کند. در اين مقاله ضمن پرداختن به ادبيات تجربي و نظري موضوع، بر مبناي يک مدل مفهومي شاخص امنيت اقتصادي تبيين مي شود. پس از احصاي عوامل اصلي تشکيل دهنده آن، اين شاخص براي 117 کشور جهان و براي تمامي سالهاي دوره 2002-1980، بر اساس اطلاعات شاخصهاي بين المللي از بانک اطلاعاتي WDI، محاسبه شده است. برآورد شاخص امنيت اقتصادي به روشي جديد از نتايج اين مقاله است که به وسيله آن محقق نه تنها توانسته است به وسيله آن تحولات ژئواکونوميکي جهان را به اجمال تحليل قرار کند بلکه موفق شده است وضعيت اين شاخص در ايران را در يک سير تاريخي، با خود و در مقايسه با ساير کشورهاي بررسي شده، مقايسه کند. در خاتمه، توصيه هاي سياستي نيز در ارتباط با چگونگي ارتقاي بيشتر شاخص امنيت اقتصادي کشور به منظور بهره برداري از تمام فرصتهاي ژئواکونوميکي ايران، ارايه شده است. |
| كليد واژه: تحولات ژئواکونوميکي، جهاني شدن، شاخص امنيت اقتصادي |
| |
|
نسخه قابل چاپ |
| فصلنامه ژئوپليتيك تابستان 1385; 2(2 (پياپي 4)):74-105. |
| جوان جعفر*,عبدالهي عبداله |
| * دانشگاه فردوسي مشهد |
|
جهاني شدن به عنوان فرايندي در حال تكوين (كه خود معلول دگرگونيها و تحولات بي سابقه در عرصه ارتباطهاي جهان شمول، اطلاعات گرايي و دانش - محوري است) امروزه با رشدي فزاينده، عرصه هاي گوناگون زندگي اجتماعي را در نور ديده و مانند واقعيتي گريزناپذير، فراراه جوامع بشري، جلوهگر شده است. اين مقاله بر آن است که ادبيات گستردة جهاني شدن و اشاعه ناصواب آن را كه هم اکنون پس از گذشت حدود سه دهه از آغاز فرايند جهاني شدن، هنوز به تعريف جامع و کاملي از اين فرايند نايل نيامده و گرايشها مختلف فکري در تحديد و تعريف آن (جهاني شدن) از نگاه دو سويه به بوم و جهان عاجز مانده اند، بررسي كند؛ به طوري که عده اي با پافشاري بر خصيصه همگون ساز آن و با اميد وافي بر تحقق آرمانهاي سياسي خودشان، صرفا به سويه جهاني و بين المللي جهاني شدن نظر مي کنند و عده اي ديگر با محصور ماندن در فضاهاي کوچک و نفس گير بومها به مخالفت با جهان گرايان بر مي خيزند. |
| كليد واژه: جهاني شدن، گفتمان بوم - جهان، رهيافت فضايي، مناسبات شهر و روستا |
| |
|
نسخه قابل چاپ |
| فصلنامه ژئوپليتيك پاييز و زمستان 1385; 2(3-4):45-71. |
| كولايي الهه*,تيشه يار ماندانا |
| * دانشگاه تهران |
|
انتطار مي رفت همه نهادها و ساختارهاي برآمده از آن نيز از ميان بروند، اما بر خلاف انحلال پيمان ورشو از سوي روسيه و اعضاي سابق اردوگاه کمونيسم، سازمان پيمان آتلانتيک شمالي نه تنها منحل نشد، بلکه با تاکيد بر ناآرامي ها و بحران هاي سياسي- اقتصادي- اجتماعي در شرق اروپا (بالکان) و مناطق مختلف اوراسياي مرکزي به زودي خود را براي ايفاي وظايف جديد آماده ساخت. سوال اصلي مقاله حاضر اين است که دگرگوني هاي ژئوپليتيکي بر ماموريت، ساختار و کارکرد نهاد هاي بين المللي چه تاثيري داشته؟ اين پژوهش با استفاده از روش توصيفي- تحليلي و بهره گيري از منابع متعدد انجام شده است. در اين نوشتار پيامد هاي دگرگوني هاي ژئوپليتيکي پايان قرن بيستم بر نهادهاي جهاني با تمرکز بر ناتو ارايه شده است. |
| كليد واژه: |
| |
|
نسخه قابل چاپ |
| فصلنامه ژئوپليتيك پاييز و زمستان 1385; 2(3-4):119-154. |
| اعظمي هادي* |
| * دانشگاه فردوسي مشهد |
|
سنجش قدرت ملي کشورها مستلزم ارزيابي و محاسبه مولفه ها و عوامل مختلف اقتصادي، اجتماعي، سياسي، سرزميني، نظامي، فرهنگي، علمي و فرامرزي کشورهاست که محاسبه مجموع امتيازات اين عوامل نشانگر ميزان و سطح قدرت ملي و تعيين جايگاه آنها در کشورها و در سطح منطقه اي و قاره اي است. با مشخص شدن وزن و جايگاه ژئوپليتيکي کشورها، آنها مي توانند براي رسيدن به اهداف برنامه ريزي شده، در راستاي تامين توسعه، رفاه، امنيت و منزلت درخور توجه در مقايسه با کشورهاي پيراموني خود، تدابير لازم را بينديشند. اگر چه سنجش قدرت ملي کشورها کار ساده اي نبوده و از آن به عنوان معضلي در جغرافياي سياسي ياد مي شود، اما در مقاله حاضر سعي شده با ارايه نوعي روش و مدل، گامي در راستاي اين مهم برداشته شود. |
| كليد واژه: |
| |
|
نسخه قابل چاپ |
| فصلنامه ژئوپليتيك پاييز و زمستان 1385; 2(3-4):72-97. |
| ابراهيم باي سلامي غلام حيدر* |
| * دانشگاه تهران |
|
در رويکردي ژئوپليتيک، ناامني اجتماعي در مناطق شرقي کشور يکي از مسايل اصلي است که امنيت ملي ايران را خدشه دار و تهديد مي کند. بر اين اساس، پژوهش حاضر به طور خاص به بررسي رابطه ميان موقعيت ژئوپليتيکي و ميزان ناامني اجتماعي در شهرستان مرزي خواف در مجاورت کشور افغانستان و شهرستان غير مرزي رشتخوار مي پردازد. در تبيين نظري اين مساله، از رويکردهاي اجتماعي، تاريخي، اقتصادي، بين المللي و ژئوپليتيکي- فضايي استفاده شده است. براي بررسي مساله پژوهش، روش پيمايش و براي جمع آوري داده ها از تکنيک پرسش نامه بهره برداري شده است. در تعريف عملياتي مفهوم ناامني اجتماعي، معرِف هايي چون قتل، آدم ربايي، مجروحيت و خسارت مالي مورد توجه قرار گرفته اند. متغيرهاي مستقل با شاخص هايي چون فاصله از مرزهاي بين المللي، وجود پاسگاه هاي انتظامي، تراکم جمعيتي و موقعيت کوهپايه اي يا غير کوهپايه اي بودن سکونت ها تعريف شده اند. در تحليل داده ها، علاوه بر استفاده از ضريب هاي همبستگي پيرسون و اتا و تحليل رگرسيون چند متغيره با استفاده از نرم افزار SPSS، از نرم افزار GIS که بيشتر براي مدل سازي، تحليل و نمايش اطلاعات مکاني و غير مکاني (توصيفي) در حوزه جغرافيا به کار مي رود نيز استفاده شده است. يافته ها و نتايج پژوهش برحسب آزمون فرضيه ها حاکي از آن است که رابطه معناداري ميان موقعيت ژئوپليتيکي که دربرگيرنده متغيرهاي مستقل است و ميزان وقوع ناامني اجتماعي وجود دارد. مقدار ضريب تعيين (0.36) حاکي از آن است که متغيرهاي مستقل در نظر گرفته شده توانسته اند 36 درصد واريانس متغير وابسته را تبيين کنند. |
| كليد واژه: ژئوپليتيک، ناامني اجتماعي، آرايش فضايي، فاصله از مرز، تراکم جمعيتي |
| |
|
نسخه قابل چاپ |
| فصلنامه ژئوپليتيك تابستان 1385; 2(2 (پياپي 4)):1-26. |
| ميرحيدر دره*,حيدري فر محمدرئوف |
| * دانشگاه تهران |
|
سرزمين، يکي از پايه هاي اساسي علم جغرافياي سياسي مي باشد، اما هم اکنون بحثهاي زيادي در رابطه با بي اهميت شدن و از موضوع افتادن مفهوم سرزمين در عصر جهاني شدن وجود دارد. بحث سرزمين زدايي آنچنان محافل علمي و دانشگاهي را به خود جذب کرده است که انگار جهاني شدن به طور دقيق به معناي سرزمين زدايي مي باشد. |
| كليد واژه: سرزمين، سرزمين زدايي، بازسرزمين سازي، حکومت، ملت و جهاني شدن |
| |
|
نسخه قابل چاپ |
| فصلنامه ژئوپليتيك تابستان 1385; 2(2 (پياپي 4)):27-45. |
| عزتي عزت اله*,ويسي هادي |
| * دانشگاه آزاد اسلامي واحد علوم و تحقيقات تهران |
|
در ده آغازين قرن بيست و يكم، تقاضا براي گاز طبيعي داراي بالاترين رشد مي باشد. رشد فزاينده اقتصادي هند، نيازمندي اين كشور به انرژي بويژه گاز طبيعي را افزايش داده است. از ميان انتخابهاي متعدد براي واردات گاز طبيعي، گزينه خط لوله زميني ايران - هند مورد توجه زمامداران اين کشور قرار گرفته است كه با اين روش انتقال خط لوله از سرزمين پاکستان در اين پروژه ضرورتي انکار ناپذير است. اما مساله اين است كه آيا همكاريهاي اقتصادي ايران، هند و پاكستان در قالب پروژه خط لوله گاز مي تواند چالشهاي ژئوپليتيكي ميان سه دولت را به نفع منافع اقتصادي حل و يا تضعيف كند؟ براي پاسخ به اين مساله از روش توصيفي - تحليلي استفاده شده است. نتايج تحقيق بيانگر آن است كه دستاوردهاي ژئوپليتيکي و ژئواکونومي هند، ايران و پاکستان در احداث پروژه خط لوله زميني يکسان نيست و همكاريهاي اقتصادي بتنهايي نمي تواند بازدارنده چالشهاي ژئوپليتيکي ميان سه دولت باشد. بنابراين ناامني، بزرگترين چالش پيش روي خط لوله گاز در سرزمين پاكستان است. |
| كليد واژه: |
| |
|
نسخه قابل چاپ |