بانک مقالات جغرافیا

 نسخه قابل چاپ

مکان يابي پروژه هاي صنعتي در نواحي روستايي، مي تواند عملکردي مثبت درجهت رفع معضلات اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي نواحي روستايي تلقي شود. در بررسي هاي انجام شده مشخص گرديده است که شهرک صنعتي مشهد، به لحاظ واقع شدن در حاشيه شهر مشهد، در دهستان تبادکان و در 15 کيلومتري شمال شرقي شهر مشهد، براي نواحي روستايي اين محدوده، داراي اهميت بسيار است. اين شهرک توانسته است تعداد زيادي از جمعيت روستاهاي اطراف را جذب کار نمايد و در زمينه ارتقاي کيفي زندگي آنان موثر واقع شود. ايجاد و گسترش صنعت در نواحي روستايي عامل ايجاد فعاليت هاي تلفيقي با کشاورزي و صنعتي در نواحي روستايي است و توان اشتغال زايي و به دنبال آن کسب درآمد در نواحي روستايي را افزايش مي دهد.

 نسخه قابل چاپ

هدف اين مقاله، طرح مطالبي است که انتظار مي رود در ساماندهي نظام سياسي – اداري کشور مورد ملاحظه قرار گيرد و روند توسعه پايدار را تسهيل کند. روش تحقيق در تهيه مقاله، روش مطالعات اسنادي و تجزيه و تحليل موضوعي از منظر جغرافياي سياسي است که ابتدا مفاهيم و الگوهاي توزيع فضايي قدرت تشريح شده، سپس با مروري تاريخي بر الگوهاي شکل گرفته در کشور، سير سازمان هاي محلي ايران بيان گرديده و در نهايت وضعيت کنوني کشور وضرورت توجه به اهميت و نقش نهادهاي محلي – مردمي در توزيع فضايي قدرت سياسي مطرح شده است.

 نسخه قابل چاپ

هدف مقاله عبارت است از تجزيه و تحليل وظيفه، نقش و چالش هاي سازمان شهرداري، عمده ترين نهاد اجرايي مديريت شهري پس از تشکيل شوراهاي اسلامي در پاسخگويي به شهروندان و ارايه محورهاي جديد براي بازساخت شهرداري در شرايط جديد حاکميت مردم در قالب نظام جديد مديريت شهري و تعامل چهار عامل: شهروندان (افراد و نهادهاي غير دولتي)، شوراي اسلامي شهر، شهرداري و حکومت اعم از قوه مقننه، اجراييه، قضاييه و، زير مجموعه هاي مربوط. روش مطالعه نيز مقايسه نظري الگوي جديد مديريت شهري در شرايط متحول محيطي و ناپايدار، با ساختار سنتي و غيرپوياي شهرداري است که در نهايت منجربه طرح مدل دوگانه ساختار بوروکراتيک براي فعاليت هاي دايمي و روزمره، و ساختار ماتريسي پروژه اي موقت براي فعاليت هاي ميان مدت، موقت، و ناپايدار شده است.

 نسخه قابل چاپ

در دو دهه 65-1355 و 75-1365 بسياري از مسائل اجتماعي، اقتصادي و حتي سياسي ايران را مي توان از ديدگاهي تطبيقي بررسي نمود. در اين ميان، مناطق حاشيه اي به ويژه در غرب و شرق کشور از اهميت خاصي برخوردارند. در اين مقاله، يکي از اين مناطق، تنها از جنبه اشتغال مورد توجه قرار گرفته است.
تحليل کمي روند اشتغال در استان خراسان وضعيت هايي نسبتا متفاوت را در دو مقطع زماني ياد شده نشان مي دهد. اگر چه درکل استان کاهش رشد سالانه اشتغال تحولي منفي است، اما کاهش شديد رشد شاغلان خدماتي (8/104 درصد به 1/30 درصد) و رشد قابل ملاحظه شاغلان صنعتي (3/9 درصد به 8/23 درصد) تحولي مثبت تلقي مي گردد. در مجموع در قلمرو وسيعي از استان به ويژه درفردوس، تربت حيدريه، گناباد، سبزوار، تربت جام، بيرجند و اسفراين رشد بيشتر اشتغال کشاورزي را فقط در کوتاه مدت مي توان فرايندي مثبت تلقي کرد، مگر اين که با تدارک زير ساخت هاي لازم در بخش روستايي – کشاورزي، توامان امکان رشد و توسعه ساير بخش ها نيز فراهم گردد.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله به بررسي و تحليل روند اشتغال دراستان يزد طي دوره 75-1355 و برنامه ريزي آتي آن تا افق 1400 مي پردازد. روش پژوهش، «توصيفي – تحليلي» است و از مدل هاي کمي  اشتغال و نرم افزارهاي رايانه اي استفاده شده است. در دوره مورد بررسي ضريب اشتغال استان از ضريب اشتغال کشور بالاتر بوده و سالانه 4715 ظرفيت شغلي ايجاد شده است. اما تنها 7/11 درصد از شاغلان در تخصص خود کار مي کرده اند. مهم ترين بخش اشتغال زا، مالي و تجاري بوده است. به ازاي هر شغل ايجاد شده، در بخش هاي مالي تجاري1/7 شغل و در بخش هاي صنعت ساخت و خدمات به ترتيب 1/3 و 3 شغل درکل استان يزد به وجود آمده است. پيش بيني مي شود تا افق 1400، استان يزد سالانه به ايجاد 8148 فرصت شغلي نيازمند است. به شرط کاهش تنگناهاي بخش صنعت و خدمات و تحقق رشد اقتصادي حدود 6/5 درصد، تامين سرمايه لازم، به کارگيري ظرفيت هاي توليدي و افزايش آن، ثابت قوانين و مقررات، و اصلاح روش هاي مديريتي، مي توان مذکور نايل آمد.

 نسخه قابل چاپ

نوع خاص مناسبات فرهنگي که در بر گيرنده نمادهاست و اين که انسان ها با يکديگر ارتباط برقرار مي کنند و فعاليت هاي روزمره خود را شکل مي دهند، آن ها را از حيوانات متمايز مي کند. هر فرهنگي روشي خاص را انتخاب مي کند و افراد وابسته به آن، با توجه به اين روش خاص، آداب و رسوم جامعه خود را مي پذيرند. با انتخاب فرهنگي است که تمام افراد جامعه داراي برخي خصوصيات اجتماعي واحدي مي شوند.

درداين مقاله برخي از ويژگي هاي فرهنگي مراغيان را در زمينه ازدواج، طلاق، زايمان، غذا، لباس، مرگ و سوگواري به صورت فشرده توضيح مي دهيم.

 نسخه قابل چاپ

طبق سرشماري سال 1990 امريکا، شمار ايرانيان مقيم اين کشور در طول دهه گذشته دوبرابر شده است. جالب توجه آن است که الگوهاي سکونتي ايرانيان مهاجر، با نظريه هاي علمي توزيع گروه هاي قومي متفاوت است. ايرانيان به طور کلي به سه گروه دانشجويان، خانواده دانشجويان، و افراد تبعيدي تقسيم مي شوند. با وجود آن که علت اوليه اقامت اکثر ايرانيان مقيم امريکا تحصيلات دانشگاهي بوده است و آنان مي بايستي در نقاط مختلف امريکا پراکنده باشند، اکثر قريب به اتفاق آنان در دو ناحيه لس آنجلس در جنوب غرب، و واشنگتن و نيويورک در شمال شرق، تمرکز يافته اند. گروه اول ايرانيان مقيم امريکا يعني دانشجويان، پس از سال 1975 وارد امريکا شدند، اما در دهه 1980، ورود خانواده آنان و نيز افراد تبعيدي به امريکا حضور ايرانيان را در نواحي ذکر شده چشمگيرتر کرد. در دو دهه پس از انقلاب اسلامي، نسل جديدي از ايرانيان در امريکا در حال رشد است که به زودي تبديل به جامعه قوي متشکلي خواهد شد. گرچه دو ناحيه ذکر شده تا سال ها هسته اصلي جامعه ايرانيان مقيم امريکا باقي خواهد ماند، الگوهاي سکونتي ايرانيان در آينده به دو عامل بستگي خواهد داشت: (1) پاي بندي آنان به ميراث فرهنگي اجتماعي سرزمين مادي خود؛ (2) پيوستن و ادغام نسل جديد اين گروه به سرزمين و جامعه اي که در آن متولد شده و رشد يافته اند.

 نسخه قابل چاپ

پديده زمين لغزش از جمله حوادث طبيعي مهمي است که در شمال خراسان و به خصوص ناحيه شيروان – بجنورد معمولا باخسارات و ضايعات فراوان همراه است. اين پديده تهديدي جدي از نظر فرسايش خاک و تخريب دامنه ها، جنگل ها، اراضي کشاورزي، جاده ها و مناطق مسکوني و نيز پرشدن مخازن سدها محسوب مي شود.

مقاله حاضر، ضمن معرفي زمين لغزش نامانلو، علل اصلي ناپايداري دامنه ها را مورد بحث قرار مي دهد. نامانلو در شمال شرق شهر شيروان در دره اي به همين نام در بخش مرکزي رشته کوه هاي کپه داغ قرار دارد. سنگ بستر روستاي نامانلو و حوالي آن را سازند سرچشمه تشکيل مي دهد که عمدتا از تناوب شيل و مارن با تداخل هاي آهکي تشکيل يافته است.

علاوه بر مسائل زمين شناسي، توپوگرافي، آب و هوا، وجود نيروهاي ديناميکي حاصل از فعاليت گسل ها و همچنين کم شدن مقاومت برشي خاک در اثر جذب آب، از عوامل مهم وقوع زمين لغزش در اين منطقه مي باشند.

 نسخه قابل چاپ

 سال هاي متمادي، ملل مختلف توسعه ملي خود را در ارقام GNP، درآمد سرانه، و ساير شاخص هاي توسعه اقتصادي جستجو مي کردند. اين کشورها دستيابي به شاخص هاي بالاي اقتصادي را هدف توسعه خود تلقي مي کردند و پيشرفت همه جانبه خود را در اين گونه شاخص ها مي ديدند. اما ديري نگذشت که بسياري از کشورهاي توسعه يافته به اين نتيجه رسيدند که نرخ بالاي رشد GNP قادر به کاهش محروميت هاي اجتماعي در بين گروه هاي مختلف مردم نيست. جوامع صنعتي اگر چه به دستيابي خود به درآمد سرانه بالا مي باليدند اما نتوانستند از اين طريق دردهاي انساني را تسکين دهند. به همين دليل اين نتيجه حاصل شد که توسعه اقتصادي لزوما منجر به توسعه انساني نمي گردد.
اگر چه اولين حرکت در زمينه ساختن شاخص هاي اجتماعي – انساني، در سال 1929 انجام گرفت، اما اقدام جدي در سطح بين المللي تا سال 1990 انجام نگرفت. در اين سال سازمان ملل بر مبناي تعريف عملي از توسعه انساني، براساس شاخص هاي اميد به زندگي در بدو تولد، نرخ باسوادي بزرگسالان، و توليد ناخالص داخلي سرانه واقعي، به سنجش سطح توسعه انساني در کشورهاي مختلف پرداخت و از آن سال به بعد نتايج اين بررسي ها در قالب گزارش هاي سالانه تحت عنوان Human Dcvelopment Report منتشر گرديد.
اگر چه شاخص هاي مورد استفاده سازمان ملل عملا ابعاد مختلف توسعه انساني را در بر نمي گيرد، از نظر تکنيک و روش رفع اختلاف مقياس Scale Frec شاخص ها و محاسبه شاخص ترکيبي Composite Index نيز داراي اشکال هاي اساسي است. از ميان روش هاي مختلف موجود در اين زمينه، سازمان ملل روش ضريب محروميت Deprivation Score را به کار مي برد، که در فرآيند رفع اختلاف مقياس و محاسبه شاخص ترکيبي نه تنها باعث تغيير در مبدا و از بين رفتن بخشي از اطلاعات مي گردد، بلکه شکاف توسعه بين کشورها نيز با آنچه که در واقعيت وجود دارد متفاوت مي باشد. اين مقاله ضمن نقد روش سنجش سطح توسعه انساني سازمان ملل و بيان اشکال ها و کاستي هاي آن، روش مناسب تري را در زمينه پيشنهاد کرده است.

 نسخه قابل چاپ

در اداره مطلوب امور کليه جوامع، مديريت نقش مهم و سازنده اي ايفا مي کند؛ همان گونه که جامعه بدون مدير گرفتار سرگرداني و پيشاني خواهد شد، مديران فاقد ابزارهاي لازم براي اداره امور نيز قادر نخواهند بود تا قلمرو زير فرمان خود را به گونه اي مطلوب اداره کنند. اين وضعيت بعد از اصلاحات ارضي و در نهايت از سال 1354 و حذف قانون کدخدايي از نظام مديريت ده، در هر صورت، درجوامع روستايي ايران اتفاق افتاد.
قبل از آن و از عمق تاريخ، روستاهاي ما هريک کدخدايي داشتند که برخاسته از بطن جامعه، پرورده همان جامعه و داراي سه بعد لازم مديريت روستا بود، يعني:
1- دارا بودن ويژگيهاي فردي و خانوادگي و به عبارت گوياتر عقل و خدمندي، توان مالي مناسب وبي نيازي نسبي، معتمد بودن، و خلاصه آنچه به لحاظ اين مسووليت مورد نياز بود، از اصول اساسي انتخاب کدخدا محسوب مي شد.
2 - داراي بيشترين حق نسق در منابع توليد روستايي و پشتيباني مالي و اجتماعي از سوي مردم و مالک نيز بود.
3- پشتيباني کامل نيروهاي دولتي را در منطقه تحت مديريت خود (ده) دارا بود.
از آن پس، با انتخاب اعضاي انجمن ده، شوراي اسلامي ده و شوراي اسلامي شهر و روستا از طريق صندوق آرا دو بعد از ابعاد سه گانه ياد شده اهميت ويژه خود را از دست داد و تنها شمارش آرا تعيين کننده مدير آينده ده گرديد؛ آن هم در دوره اي مشخص و البته کوتاه.
در مورد بعد سوم ازمشخصات کدخداي سابق، تضادها در واگذاري نقشها، و تعبيرات مختلف از وظايف و اختيارات مدير ده، موجب شد تا هيچ يک از مديران نام برده نتوانند هماهنگي اجتماعي ده را که از ضرورتهاي تحول اقتصادي، خدماتي و فرهنگي ده به شمار مي رود سامان بخشي کنند.
نگارنده، بر اساس تجارب و مطالعات طولاني مدت و پيوسته خود کوشيده است تا ويژگيهاي هر دو نظام (کدخدايي و شورايي) را طي 40 سال گذشته تحليل کند، نقاط ضعف و قوت هر يک را در بوته تحليل قرار دهد، و پيشنهادي در مورد مديريت آينده جوامع روستايي کشور مطرح سازد، ضمن اين که بر اين باورنيز هست که کدخداي سابق مدير زمان خاص خود بود و امروز و آينده جوامع روستايي، نيازمند مديران زمان خويش اند. در نهايت بر اين موضوع نيز تاکيد مي کند که مديريت امروزي ده نيز قادر نيست تا نظم مورد نياز را در ابعاد مختلف حيات مناطق روستايي تامين کند. لذا ابعاد قدرت و مسووليت آن به ساماني دوباره نيازمند است.

 نسخه قابل چاپ

رابطه جمعيت و امنيت در حالت سنتي قطعي و خطي بود و فزوني جمعيت، امنيت فرد و جامعه و خانوار و کشور را تامين مي کرد. ولي امروزه با مطرح شدن تکنولوژي، مديريت، بهره وري و تخصص، ... کميت ها جاي خود را به کيفيت داده است. بهترين هاي مهم است نه بيشترين ها. بنابراين تنها جمعيتي عامل امنيت است که با سواد، خلاق، با فرهنگ، متخصص و وظيفه شناس باشد.

 نسخه قابل چاپ

گرچه همه محققان مساله خشکي را شکل دهنده بيابان هاي اصلي زمين به شمار مي آوردند، با اين حال روش و معيارهاي تعيين مرز خشکي در ميان آنها متفاوت است و ضرايب تجربي و فرمولهاي متفاوتي به شرح ذيل پيشنهاد نموده اند:
1- فرمولهايي که معرف رابطه بين بارش سالانه (P برحسب ميلي متر) و مجموع دما (T برحسب سانتي گراد) براي سال و يا دوره هاي مختلف در طول فصل گرم مي باشند.
2- فرمولهايي که براساس رابطه بين بارش و تبخير استوار است.
3- فرمولهايي که به وابستگي بين بارش و دما و رطوبت نسبي اهميت بيشتري داده است.
4- فرمولهايي که کسري اشباع و کسري تبخير را مد نظر قرار داده است.
5- فرمولهايي که رابطه بين ذخيره آب زمين و مجموع دما را بعنوان ضريب خشکي بکار گرفته است.
انتخاب صحيح يک ضريب اقليمي براي مناطق مختلف جهان، آسان نيست، زيرا کاربرد هر فرمول اقليمي در مناطقي بهترين جواب را مي دهد که با اقليم محل ابداع، شباهت و يا نزديکي بيشتري داشته باشد. از طرف ديگر محدوديت عناصر اقليمي مورد سنجش، عاملي است که کارايي بعضي از فرمولها را محدود مي کند. براي مثال کاربرد فرمولهايي که متکي به داده هاي تابش است گرچه دقت بيشتري دارد با اين حال کمتر مورد استفاده قرار مي گيرد. در اين مقاله تقريبا کليه ضرايب معتبر تعيين خشکي را نشان داده و بر کاربرد نمونه هايي از آن که مي تواند براي شرايط اقليمي ايران مفيد باشد تاکيد نموده ايم. در اين جهت به نحوه محاسبه ضريب خشکسالي پالمر به عنوان بهترين شيوه شناخت درجات خشکسالي پرداخته و کاربرد آن را براي ايران توصيه نموده ايم.

 نسخه قابل چاپ

ديدگاه هاي تکاملي، چه در علوم اجتماعي و چه در علوم ديگر، همواره کوشيده اند سير تکويني خاصي را براي بروز پديده هاي ترسيم نمايند. در مقابل کاتاستروفيست ها همواره بر نوعي تغيير تاکيد دارند که به جاي ترسيم يک سير تکويني، نوعي تناوب و تکرار را در بروز پديده ها حاکم مي دانند (رژه کک 1370). انتخاب يکي از اين دو ديدگاه توسط محقق، بر نحوه تفسير واقعيت ها تاثير فراوان دارد.
از چندي پيش باستان شناسان به خوبي در يافتند که بررسي هاي اقليم شناسي ديرينه و ژئومرفولوژي محيط هاي طبيعي مي تواند در برداشتي واقع بينانه تر از وقايع گذشته آنها را ياري دهد و همين احساس سبب شده است که رشته جديدي به نام زمين باستان شناسي Geoarcheology در دهه هاي اخير پايه گذاري شود.
اطلاعات مربوط به بسترهاي زيستي مدنيت ها و تاثيراتي که تغييرات اقليمي و طبيعي در نوع معيشت، نحوه زندگي، جابه جايي و مهاجرت ها، انقطاع يا ظهور حياتي گونه ها داشته، نه تنها بسياري از واقعيت هاي مورد توجه باستان شناسان را توضيح داده است که گاه پاره هايي از انگاشته هاي قطعي درمورد سير تکوين جوامع را نيز به تجديد نظر جدي طلبيده است.
اطلاعات زمين باستان شناسي به خوبي بر اين واقعيت تاکيد دارد که بستر ظهور مدنيت ها در همه نقاط يکسان نبوده است و بر اساس عوامل محيطي تبلور اين کانون ها از پديده هاي خاص طبيعي تبعيت نموده است. براي مثال دربسياري از نقاط رود خانه ها، و در پاره اي از مناطق سواحل، در بعضي موارد عملکرد يخچالها، و در ايران به صورت عام درياچه هاي دوران چهارم در رشد و تبلور کانونهاي جمعيتي و مدني موثر بوده اند.
در اين مقاله به استناد شواهد ژئومرفيک و تکيه بر شواهد تاريخي و باستان شناسي سعي شده است تاثير بستر درياچه هاي دوران چهارم در تبلور کانونهاي جمعيتي ايران و رشد آنها را روشن سازد و گستره ايران را بر اساس اهميت شاخص ها و مولفه هاي طبيعي در طبيعي در ايجاد انعقاد نطفه يا گسترش اين کانونهاي مدني طبقه بندي نمايد.

 نسخه قابل چاپ

در آغاز اين مقاله ساختار و چگونگي شکل يابي شهر اصفهان در طول تاريخ به خصوص از بعد از ورود اسلام تحليل شده است. در اين جهت براي روشن شدن بيشتر موقعيت بافت قديم شهر و شيوه سازمان يابي در جريان زمان، اشاره هايي گذرا نيز به دورانهاي تاريخ از جمله سلجوقي وصفويه تا دوره قاجاريه شده است. سپس به صورت مفصل تر موضوع توسعه شهر تقريبا از ابتداي قرن حاضر که دوره جديد و پر ماجرايي در تاريخ تحولات اين شهر محسوب مي شود، مورد بحث قرار گرفته است. در اين مقطع تاريخي کوتاه يا در حدود کمي بيشتر از 70 سال، چگونگي افزايش جمعيت و وسعت گيري شهر مورد تحليل قرار گرفته است. در انتها نيز سياستهاي دو طرح جامع ارگانيک و طرح منطقه اي اصفهان که مورد عمل سالهاي گذشته بوده، با روند توسعه شهر و ناحيه به اختصار مقايسه شده است تا ضمن شناخت ناهماهنگي هاي بين طرح ها و مراحل رشد شهر، بتوان بيشتر به دلايل اساسي اين نابرابري ها دست يافت.

 نسخه قابل چاپ